1-nji kitap: 4-nji bap: Her kim nebsiniň ugrunda. Ata Gowşudowyň 'Perman' romany

Bu üç atly häzir şäheriň günbatar kybla tarapyndady. Öňbaşçy atly indi ýüzüni dogry günbatara tutup, atyny ýüzin saldy. Bularyň arasy şäherden mazaly açyldy. Öňbaşçy atly atynyň başyny sakga çekdi-de:

— Bir çen boldy, indi pelek tutaýmasa, saňa zowal ýok. Mundan beýläk arkaýyn gidiber — diýdi. Onsoň şol ýüzlenen atlysyna näme etmelidigini, näme diýmelidigini ýaňadandan ýeke-ýeke gaýtalady. «Pylan» diýseler, «pylan» diýersiň, «pylan ýerden gidersiň, pylan ýerden sowularsyň» diýip, aýtsak sözlerini agzyna salyp berdi, ýoly jikme-jik salgy berdi. — Meniň şu aýdanlarymy ýadyňdan çykaraýmagyn. Ýoluňda iň gorkuly zat Öwezmyrat serdaryň atlylarydyr. Olaram yzyňda şäherde ýatyr. Indi seni Hudaý tutaýmasa, başga tutjak ýok. Bar, Alla ýaryň.

— Hoş, sag boluň — diýip, ol atly öňe baka sürüp ugranda, ýaňky ýene onuň yzyndan:

— Heý, aýak çek! — diýip gygyrdy. Ol atynyň başyny çekensoň bolsa pugta tabşyrdy. — Şol haty ahmal edäýmegin.

— Ony edil aýdyşyň ýaly etdim, serdar aga. Özüm ele düşsemem, haty kyýamatda-da tapyp bilmezler —diýip, atly ony arkaýynlaşdyrdy.

Olar ýene bir gezek hoşlaşdylar. Şondan soň bir atly ýüzüni günbatara tutup sürüp gitdi, beýleki iki atly bolsa yzyna şähere tarap dolandy. Olar öz aralarynda hümürdeşip gelýärdiler. Emma şähere ýakynlaşdyklaryça, hümürdileri peselip, düýbünden kesilip galdy. Bular şäheriň ilerki derwezesinden girmek maksady bilen, ileri burçdan dolananlarynda, ilerden gelýän bir atly bularyň ünsüni özüne çekdi. Bu iki atlynyň öňbaşçysy bilinden sapançasyny aldy-da:

— Kimsiň, eý atly? — diýip seslendi. Ol atly «mendirin» diýmegiň deregine:

— Serdar aga! — diýip, birhili gorkup dili basylan adamyň sesi bilen ysgynsyz gygyrdy.

— Merez aga, zäher aga! Asyl bu senmidiň? Men asyl bir çapawula ýa-da orslara hat äkidýän dönüge duşdum öýdýän diýip begenipdim — diýip, serdar galanyň agzyndaky garawullar eşider ýaly gaty ses bilen gygyryp aýtdy-da, yzyny gülkä berdi.

Aňyrdan gelen ýeke atly Hal mollady. Ol il ýatar çeninde atlylarynyň düşen ýerine baryp görse, ne atly bar, ne çadyr. Meýdan gum-guklyk, obasy ürken haraba meňzeýärdi. Öwezmyrat batyr öz atlylary bilen bir ýana sar uçan ýaly göterilipdir. Şonda onuň ýüregi sersip, yzyna serpipdi. Ol ýöne özüni raslap bilmän, ysgynsyz ses bilen:

— Men welin... — diýip sagyndy.

— Ýagşy, sen-ä sen ekeniň, ýöne «weliniň» näme?— diýip, serdar allaniçigsi bolup sorady.

— Serdar aga, atlylar bir tarapa-ha göterilipdir — diýip, Hal molla öňki basyk sesi bilen aýtda.

— Kimiň atlylary göterilipdir?

— Öwezmyrat batyryň atlylary.

Serdaryň endamy jümşüldäp, depe saçy üýşüp gitdi. Sebäbi Dykma serdaryň iň mekir, in gorkuly hasaplaýany Öwezmyrat batyr hem onuň atlylarydy. Ondan başga batyrlary köwek, boş adamlar hasaplaýardy, olary aldamak aňsat diýip äsgermeýärdi. Dykma serdar Hal mollanyň aýdanlaryna ynanmaýan ýaly bir äheňde, oňa sorag üstüne sorag ýagdyryp başlady:

— Olaryň göterilenini öz gözüň bilen görüp gaýtdyňmy? Olaryň näwagt, haýsy ugra göterilenini bildiňmi?

Hal molla Dykma serdardan gorkusyna sakawlady. Sebäbi ýaňy dogup gelýän aýyň ýagtysyna Dykma serdaryň elindäki sapançasy äşgär görnüp durdy. Dykma serdaryň hemme häsiýetlerine-de Hal molla ýetik beletdi. Şonuň üçinem ol has-da aljyrady.

— Ser... Serdar aga, haý... haýsy ugra gidenlerini bi-bilmedim — diýip, gepini zordan düşündirdi.

— «Bilmedim!» O näme üçin «bilmedim»?

— Serdar aga...

— Häý, merez aga, zäher aga. Şeýtanyň gap-çanagyny, gazan-ukajyny ogurlan myrryh köse, sen bilmän, ony dagy kim bilmeli? — diýip, Dykma serdar Hal molla baka azm urdy. Ol azm urýan mahalynda sapançaly eli dynman hereket edýärdi.

Hal molla ölügsi sesi bilen, sakawlap durşuna şol bir diýenini yzyny üzmän gaýtalaýardy:

— Bilmedim, serdar aga...

— Bilmeýän bolsaň, näme üçin bize «atlylar ugrajak däl» diýip takyklap aýdýarsyň, melgun?

Hal molla sem bolup durmakdan gowusynyň ýokdugyna düşündi.

— Haw, serdar, bu Hal molla pahyrda günä ýok. Ol şeýtana sapak beren Öwezmyrat munam aldandyr — diýip, Dykma serdaryň ýanyndaky atly gürrüňe goşuldy. Bu atly Seýitmyrat begdi.

Dykma serdar Seýitmyrat bege hiç zat hem diýmän, ýene Hal mollanyň üstüne sürnüp başlady:

— Onda sen şu duran ýeriňden Batyr hajynyň yzyndan ugra. Yzyndan ýetip, bärik alyp gaýt. Ýa-da Öwezmyrat batyryň atlysynyň duşundan sag-aman geçirip goýber. Eşidýäňmi meniň diýýänimi?

Hal molla sesini çykarman durmak bilen, häzir gitmäge özüniň göwünsizdigini duýdurdy. Ol häzir ýeke ýolagçy bolmakdan çekinýärdi. Ýene Seýitmyrat beg ara düşüp, sypaýyçylyk etdi:

— Serdar, näme-de bolsa, boljak iş bolupdyr. Indi maňlaýymyzdakyny görüp, ertire çenli sabyr etmegimiz gerek. Hal mollada daň atan badyna ugrar-da...

Dykma serdar ýuwaşlyk bilen, emma kesgin gürledi:

— Ýok, bolmaz... Batyr hajy ele düşse, biziň näme boljagymyzy bilýäňmi?

tüweleme yaltanman azap edyaniz👍

Seýitmyrat beg çalaja baş atyp:

— Ony bilýän — diýdi.

— Ony bilýän bolsaň, biziň bar syrymyzyň üsti açylýar... Eger Hal molla şu wagt ugraýmasa, men daň bilen onuň üstüne ähli perraçlary iberip, bularyň oýy-oýmagy bilen öýlerini otladyp, baryny gyrdyraryn... — Dykma serdar ýene Hal molla hemle urmaga durdy. — Eý, seniň ýadyňdamy, sen bir wagtlar Hanmämmet atalyk bilen Orazmämmet hanyň hatyny gatnadýardyň. Bir gije hatly gelip, galanyň derwezesiz ýerinden aşyp girjek bolaňda, yzyňdan biri kowup, seni tüpeňlapdi. Şonda sen telpegiňi galdyryp, özüň zordan galadan aşypdyň. Seniň şol hatly telpegiň mende. Düşünýärmiň? Beýlesiniň näme boljagyny özüň biliber onsoň.

Dykma serdar hatly telpek diýende, Hal mollanyň depe saçy üýşüp gitdi. Onuň ýüreginde aýylganç gorky döräp başlady.

Hal mollanyň hatly telpegini gaçyryp, gala dyrmaşyp, özüniň zordan sypany dogrudy. Emma ol telpek Dykma serdarda bolman, başga ýerdedi. Dykma serdar ol telpegiň kimdedigini biljek bolup, ýer astyndan köp ideg edenem bolsa, henize çenli onuň kimdedigini bilmeýärdi. Häzir ol Hal mollany gorkuzmak üçin telpekli gürrüňi orta atyp, haýbat urýardy.

— Näme sagynýarsyň, tiz ugra! — diýip, ol ýene Hal molla azm urdy. — Eger Batyr haja çigit ýaly zat bolaýsa, tohumyňyzy boýa gazan ýaly gazaryn.

— Bolýar, Serdar aga, men gideýin — diýip, Hal molla ugramak bilen boldy. Dykma serdar ony has-da gyssady:

— Atyňy öldire getirip sür. Emma birden gaty öldüräýme-de, berk sürmegi başar. Eger Batyr hajynyň yzyndan ýetip, etjek emeliňi etmeseň, senem Öwezmyrat bilen dili bir adam hasaplaryn... Ondan soň... Soňy özüňe belli. Bar, tiz git!

Hal molla atynyň başyny goýberdi. Ol şeýle bir sürýärdi welin, yzyndan ýagy kowan wagtynda-da şunuň ýaly süren ýeri ýokdy.

ayşe:
tüweleme yaltanman azap edyaniz

Sizden başga okaýanam ýok öýdýän, ayşe! Köp sag boluň!!!

Dykma serdar bir salym onuň yzyndan seredip durdy-da, Seýitmyrat bege igendi:

— Senem töwellaçy bolýarsyň, Seýitmyrat beg. Näme işiň bar? Bulary men tanaýan ahyry.

— Hal molla erbet adam däl, Serdar — diýip, Seýitmyrat beg Hal mollanyň arkasyny tutdy.

— Erbetmi, gowumy, men onçasyny bilemok. Men diňe şuny bilýän — diýip, Dykma serdar atynyň başyny şäheriň derwezesine tarap öwürdi-de, ýuwaşlyk bilen sürüp ugrady. — Hal molla ýaly Buhara hatymkerde mollalaryň müňüsinden bir Batyr hajyny gowy görýän. Sebäbi bu mollalaryň müňüsi birigende bir iş bitirmez. Bular diňe doga okamagy bilýändirler. Batyr hajy bolsa nirä ibereniňde hem iş bitirip gelýär.

Olar derwezeden girip gitdiler.

Hal molla atyny saýgylap, şol gidişine gidip otyrdy. Emma barybir hemmesi biderekdi. Ol diňe daň saz berende Batyr hajy bilen duşuşdy. Edil şol wagt hem Batyr hajy ele düşdi.

Ol şeýle boldy. Öwezmyrat batyr öz atlysynyň nirä baryp düşmelidigi hakynda özüniň bir ynamdar atlysyna düşündirdi. Berk bolmaklygy pugta sargap ýola saldy. Onuň özi bolsa ýanyna Stepany, Kany batyry, Nepesi alyp, atlylaryň öňünden sowa ýol bilen gitdi. Dört atly bolup sürüp, öz atlysynyň düşjek ýerinden has öňe geçip, bir dagyň üstünde saklandy.

Batyr hajy haýdap sürüp barýarka, birden öňünden bir süri atlynyň barýanyny gördi. Olar Öwezmyrat batyryň atlylarydy. Batyr hajy ädim ogurlap, yza galdy. Atyny kişňetmejek bolup, azar ýamanyny gördi. Ahyry ol bir maý tapan ýerinde, bu köp atla görünmän geçmegi başardy. Ol «indi maňa hiç bir zowal ýokdur, öňüm boşdur» diýip berk ynandy.

Emma ol şol köp atlyny görende, özüni ýitirip, az-kem aljyrapdy. Munuň üstesine-de öňki salgy berlen ýolundan çykmaly bolupdy. Ol «şu ýerden sürsem, şol dagdan sag-aman aşaýsam gerek» diýip bir ugra sürdi. Emma onuň süren ugry aňyrsy gaýa direýän bir böwse boldy. Ol bu böwseden çykmak üçin çar tarapa urundy, emma bolmady. Ol «şu ugra gitsem çykaryn» diýip, başga ugra sürýär, ýöne ýene aýlanyp-dolanyp, öňki ýerine gelýär.

Şeýdip, ol şol böwsede birnäçe mertebe terslin-oňlyň aýlandy. Ol bir burun ilerräk aýlanaýsa, öňi açykdy. Ol diňe daň saz beren wagty şol ugry tapdy. Ol «indi ýola düşdüm» diýip begenip, daňyň uky humary bilen gözüni ümezledip barýardy. Birden gapdalyndaky dagdan dört atlynyň ok ýaly bolup, öz üstüne okdurylyp gelýänini gördi. Basdy atyna gamçyny. Emma bary biderekdi. Bu dört atly gaty kowýardy. Olar:

— Dur, urarys! — diýip gygyrýardylar.

Hal molla Batyr hajyny diňe şol wagt gördi. Gaçýanyň kimdigini, kowýanyň kimdigini ýagşy tanandan soň, ol bularyň hiç birine-de özüni bildirmän yzyna dolandy.

Bu kowýanlar Öwezmyrat batyr, Stepan, Kany batyr, Nepes dördüsidi. Nepes atlary tutup oturan wagty dagyň gündogar düýbünde bir atlynyň ters öwrülip ýörenini görüp, Öwezmyrat batyra habar berdi. Soň bu atlynyň aljyrap bolup ýörşüne olaryň dördüsi hem daň agarýança syn edip oturdylar. Ahyry howa mazaly ýagtylandan soň ol atly ugruny düzedip, ilerki burundan aýlandy. Şol wagt bular hem onuň üstüne at goýdular. Ol atlyny uzak gidermän, pasyr-pusur ýüzüni ýere basdylar. Öwezmyrat batyr atyny ýüzin salyp, onuň öňüne geçdi-de, sapançany ýazzy maňlaýynda goýup:

— Senmidiň? — diýdi.

— Hawa, men, batyr — diýip, Batyr hajy ysgynsyz ýylgyrdy. Onýança beýlekiler hem gelip ýetişdi. Öwezmyrat batyr sapançany onuň maňlaýyndan aýyrman:

— Atam Däli batyram bolsaň gaýgyrman. Gaty dogryňy aýtmasaň uraryn — diýip, hemle atdy. Çünki ol ýalan sözlär, boýun gaçyrar güman edýärdi. — Nirä barýarsyň?

— Aý, batyr, däliden dogry habar, patyşa goşunynyň ýanyna barýan — diýip, Batyr hajy ýygryljyrap durşuna jogap berdi.

— Näme işlemäge barýaň? — diýip, Öwezmyrat gaşlaryny çytdy.

Batyr hajy şol bir bolşuny üýtgetmän jogap berdi:

— Näme üçin barylar öýdýäň, batyr? Adam pahyr nädende bolarka diýip göwün ýüwürdip, güzeran aladasy bilen. Menem heý bir düşewünt bolmazmyka diýip barýan.

— Näme alyp barýarsyň? Seni kim iberdi. — Öwezmyrat batyr durdugyça gaharlanýardy. — Gepiňi owadanlama-da, maňa şony aýt.

— Batyr, meni hiç kim ugradanok. Özüm bir azajyk sowgat alyp barýan. Ol sowgat öz sowgadym.

— Hany, göreli, sowgadyň näme? Tiz atdan düş — diýip, Öwezmyrat batyr buýruk berdi.

Batyr hajy atdan düşdi. Beýlekilerem atdan düşdüler. Batyr hajy bökdergisini çözüp, özüniň bar goşuny görkezdi.

— Bular näme? — diýip, Öwezmyrat batyr sorady.

— Meniň, özümem şularyň nämedigini bilemok.

— Nireden tapylan goş bu goş?

— Bu goş şol öldürilen derwüş babanyň goşlary,

— Ol derwüşiň goşy saňa nireden düşdi?

— Ony meniň özüm öldürip, goşuny talap aldym.

— Ony öldüren senmidiň?

— Hawa.

Nepes häzir goşa seretmekden geçip, Batyr hajynyň agzyna seredýärdi.

— Ony saňa Dykma buýrup öldürtdimi? — diýip, Öwezmyrat batyr sorady.

— Ýok, özüm. Ony meniň özüm öldürdim. Onuň ýanynda puly känmikä diýip güman edipdim. Emma az eken.

Hemmesi dykgat bilen bu goşlara seredýärdiler. Bular nähili zatka diýip geň galýardylar. Bu odur, bu budur diýip, Stepan olara düşündirýärdi.

— Bu näme? — diýip, Öwezmyrat batyr Stepana bir zady görkezip sorady.

— Bu apparat. Surat apparaty. Munuň bilen surat alýarlar — diýip, Stepan düşündirdi. — Ol derwüş haýsy-da bolsa bir döwletiň jansyzy bolmaly.

— Munuň elini arkasynda daňyň! — diýip, Öwezmyrat batyr gaharly gygyrdy. Emma Stepan ony bu pikirinden dändirmekçi boldy:

— Munuň alyp barýany şu bolsa, bize peýdasy, zyýany ýok. Goý, ýoluna gitsin. Özem dogrusyny dogry aýdýar.