Dykma Serdar

Bir gezek ýomutlar alaman edip, Mämmetnazar baýyňmalyny talapdyrlar.Mämmetnazar baý olardan aryny aljak bolup öwezalamana gidende öldürlipdir. Şol wagtlar Dykma serdarýedi ýaşynda eken. Doganlary Atamyrat bilen Öwezdurdy atasynyň zadyny paýlaşanda, Dykma serdara diňe bir paý ýer bilen suw goýupdyrlar..
Dykma serdar on üç ýaşynda alamana gidip başlapdyr. Büjürnt kürtleriniň üstine alamana gidilende, ýesir düşüpdir. We Muhammetrahym hanyň türmesinde alty aýlap otyrypdyr. Börmeliler müň tümen pul toplap, ony ýesirlikden satyn alypdyrlar.
Ol ýesirlikden boşandan soňra, ýene-de alamana gidip başlapdyr. Bary-ýogy iki aýyň içinde obadaşlaryna ähli bergisini beripdir.
Dykma serdar gaty ýatkeş hem yzçy adam bolypdyr. Gije giden ýerlerinem soňra ýalňyşman tapýan eken. Eýranyň köp ýerlerine bäş barmagy ýaly belet eken. Ol on ýedi ýaşyndaka daşyna ýüz adam üýşürip alamana gidipdir, Kyrk müň goýun süri getiripdir. Basym ony serdar hökmünde ykrar edipdirler. Ol uruş tärimini kemsiz öwrenipdir.
1843-nji ýylda Dykma serdar ýanyna bäş ýüz adam alyp, Tähran-Maşat ýolyna çykýar. Tährandan Maşada zyýarata barýan we ol ýerden yzyna gaýdyp gelýän kerwenleriň üstüne çozypdyr. Zyýaratçylaryň daşyny köp atly goraýan eken. Güýçli çaknyşykdan soň, Dykma serdar üç ýüz ýesir bilen dokuz ýüz sany ýükli düýäni olja alypdyr.
Nardynyň üsti bilen gelýärkäler, Dykma serdar dagy Nardynyň eýesi Mämmethasan hanyň bukuda goýan goşunlarynyň üstünden gelýärler. Söweş bäş gije gündüze çekipdir. Mämmethasan han az sanly atlysy bilen gaçyp gutylýar. Onuň iki müň adamdan ybarat pyýada nökerini bolsa Dykma serdaryň atlylary gylyçdan geçiripdir. Dykma serdar uly olja bilen Ahala dolanyp gelýär.Şol gezekgi alamanda Dykma serdar altmyş adamyny ýitiripdir.
Dykma serdar Büjnürdiň hany Haýdarguly han bilen oňat gatnaşyk saklaýan eken. Ýöne bir gezek dykma serdar Hywa gidende, Haýdarguly han Börmä çozypdyr. Obany alyp bilmesede, köp mal olja äkidipdir, alty sany adamyny hem ýesir alypdyr.
1867-nji ýylda Dykma serdar bu alamana jogap edip, Haýdarabadyň üstüne şowly çozuş edipdir. Säher bilen ýekeje ok atman, gala duýdansyz giripdirler, ähli erkek göbeklini gyryp, aýallary, oglan uşaklary ýesir alypdyrlar. Şonda Dykma serdaryň ýanynda 450 atly bar eken. Haýdarguly han Haýdarabada gelende, ýekeje adamam tapmandyr, ýöne Dykma serdaryň yzyndan kowmaga-da gaýraty çatmandyr.
Bir ýyldan soň Haýdarguly han Dykma serdara jogap edip,Bama çozupdyr.Alty ýüz adamy ýesir äkidipdir, köp mal sürüpdir.N.I.Grodekow Gökdepe alnandan soňam şol ýesir äkidilen adamlaryň 150-siniň Eýranda barlygyny ýazýar. Spoltbog bolsa şol 150-ýesiriň aýal-gyzlardygyny belleýär.
Dykma serdar ýanyna müň atly alyp, Büjnürde barýan ýollara garawullar goýan eken. Şonuň üçinem Dykma serdar Goçanda sowulýar. Merdiwanlaryň kömegi bilen Piri hem Halwaçeşme galalaryny alýar, diri galanlary baryny ýesir sürip gaýdýar.
1870-nji ýylda Haýdarguly han ölüp, onuň ýerine ýaşajyk ogly han bolýar. Dykma serdar ýanyna alty ýüz atly alyp, Isfaraýanaşowly alaman edýär. Köp ýesir, olja alýar. Ol Çilgüzer jülgesi bilen gelýärkä, Similgan atly goşunyň serdary Ýarmuhammet han duýdansyz onuň üstüne çozupdyr. Ýüz ýigrimi tekäniň kellesini alypdyrlar, ýüz segsen teke hem ýesir düşüpdir. Munyň üçin Nasreddin şa Ýarmuhammet hany Haýdarguly hanyň ýaş oglunyň deregine Büjnürde han belläpdir. Şondan soň Dykma serdar dolanyp Büjnürde alaman etmejekdigine kasam edipdir, ölýänçäde sözünde durupdyr.
1874-nji ýylda Tähran hökümeti Şuja ed-Döwläni tussag edip, ýerine täze hökümdar iberende, onuň ogly Abylhasan tekelere gelip kömek soraýar.Gorjawda maslahat geçirýärler. Goçanda alamana gitmäge bir müň ikiu ýüz atly ýygnanýar. Saýyk galasyna ýetenlerinde Goçandyň naýyby Gahryman han Dykmanyň üstüne çozýar. Söweş birnäçe sagada çekýär. Gahryman han ýeňilýär. Dykma serdar dagy bir müň bäş ýüz sany ýaby olja alypdyr. Abdylhasanam wagtlaýynça Keletä-Nurberdi hanyň ýanyna göçüp gelipdir.
Ruslar 1869-njy ýylda Krasnowodskini eýelän wagtlaryndan beýläk Dykma serdaryň adyny eşdip başlapdyrlar.1870-nji ýylda tekeler Mihaýlow aýlagyna çozanlarynda,,,,,

,,,oňa Dykma serdar hem gatnaşypdyr.M.D.Skobelow Türkmenistana gelende bolsa Dykma serdaryň ady şeýle bir meşhur eken welin, M.D. Skobelow munyň soldatlaryna erbet täsir etmeginden gorkup, goşunda Dykma serdaryň adyny tutmazlyk barada ýörüte buýruk çykardypdyr.
1879-nji ýylda Lazarew Türkmenistana gelende, Çekişlerde Dykma serdaryň ýesir çalyşmaga baran ogly Akberdi han bilen duşuşýar. Teke ýesirlerini boşadýar.Akberdi handan Dykma serdara hat iberýär. Metal pul bilen Dykma serdaryň özüne ýüz manat, Akberdi hana hem elli manat aýlyk belleýär.
Lazarrewiň haty Aşgabatda bolan maslahatda okalýar. Tekeler uruşmaly diýen karara gelýärler.

Lazarrewiň haty Aşgabatda bolan maslahatda okalýar. Tekeler uruşmaly diýen karara gelýärler.
Lazarew 1879-njy ýylyň awgustynda ölýär we onuň ýerine general Lamakin bellenýär. Dykma serdar Gyzylarbatyň hany Sopy han bilen ilat Gökdepe galasyna ýygnanýança ruslary saklamak maksady bilen, olaryň arasyna barýar.Ruslar Dykma serdary göz tussagy edip saklapdyrlar.N.I. Grodekowyň tassyklamagyna görä, Dykma serdar ruslara peýdaly maslahatlary beripdir.Gökdepe galasy boýyn egmänsoň, ruslar galany topa tutyp başlapdyrlar. Şonda Dykma serdar özüniň gala iberilmegini haýşt edipdir, galadakylara uruşmaň diýip töwella etjekdigini aýdypdyr. Emma ruslar onuň ýaragyny hem elinden alyp, tussag edipdirler. Galany alyp bilmän yzlaryna barýarkalar bolsa Ýakubow diýen Dagystanly bir dilmaç Dykma serdaryň sakgalyndan tutyp silkipdir. Öň ruslar bilen uruşmazlygyň, parahatçylykly gatnaşyk etmegiň tarapynda bolan Dykma serdar şondan soň olaryň ganym duşmanyna öwrülipdir. Ruslar Bendesene ýetenlerinde ol ýanynyň adamlary bilen ruslaryň arasyndan gaçypdyr.

Dykma serdaryň ruslaryň arasynda bolmagy ony ynamdan gaçyrypdyr. Oňa dönük hökmünde garap, obasyny talapdyrlar. Dykma serdar aman sorap, Nurberdi hanyň ýanyna barypdyr. Nurberdi han Garaganda maslahat geçirip, Dykma serdary dönük hasaplamaly däl diýen karara gelýär. Oňa ruslaryň üstüne çozup, ynjalyk bermezlik tabşyrlypdyr. Dykma serdar ruslaryň üstüne telim gezek şowly çozuşlar edipdir, olara köp maddy zyýanlar ýetiripdir, ençeme soldatlaryny ýok edipdir.
Nurberdi han ölenden soň, Dykma serdaryň täsiri has güýçlenýär.M. D. Skobelow 1880-81 nji ýyllardaky ikinji ahal-teke ekspedisýasy döwürinde tekelere,esasan, Dykma serdar ýolbaşçylyk edipdir. Resmi taýdan şeýle diýip yglan edilmedigem bolsa, Hakykat ýüzünde Dykma serdar tekeleriň baş komanduýuşşisi bolypdyr. Maslahatlara köplenç Dykma serdar ýolbaşçylyk edipdir we esasan, onuň pikirine gulak asypdyrlar. Ähli söweş hereketlerine hem şol ýolbaşçylyk edipdir.

1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda Gökdepe galasy alnandan soňam Dykma serdar esli wagtlap ruslara boýun egmän gezipdir. Diňe rus goşunlary Kaka etraplaryna barandan soň, M.D.Skobelowiň ýanyna baryp, atyny-ýaragyny tabşyrypdyr.
Dykma serdar tekeleriň şol ýyl Peterburga giden ilkinji wekillereine(deputatiýasyna) ýolbaşçylyk edipdir.
Dykma serdar iň batyr, iň edenli serdar hasaplanypdyr. Ýöne juda özdiýenligi, käte adyllygy goldan berýänligi üçin ony beýle bir halamandyrlar.
Dykma serdar gaty uly hem çylşyrymly şahsyýet bolypdyr. Onuň taryhy rolyna birtaraplaýyn baha bermek mümkin däl. Häzir taryhçylaryň hem edebýatçylaryň arasynda Dykma serdaryň dönüklik edenligi ýa-da etmänligi hakynda jedel dowam edýär. Käbirleri onyň ruslaryň arasyna barmagyny dönüklik hasaplaýarlar, käbiri bolsa ol öz ygtyýaryna barmandyr, ony ruslar tussag edip äkidipdir diýýär. Dykma serdaryň bu hereketine hat-da onuň öz döwürinde hem şunyň ýaly gapma garşylykly garapdyrlar. Ýöne bir zat aýdyň. Birinji rus ekispedisýasy döwürinde Dykma serdaryň hereketine birmanyly baha bermek mümkin bolmasada, M.D.Skobelow ekspedisýasy döwürinde onuň urşmagyň tarapdary bolyp çykyş edendigine, tä iň soňyna çenli söweşenligine şübhe ýok.
Her niçigem bolsa, Dykma serdaryň şahsyýetine her taraplaýyn, adalatly baha bermek, onuň terjimehalyndaky ähli pursatlary nazarda tutmak gerek.

Türkmenistanyň ylymlar akademýasynyň
“ENSIKLOPEDIÝA” neşirýaty
Aşgabat -1992

Kakamyň gürriňlerini diňleýän ýaly duýdym özimi 🙂. Taryhy diňlemek gyzykly.

Ol adama donuk diyip bolmaz men pikirimche sholar yaly urush gidip duran wagty ahli halk donugiñ yzyna dushmezdi ahyryn. Yone men hayran galyan zadym 13 yashynda alamana gidipdir chaga ahyryn.

Ol adama donuk diyip bolmaz men pikirimche sholar yaly urush gidip duran wagty ahli halk donugiñ yzyna dushmezdi ahyryn. Yone men hayran galyan zadym 13 yashynda alamana gidipdir chaga ahyryn.

 Gowy tema eken haladym Dykma serdar barada bolsa bir zatlary bildik

taryhda bu şahsyýet hakynda dürli jedeller bar. oňa dönük diyjek bolyanlar bar, men-ä ony turkmen halky üçin uly işler bitiren şahsyýet hasaplayan