1-nji kitap: 5-nji bap: Dost aýralygy. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Öwezmyrat batyr özüniň birki gün dynç almaga çykýanyndan Gara batyry habardar etmek üçin bir atlyny iberdi-de, özi atlylary bilen goş-kötele baka gitdi. Atlylar baryp gysby dag buljumynda düşledüler. Garry batyryň goş-kerweninde janly hereket başlandy. Bu. tukatlyk basan dag jülgesi şowhun bilen ýaňlandy. Dumly-duşda çadyrlar dikildi. Eýeri aýrylyp, arkalary sypalanan, gaşalan atlar özleriniň howpsuz ýere gelip dynç aljaklaryny aňdylarmy-nätdilermi, haýkyryşyp, kişňeşip, sesleri göge göterildi.

Garry batyr bolsa eýýäm öküzmi ýa başga janlymy soýup, birnäçe günden bäri gum syrap gurap duran gazanlaryny ýuwup atarypdy. Ol indi işini ýola goýupdy-da:

— Uruşlar nähili geçdi? Kim nähili batyrçylyk görkezdi? Ak patyşanyň goşuny nähili? Onuň ýörişi nähili? — diýip, general Skobelewden, onuň goşunyndan, urşuň barşyndan soraşdyrýardy.

— Skobelewiň bu saparky ýörişi gaty serdarlyk bilen geçýär. Ol pyýadany öňe sürýär — diýip, kimdir biri onuň sowallaryna jogap berýärdi.

Şol wagt bir boz atly üsti ýükli bugrany idip jülgä girdi. Boz atyň üstünde oturan ýigrimi bäş ýaşlar töweregindäki bir ýigitdi. Ol ýigit ýaňy taban murtunyň ujuny ýokary gaýtaryp, dürterip başlan sakgalynyň öňüni bejeripdir. Ol ýigit düşüp ýatan atly goşunyň bir çetinden geldi-de:

— Öwezmyrat batyryň çadyry haýsy? — diýip sorady. Atynyň arkasyny sypap, gaşap ýören kimdir biri:

— Hol, işigi ýaşyl baýdakly çadyr — diýip salgy berdi.

Ol ýigit atyny sürüp baryp, Öwezmyrat batyryň çadyrynyň agzynda düşdi. Öwezmyrat batyr oňa gözi düşenden, ýerinden syçrap turdy. Göýä ony birnäçe ýyllap ýitirip, täzeden tapan ýaly begençli gygyryp garşylady.

— Aman batyr — diýip, onuň adyny hem tutdy. Kany batyr bilen Stepan hem baryp, Aman batyr bilen görüşdi. Emma ýatan atly goşunyň içinde bu ýigidi tanaýan adam ýokdy. Her kim bir çak urýardy:

— Bu ýigit kimkä? Hemişeki habar getirýän çaparlardan-a däl. Öwezmyrat batyr bilen ozaldan dost bolara çemeli.

— Şeýle ýaly...

— Özüniň ýüz keşbi, egin-eşig-ä Etrek tarapynyň adamsyna meňzeýär.

Ýöne onuň kimdigini, näme maksat bilen gelendigini atlylaryň içinde bilýän ýokdy. Ony diňe Öwezmyrat batyr, Kany batyr, Stepan üçüsi gowy tanaýardy.

Mundan bäş-alty ýyl ozal bu ýigit Mary gapdalyna argyşa giden kerwenler bilen çykypdy. Argyş edip, galla şaýlaryny tutup gaýdyp gelýärkäler, ýolda bu ýigit bagtsyzlyga duçar geldi. Argyş kerweni Ahal sebitine ýetende, hanyň perraçlaryndan ygyp ýören birnäçe atly kerwene duş geldi. Çölde bir ýerde dönükleriň atly toparynyň dökülmek howpundan gorkup gelýän argyşçylar hanyň atlylaryny görenlerinden, indi hatarly ýoldan geçdik, ile aralaşdyk diýşip beginişdiler, arkaýynlaşdylar.

Şu agyr kerweniň içinde şu ýigidiň aýagynyň aşagyndaky at perraçlaryň gözüne ýakan borly. Perraçlaryň baştutany:

— Heý, oglan, atyny sataýmarsyň-a? — diýdi.

— Ýok, aga, at satlyk däl.

Perraçbaşy ulumsylyk bilen gürledi:

— O näme üçin? Heý, satylmazam bir zat bolarmy? Ýeri gelende, topar-topar edilip, adamam satylýar.

— Agam, onyň-a dogry welin, bu at meniň özümiňki däl — diýip, ol ýigit düşündirdi. Şu kerweniň içinde maňa degişli ýedi sany ýükli iner bilen şu at bar. Ýöne şularyň içinde diňe ýekeje düýe özümiňki. Galanlary baýyňky. Atam şonuň aty. Meniň özümem şonuň hyzmatkäri. Men bu aty satsam, baramsoň, baý aga näme jogap bererin?

— Baransoň aty Nurberdi hanyň perraçlary han üçin alyp galdylar diýseň, baý seniň etini iýäýesi ýok — diýip, perraçbaşy herreldi.

— Iýmese-de, iýenden gowy etmez —diýip, oglan janyndan syzdyryp gürledi. — Meniň öýümi dagadar. Onsoň men nädip baýyň atyny goýup giderin?

— Sen oglanyň-a edäýmeliň belli welin... — diýşip, perraçlar hyň urşup, kerweniň töwereginde iki ýana at salyp başladylar. Öz aralarynda nämedir bir zatlary gürleşdiler.

Perraçlar kerweniň töwereginde köw urup ýörüşlerine birden olaryň arasyndan üç-dört sany atly sogrulyp gaýtdy-da, ýaňky oglanyň üstüne eňdi. Biri gelip, onuň atyny sakaklap tutdy. Ýene biri onuň özüni atyň üstünden agdardy. Biri elini arkasynda daňdy. Kerwenbaşynyň we beýleki argyşçylaryň eden köp töwellalary, ýalbaryp-ýakarmaklary edil daşa ýagmyr ýagan ýaly gögermedi, ýer almady.

— Kerwenbaşy! — diýip, perraçbaşy oňa öz niýetini mälim etdi. Biz bu oglany, aty, bu oglanyň hut özüne degişli ineri alyp galýarys. Baý aganyň alty inerini bolsa saňa tabşyrýarys. Sen olary elt-de, baý aga elin gowşur. Eger sag-aman eltip tabşyrmasaň, seret, soň özüňe ýagşy bolmaz. Onsoňam baý aga aýt, Nurberdi handan onuň haky köýmez.

— Bu oglanyň yzynda gol doly çülpe çaga aç otyr. Bu oglany goýberiň. Munuň yzyndaky ýetimlere rehim ediň — diýip. kerwenbaşy şunça ýalbarsa-da bolmady.

Perraçlar ol ýigidi alyp gitdiler. Bu ýigit goly arkasynda daňylgy halda perraçlaryň öňüne düşüp barýardy.

— Jan agalar, men günäkär däldirin! Men bigünädirin! Meniň dadyma ýetişiň! — diýip, ýolboýy obama-oba, galama-gala gygyryp barýardy.

Bu ýigit perraçlardan rehimdarlyk hantama däldi. Diňe il-ulusdan kömek-haraý isläp gygyrýardy. Perraçlar bolsa:

— Dönük tutduk — diýip, öňlerinden çykana gürrüň berýärdiler.

Hanyň buýrugy boýunça dönügiň kellesi kesilmeli boldy. Emma heniz onuň kellesi kesilmänkä, edil asmandan inen ýaly bolup, üç sany atly-ýaragly, gaýduwsyz adam gelip ýetişdi. Olar hiç kime geňeşmän-zat etmän, bu ýigidiň elini çözdüler. Perraçlar eýle-beýle diýjek boldular.

— Baryňy gylyçdan geçireris! — diýip, olar perraçlara-da hemle urdular.

Han hem öýüniň işiginde beýle edilmegine çydaman, gazaba mündi. Emma öýden çykandan soň bu adamlary görüp, bady ýatdy.

— Bu oglan siziň tanşyňyzmydy, batyrlar? — diýip, sypaýyçylyk etdi.

Bu üç atlynyň hem özüne göwni ýetýän bolmaga çemeli. Olaryň biri hanyň alkymyna baryp, pert-pert gürledi.

— Han aga, bu biziň hemişeki gatnaşyp ýören tanyş ýigidimiz. Sen bu azgyn perraçlaryňa pugtarak tabşyr. Beýle azgynçylyk etmesinler. Hernä myhmanymyz ölmänkä ýetişäýdik. Eger myhmanymyza bir zat bolaýan bolsa, özüne-de ýeňil düşmezdi, han aga. Bizem il biridiris, han aga. Senem sylaýas, han aga, ýöne biz myhmanymyzy atamyzdanam uly hasap edýäris. «Myhman ataňdan uly» diýip, ýöne ýere aýdylan däldir, han aga.

Şeýdip, ol ýigit tanamaýan ýigidini tanşym, myhmanym atlandyrdy. Han bilen dözümli gürleşdi. Han perraçlaryna dazarylmaga başlady. Perraçbaşy:

— Ol men pylanynyň myhmanydyryn, pylanynyň tanşydyryn diýip aýtmady ahyry. Eger aýdan bolsa, biziň onuň bilen işimiz bolmazdy — diýip, sapalak atdy.

Bu üç atly bu ýigidiň ýükli inerini, atyny hem özüni alyp gitdi. Naharlap, zat-edip, ýola saldy. Özleri hem oňa ýoldaş boldular. Ony kerweniň yzyndan ýetirip, ýoldaşlaryna gowşuryp gaýtdylar.

Aman batyry şonda ölümden gutaran üç atly Öwezmyrat batyr, Kany batyr hem olaryň ýene bir ýoldaşydy. Olar Aman batyryň şeýle güne düşenini onuň ýoldaşlaryndan eşidipdiler hem bu bigünä ýigidi göni gelen ölümden halas etmek üçin duran-duran ýerlerinden at salypdylar. Şondan soň Aman batyr Öwezmyrat batyr bilen gatnaşyk açyp, ikisi biri-birini doganyndan artyk görýärdi.

Häzirem Aman batyr Öwezmyrat batyryň «uzak ýola ýolagçy bolmaga şaýyny tutup gelsin» diýen sargydyny eşiden badyna, iki örküç bugranyň üstüne iki çelek hem aňry-bäri azyk daňyp gaýdypdy. Ol salgy bilen Öwezmyrat batyryň atlysynyň düşen ýerini tapypdy hem gelip onuň çadyrynyň agzynda düşüpdi.

Kany batyr myhmanyň atyny hem düýesini danyp, ot-iým bermek bilen boldy. Öwezmyrat batyr çolalykdan peýdalanmak isledi. Emma Aman batyr Öwezmyrat batyrdan öňürtdi. Onuň ýüzüne çiňerilip seretdi-de:

— Näme, batyr, seni ysytma tutdumy, näme boldy beýle, ýaman horlanypsyň-la? — diýip geňirgendi. Soňra sözüniň üstüni ýetirdi. — Ýa-da heniz meniň gözüm öwrenişmedimikä?

— Ýok, sen ýalňyşaňok, Aman — diýip, Öwezmyrat batyr onuň sözüni tassyklady. — Hakykatdanam, men bir erbet kesele duçar boldum. Emma bu keseliň dermanyny tapmak kyn. Ysytma, gyzdyrma, iç agyry diýen ýaly Hudaýyň keseli maňa hiç wagt kär edip bilmez welin, meni adamlaryň keseli ynjydýar, Aman.

Aman batyr Öwezmyrat batyryň adamlar tarapyndan gysylýandygyny, tükeniksiz gaýgy-alada çekmek bilen şeýle horlanandygyny derrew aňdy. Bir salym dymandan soň:

— Öwezmyrat batyr, seniň bu keseliň dermany näme? Ony tapmak şeýle kyn düşermi? — diýdi. — Biziň elimizden geljek zat bolsa, her näçe kyn hem bolsa bir alajyny taparys.

— Birnäçe gün mundan ozal Dykma serdar bir obany talapdyr — diýip, Öwezmyrat batyr gürrüň bermäge başlady. — Obanyň hemme ilatyny ýesir-edipdir, mal-hallaryny olja edipdir. Aýal-erkek — uly adamlaryny horlapdyr. Kiçijik çagalaryny sürüp şähere getiripdir. Olary edil döwüljek harman ýaly edip, bir ýere tegeläp, ähli şäher adamlarynyň gözüniň öňünde ol çagajyklaryň daşyna at aýlapdyr. «Bular duşmana kömek edýär» diýip, Dykma olara azar ýamanyny beripdir. Men şol wagt ol ýerde ýokdum. Ýöne şäherde özüni mendenem artyk saýýan adamlar bar eken. Emma olaryňam hiç biri Dykma serdara ýekeje agyz söz aýdyp bilmändir. Ine, men şo zatlara gynanýan. — Ol esli salymlap dymyp oturdy. Uludan demini aldy. — He-eý, şeýle bir zamana boldy. Indi men şu çadyryň içinde ýeke özümiň edýän gürrüňimi hem ogryn etmeli bolupdyryn. Gitjek ugrumam hemme töwerek-daşdan ýaşyryn saklamaly bolupdyryn. Öz janymy-da gizlin saklamaly bolarmykam diýip gorkýan.

— Töwerek gorkuly bolsa, elbetde, berk bolmagyň hiç bir zyýany ýok — diýip, Aman batyr parahat seslendi.

— Hawa, meniň seni näme üçin çagyranymam hiç kime belli bolmaly däl. Hatda Kany batyram hiç zat aňmasyn — diýip, Öwezmyrat batyr tabşyrdy.

— Kany batyrammy? — diýip, Aman batyr geň galdy.

Öwezmyrat batyr diňe:

— Ynamdar adam tapmak kynalypdyr — diýip goýdy.

Bu wagta çenli bu ikisiniň gürrüňine gulak salyp oturan Stepan gürrüňe goşuldy.

— Kany batyr ýagşydyr. Öwezmyrat batyr ýöne mysal aýdýar. Ýöne aslynda aýdýany dogry. Her hili gürrüň gizlin bolsa ýagşydyr — diýip, sypaýyçylyk bilen myhmanyň ýanynda Kany batyry aklady.

Aman batyr dem-dynjyny aldy. Nahar-şor edinenlerinden soň, Öwezmyrat batyr ony hem Stepany yzyna tirkäp, göýä gezelenç edýän ýaly, baýyrlaryň üstüne dyrmaşyp gitdi. Şol ýerde hem ol Aman batyra ony näme üçin çagyrandygyny jikme-jik gürrüň berdi.

— Hawa, men saňa bir wagt ýagşylyk edipdim diýibem däl, diňe seni janymy ynanjak dostum diýip çagyrtdym. Men saňa şu adamyny ynanjak. — Ol Stepana tarap ümledi. — Şunuň janyny meniň janymdanam beter gorap saklamaly. Men muny diňe saňa ynanýaryn. Şu adamy deňizden aňryk aşar ýaly ýere sag-aman eltmeli. Ine, Aman, men seni şunuň üçin çagyrdym. Düşündiňmi?

— Men bu ýumşy gaty başararyn, batyr — diýip, Aman batyr onuň gürrüňini diňländen soň ýaýdanman aýtdy. — Ýöne diňe bu ýumşy bitirenim bilenem özümi seniň eden ýagşylygyň astyndan çykdym diýip hasaplap bilmen.

— Meniň şu ýumşumy bitirip, şu adamy hem ak patyşanyň adamlaryndan, hem başgalardan ogryn deňizden geçirseň, maňa bar edip bilen ýagşylygyňy etdigiň. — Öwezmyrat batyr umyt hem minnetdarlyk duýgusy bilen Aman batyryň ýüzüne garady. — Hany, maslahat ber. Haýsy ugurdan gitseň gowy? Men-ä Kaspiniň üstünden gitseňiz gowy bolarmyka diýýän.

— Ýok, gaýradan Maňgyşlaga, Aždarhana çyksaň gowy bolar — diýip, Aman batyr onuň aýdanyna garşy çykdy. Öwezmyrat batyr öz ýaýdanjyny mälim etdi:

— Ol diýýäniň dogry welin, her ýurtda baýlaryň nökerleri bardyr. Men şolardan çekinmän duramok.

— Batyr, biz her ýerde bolsagam, hüşgärligi elden bermeris — diýip, Aman batyr ony arkaýynlaşdyrdy.

Stepanyň özi hem Aman batyryň aýdanyny dogry tapdy. Bular maslahaty pugta bişirip, ertir giç öýlänler ýola düşmegi makul bildiler. Bu gije başlaryndan geçenleri sözleşip derdinişdiler. Giç ýatdylar.

Ertir ugramaly wagt gelende, Stepan Kany batyr bilen hoşlaşmak üçin oňa habar gatdy. Emma Kany batyryň heniz hem şol bir öýkesi ýazylmandy. Ol munuň ugrajagyndan bihabar sesini çykarmady. Öwezmyrat batyr oňa:

— Näme haky köýen ýaly bolup otyrsyň? Ol uzak ýola ugrajak bolup dur ahyry — diýdi.

Kany batyr allaniçiksi boldy.

— Nirä?

— Nirä bolar? Etrege.

Kany batyr ýerinden turdy-da, Stepanyň ýüzüne dikanlady hem sorag berdi:

— Stepan aga, gidäýjekmi?

Stepan mylaýym ýylgyryp, parahat gepledi:

— Hawa. Men gitjek. Men saňa ol gürrüňi oýun edip aýdypdym. Sen menden öýkeläp ýörme. Hoş, sag bol.

Ol ikisi elleşip hoşlaşdy. Öwezmyrat batyr, Aman batyr, Stepan üçüsi gapdallaşyp, özaralarynda gürleşip barýardylar. Öwezmyrat batyr hüşgär boluň diýip, Aman batyra sargaýar. Bular şol gidişlerine dagyň başyna dyrmaşyp başladylar.

Bu habary birden eşiden Kany batyr, «päh» diýlen ýaly, çadyryň agzynda aňk-taňk bolup durdy. Olaryň yzyndan seredýärdi. Birden ol hem bularyň yzyndan ylgady.

Ol bärden baranda, Öwezmyrat batyr eýýäm olary ulaglaryna ataryp, hoşlaşyp durdy. Kany batyryň ýetip gelýänini gören Stepan Öwezmyrat batyryň ýüzüne dikarynlap, ýürek bilen sargady:

— Batyr, sen Kany batyra müňkürlik edip, birden nähak iş edäýmegin...

Öwezmyrat serdar onuň bu sözlerine ýagşydan-ýamandan hiç zat diýmän, hoşlaşmagyny dowam etdi:

— Hoş, sag bol, Stepan aga. Bizi unutmagyn.

— Unutman, batyr. Biz ýene görşeris — diýip, Stepan jogap berdi. Ýöne onuň bu sozleri Öwezmyrat batyra diňe göwün aldamak üçin aýdylan iki agyz söz bolup eşidildi.

Näçe kynam bolsa, ahyry aýrylyşyk pursaty geldi. Aman batyr bilen Stepan olardan arany açyp ugrady. Öwezmyrat batyr olaryň yzlaryndan seredip, ep-esli salym çiş gara bolup durdy. Ol yzyna öwrülen ýerinde, bir ädim beýle ýanynda Kany batyryň gözünden damja-damja ýaş döküp duranyny gördi. Bir gezek onuň ýüzüne seretdi-de, dolanyp seretmän gitdi. Baryp çadyra girip gyşardy. Öwezmyrat batyryň ýüreginiň yzasy Kany batyryňkydanam güýçlüdi. Ýöne ol gözüne ýaş getirmän, syr saklap durup bilýärdi.

Bir haýukdan soň çadyryň ýanyna gelen Kany batyr bolsa:

— Adamlaryň bu dünýäde amanatdygyny özüň gowy bilýäň. Bu gün göreniň erte ýok. Ýöne sen adamyň göwnüne degýärsiň — diýip, edil başga bir adama käýeýän ýaly edip, öz-özüne käýinjiräp hüňürdäp ýördi. — Han-ha indi gitdi. Baransoňam patyşa ony ýa asar ýa-da Sibir eder. Sen bolsaň onuň göwnüne degip goýberdiň. Bu näme etdigiň boldy seniň?..

Öwezmyrat batyry şeýle bir agyr tukatlyk basdy, ol edil mergi keseline çäre tapyp bilmän, özüniň iň ýakyn dogan-garyndaşlarynyň baryny gara ýeriň gujagyna salan adam ýaly gaýgy-gama batyp, başyny basyrynyp ýatdy. Soňam ol birnäçe günläp geplemän dymyp gezdi. Ol ýüreginde öz-özi bilen dynman gürleşip ýörşüne, güň bolan ýaly, töwereginde bolýan gürrüňleriň ýekejesi-de onuň gulagyna ilmeýärdi. Hatda özüne göni berlen sowaly hem eşitmän, «hä, näme diýdiň?.. düşünmedim...» diýip, birnäçe gezek gaýtaladýan wagtlary bolýardy.

Atlylaryň arasynda: «Öwezmyrat batyr deregini dagadyp, aňkasy aşyp, aljyrap ýör öýdýän... Bu däliräp düze düşmese ýagşy» diýen gürrüňler başlandy. Garry batyr ýaly käbir takwa adamlar bolsa: «Aý, ýigitler, nähak gan ýerde ýatmaz, hakyna, nähakyna seretmän, bigünä adamlaryň ganyny döküp ýörseň, elbetde ol seni dälireder, düze düşürer, ahyry ile göz-gülban edibem öldürer... Hanha, Stepan agada näme güne bardy, ony görnetin ölüme ugratdy» diýip gürrüň edişýärdiler.