Gowakdaky $äherleriñ açylmadyk syrlary

Türkmenistanyň
demirgazygynda, Sarygamşyň
golaýynda kert gaýaly
eňňitliklerde gadymy gowaklar
ýerleşýär. Olar syýahatçylaryň
we alymlaryň ünsüni özüne
çekýär. Haçan-da bir wagtlar
adam tarapyndan köwülip
ýasalan bu gowaklar özüniň
açylmadyk syrlary bilen, aýratyn
hem bu ýerden tapylan suratlar-
petroglifler olary
gyzyklandyrýar...
Meşhur gözleýji, geografiýaçy
we speleolog Igor
Wsewolodowiç Çernyş bu
gowaklary öwrenmek üçin
ýigrimi ýyla golaý wagtyny sarp
etdi. Onuň ýolbaşçylyk edýän
ekspedisiýasy Üstýurt
belentliginiň günorta-
gündogarynda ýerleşýän
Sarygamyş çöketliginiň barmasy
kyn bolan gowak şäherlerini
öwrendi. Bu ýerlerde
belentlikleriň kertlerinde gowak
şäherleriniň bäşisi tapyldy,
gowaklaryň 200-den gowragy
we girelgeleriň 600 öwrenildi,
topografiki meýilnama düzüldi.
Ekspedisiýa Sarygamyşyň
gowaklarynyň birnäçesinden öz
alamatlary we görnüşleri
boýunça skandinawlaryň we
türkleriň ýazgylaryna meňzeş
runa ýazgylarynyň üstüni
açdylar. Ýöne bu ýazgylary
henize çenli okamak başardanok.
Şeýle-de bolsa bu açyşlar täsindir
we möhümdir. Mümkin olar runa
ýazgylarynyň dörän ýerlerini
görkezýändir. Igor Çernyşyň
meýdan gözlegleriniň
materialllaryny ulanmak bilen,
biz ýurdyň demirgazygynda
ýerleşýän syrly gowak şäherler
barada gürrüň bermäge
synanyşarys.
... Sarygamyşyň golaýyndaky
delta Amyderýänyň gadymy
deltasy bolup, ol Amyderýanyň
aşaky akymlaryndan Sarygamyş
kölüne çenli uzalyp gidýän tekiz
düzlükdir. Ol demirgazyk-
gündogarda Amyderýa
deltasynyň Aral kenary bilen
goşulyşýar. Günortada üňüz
aňyrsyndaky Garagum bilen,
demirgazykda bolsa, Üstýurt
bilen serhetleşýär.
Sarygamyş kölüne gönüden-göni
birleşýän ýerindäli deltanyň
çäklerinde belentlikleriň birnäçesi
ýerleşýär. Olardan Bentau,
Tärimgaýa, Zeňňibaba, Gaňňagyr,
Duzgyr kert ýapgytly has iri
belentlikler bolup durýarlar.
Olaryň ikisinde, esasan hem
Butentauda we Tärimgaýada,
şeýle hem Üstýurdyň günorta
kert uçlarynda, ýokary
gyrasynda 15-20 metr ýokarda
adam tarapyndan köwlenen
gowaklar ýerleşýär.
Gowaga hem aşagyndan, hem
ýokarsyndan girer ýaly däl. Olar
kert ýerlerde köwlüpdir, özi hem
2-3 metr öňe çykyp duran
ýerinden köwlüpdir. Öz işine
ussatlaryň biri, SSSR-iň Ylymlar
akademiýasynyň habarçy
agzasy, gadymy Horezimi
öwreniji Sergeý Pawlowiç
Tolstow ilkinji bolup Üstýurdyň
Bentau we günorta
gowaklaryna üns berdi. 1951-nji
ýylda, aşakdan girilýän
gowaklaryň birini öwrenip hem-
de ondan ХII-ХIII asyrlara degişli
bolan keramikanyň
süýşgünlerini tapyp, ol bu
gowak şäherini irki orta asyrlara
degişli diýip hasap etdi. Ýöne,
onuň aýtmagyna görä, özboluşly
özbaşdak mekanyň döremeginiň
sebäpleri düşnüksiz bolup galýar.
Bu sebiti öwrenen meşhur
alymlaryň işlerinde, ýokarda
agzalan S.P.Tolstowyň
aýdanlaryndan başga, gowak
mekanlarynyň bardygy
baradaky maglumatlara gabat
gelinmändigi üns berilmeli
ýagdaýdyr. Gadymy Horezmiň
çäkleriniň dürli hilli çeşmelerinde
jikme-jik beýan edilendigini
aýdyp geçmelidiris. Polibiýanyň
(b.e. öňki II asyr) „Umumy
taryhynda“ bu sebit barada
gymmatly maglumatlar berilýär,
soňra Gerodotyň we Marseliniň
işlerinde Amyderýanyň aşaky
akymlary barada geografiki
maglumatlar giňişleýin berilýär,
ahyrynda, orta asyr taryhçylary
we geograflary Ibn-Hordadbek,
al-Ýakuby, Ibn-Ruste, al-Masudi
we al-Istarhi ýazgylarynda
Horezmi giňişleýin beýan
edipdirler. Gadymy Horezm
barada Markwart, Bertold hem
örän köp we giňişleýin
ýazypdyrlar. Ýöne, bu işleriň hiç
birinde hem gadymy, orta we
soňky asyrlarda gowak
şäherleriniň bolandygy barada
hiç-hili zat aýdylmaýar. Näme
üçin bu sebitde öz ölçegleri
boýunça ep-esli bolan bäş sany
gowak şäherleri barada
maglumatlar gadymy, häzirki
zaman gözleglerinde we
ýazgylarynda öz beýanyny
tapmandyr? Kim, haçan we
näme üçin Üstýurtda, Bentauda
we Tärimgaýada gowak
şäherlerini gurupdyr?
Bu sowallara jogap bermek üçin
gowaklaryň ählisiniň ýaşaýşyny
jikme-jik öwrenmeli boldy. Bu
ugurda gowaklarda dürli
wagtlarda we ençeme gezek
ýaşaýşyň bolandygyny
tassyklaýan gowaklardan we
onuň eňňitlerinden tapylan dürli
usulda, dürli temada we
mazmunda ýerine ýetirilen ilkinji
işler bolan petroglifler şaýatlyk
edýär.
Bu ugurda has gowy öwrenileni
Bentaudyr. Sebäbi onda
gowaklaryň köp sanlysy
ýerleşýär. Onuň iň günorta
nokadynda şöhratly arap
Ibragim bilen baglanyşykly
Ibragim-Medemiň mazary
ýerleşýär. Rowaýata görä, ol bu
ýerlere yslam dinini getiren hem-
de bir günüň dowamynda
Bentau belentligini döreden
hasap edilýär. Şonuň üçin hem,
Butentauň terjimesiniň bir
görnüşi „gelen dag“ görnüşinde
berilýär. Dokuz metr boýy bolan
şöhratly Ibragimiň hormatyna
bu ýerde mukkades mazar
ýerleşýär.
Gowaklar günorta-gündogar we
demirgazyk-günbatar kertde
ýerleşýär. Bu topar gowaklaryň
garşysynda Adak irki orta asyr
galasy ýerleşipdir. Onuň ýerinde
galyndylary häzirki günlere çenli
oňat hilli saklanyp galan giçki
orta asyr galasy bolan Akgala
gurlupdyr.
Köwülen gowakalaryň käbir
ýerleri beýikligi boýunça 5 metr
töweregi tapawutlylykda iki
hatar ýerleşýär. Belentligiň
binýadynda jyns döwüklerinden
we ýykylmagyndan emele gelen
kuwwatly süýşgünden durýar.
Bu ýerlerini synlanyňda ýykylma
sebäpli onuň
konfigurasiýasynyň ýuwaş-
ýuwaşdan we adaty ýagdaýda
üýtgeýändigine göz ýetirýärsiň.
Ýöne has içgin synlanyňda onuň
güýçli ýer titremesi ýaly birden
ýykylandygyna göz getirýärsiň.
Bu babatda Horezmiň çäklerinde
605 –nji ýyldaky, hijri ýyl
hasabynda 1208(9)-nji ýylda,
bolup geçen ýer titremesi
barada orta asyr
maglumatlarynda berilýär. Şonda
paýtagtda (Gürgençde) 2000
adam heläk boldy, oba ýerlerinde
has hem köp, iki sany oba ýer
bilen ýegsan boldy. Bu waka
Butentaudan bary-ýogy 100
kilometrlikde bolup geçdi.
Häzirki wagtda Butentauň diňe
günorta-gündogar tarapynda
birinji gatda 228 sany girelge
we ikinji gatda 51 girelge
hasaba alyndy, degişlilikde 91
we 28 gowak hasaba alyndy.
Her bir gowagyň birden 12-ä
çenli girelgesi bar hem-de
degişlilikde bir otagdan alty
otagy bar. Özi hem girelgeler
gönüden-göni girelgelere,
penjirelere, tüsse çykara, şemal
çalyjy deşiklere, dürli hilli göteriji
enjamlary berkitmelere bölünýär.
Birnäçe gowaklar odun, azyk
iýmitlerini saklamak üçin
niýetlenipdir. Ähtimal ol ýerde
ownuk mallaryň saklanylan
bolmagy hem mümkin. Birnäçe
gowaklar dini däp-dessurlary
berjaý etmek üçin hem
ulanylypdyr. Bu Tärimgaýa
gowagy öwrenilende has hem
äşgär görünýär. Sekilleriň
bolmazlygy, ýöne birnäçe
otaglarda penjireleriň
bolmazlygy, belli bir çüňkden
ýagtylygyň şöhlesi düşer ýaly
diwaryň köwülmegi, malti
görnüşdäki haç we diwarda
oýulyp ýasalan „legen“
gowagyň dini däp-dessurlary
berjaý etmek üçin
ýasalandygyny aýdyň
görkezýär.
Gowaklardan tapylan tapyndylar
dürli görnüşlidir hem-de köp
sanlydyr. Keramika esasan hem
ýarma we tohum saklamak üçin
niýetlenen gaplaryň döwükleri
görnüşinde görkezilýär. Agaçdan
ýasalan gap, agaçdan oýulyp
ýasalan küýze, köp sanly
agaçdan ýasalan daraklar, ýüň
daramak üçin daraklar, ik, dürli
görnüşli gaňyrçaklar tapyldy.
Ikinji gatdaky gowaklaryň
birinden agaç gapy, şol gatyň
ýene bir gowagyndan içi
agaçdan ýasalan ölçeg guraly we
atasynyň ogluna eden wesýeti
ýazylan kagyz bölegi, şeýle hem
pars dilinde „Munisul uşak“ –
„Aşyk-magşuklaryň dosty“ diýlip
ýazylan ýazgynyň bölegi
ýerleşdirilen sandyk tapyldy.
Gaýalaryň ýüzündäky şekiller-
petroglifler gowaklardan
tapylan tapyndylaryň esasysy
bolup durýar. Öwrenilen
petroglifleriň köpüsi gaýalaryň
böleklerinde we gowaklaryň
içinde oýulyp ýazylandyr.
Petrogliflerden başga-da runa
ýazgylaryna meňzeş bolan
nyşanlar tapyldy. Häzirki wagtda
olary toparlara bölmäge
synanyşylýar. Petroglifler hem,
runa nyşanlary hem gaty jisim
bilen 0,1 mm-den 2 mm çenli
çuňlukda oýulyp ýazylypdyr.
Sarygamşyň kenarlaryndaky
öwrenilen petroglifler temasy
we usuly boýunça dürli-dürlidir.
Olaryň köpüsi lineýno-geometrik
kompozisiýa äheňinde, adam
alamaty äheňinde
suratlandyrylýar. Gowaklaryň
diwarlarynyň käbir ýerlerinde
uly we giň çyzyklar hem-de
keşler görnüşinde düşnüksiz
şekiller ýazylypdyr. Gözleýjileriň
köpüsiniň pikirine görä, lineýno-
geometrik äheňindäki şekiller
neolit döwrüniň tamamlaýjy
tapgyryndaky awçylyk-
balykçylyk diýlip atlandyrylýan
temanyň tamamlaýjy tapgyry
bolup durýar. Bu döwre balyk
tutulýan torlaryny, gaýyklar,
itler, aw döwrindäki wakalar
beýan edilýän şekiller degişlidir.
Sarygamşyň kenaryndaky
gaýalardaky şekilleriniň köpüsi
ajaýyp landşaft ýadigärliginiň
ýakynynda – suwy bäş metr
töweregi ýokaradan guýulýan
Derýalygyň dar we gadymy
hanasynda ýerleşýär. Suw
guýulýan ýeriň edil garşysynda
Üstýurdyň kert diwarynda
Dekçanyň burnunda „Bäş deşik“
ady bilen gaýada köwülen
gowaga giň girelge bar.
Gowagyň içinde diwarda
çyzylyp çekilen köp sanly
suratlar bar. Esasan hem olaryň
ählisi birnäçe sýužetler bilen
birleşdirilen – haýwanlaryň,
gaýyklaryň, şeýle hem ýyldyzlar
temasyna degişli we dürli
görnüşli solýar şekillerdir.
Umuman petroglifleriň arasynda
goýunlar, saýgaklar, geçiler, atlar,
düýeler bilen bagly sýužetler
gabat gelýär.
Haýwan bedenleriniň aýratyn
bölekleri şekillendirilen nyşanlar
kosmiki häsiýete eýe diýip
aýdyp bolar. Gadymy adamlarda
atyň kellesi daň şapagyny, gözi-
güni, haýwanyň göwresi- ýyly,
göwresiniň öň tarapy dogup
barýan güni, yzky bolegi- ýaşyp
barýan güni aňladypdyr (akad.
B.A.Rybakow boýunça). Hut
şular ýaly şekiller Sarygamşyň
kenaryndaky petrogliflerde
ýygy-ýygydan duş gelýär.
Häzirlikçe şekilleriň birnäçesine
düşündiriş berip bolmaýar. Olar,
ilkinji nobatda „Gadymy
senenamanyň“ şekili örän uly
üns berilmegini talap edýär.
Hasyllylyk şekili diýlip
atlandyrylýan petroglif
toparlary düşündiriş bermekde
uly kynçylyklary döredýär. Muňa,
mümkin, ýylanlaryň,
haýwanlaryň şekillerini, öý
haýwanlarynyň bedenindäki
oýulyp çekilen çukurjyk we
atanak şekilindäki tagmalary
degişli edip bolar.
Megerem, inçe çyzyklary we
torlary, gämileri we älem
nyşanlaryny, oňon şekilleri
gowaklaryň ilkinji ýaşaýjylary
gaýalaryň ýüzüne geçirendirler.
Muny gowaklaryň girelgeleriniň
daşky bölegindäki soňky şekiller
we güýçli gorag şekilleri hem
gytaklaýyn tassyklaýar.
Şeýlelikde, gowaklaryň birinji
tapgyrynyň gurluşygyny we
olara göçülip barylamagyny b.e.
öňki VII asyra degişli diýip,
delillendirip çaklamak bolar.
Gowaklaryň gurluşygynyň
soňky tapgyrlary we olara
göçülip barylamagyny
Sarygamyşyň kenarlarynyň
suwunuň bolmazlygy bilen
baglanyşdyryp bolar. Ony biziň
eýýamymyzyň ilkinji asyrlary
bilen seneläp bolar we runa
ýazuwynyň döremegini bu
döwüre degişli diýip hasaplap
bolar. Ahyrynda, göçmegiň
soňky döwrüni mongol
basybalyjylarynyň çozuşyndan
öňki we soňky döwrüne, tä
ХVIII asyra çenli degişli diýip
hasap edip bolar.
Runa ýazuwyny we arap (pars)
ýazuwlaryny, petrogliflerden
başga, şeýle tertipde bölmäge
gowaklaryň polyndaky
özaralarynda bölünen tozanyň
8-20 santimetr galyňlygynda we
boýralaryň dürli görnüşi bilen
berkän alty sany boýralary
muny tassykalamaga hem-de
olaryň dürli wagtdalygy barada
aýtmaga esas döredýär. 1208(9)
-nji ýylda bolup geçen örän
güýçli ýer titremesi zerarly
gowaklaryň köp böleginiň
ýumurylmagy sebäpli olaryň
ýuwaş-ýuwaşdan boşap
galmaklaryny ХIII asyryň
başlaryna degişli diýip hasaplap
bolar.
referans:
www.turkmenistan.gov.tm