2-nji bölüm: Ömür kitaby. Ýazyjy Nargylyç Hojageldiýewiň Ata Gowşudowyň 'Perman' romanyna sözsoňy ýazgysy. (Gysgaça, Perman romanynyň ykbaly barada)

Birinjiden. romanyň «Perman» adynyň onuň mazmunyna laýyk gelmeýändigine, tutuş mazmunyny aňladyp bilmeýändigine ony okan okyjylar göz ýetirendirler. Perman romanyň baş gahrymany hem däl. Romanyň baş gahrymany Öwezmyrat batyr. Perman bolsa romanyň gahrymany hökmünde oňa ikinji kitabyň ortalarynda girýär. Ol romanyň baş gahrymany Öwezmyrat batyryň gyzyndan bolan agtygy. Özem Perman romanda eseriň adyna eýelik eder ýaly ullakan rol oýnanok.

Ýöne näme üçin romanyň adyna «Perman» goýuldyka?

Geliň, ýene filologiýa ylymlarynyň kandidaty G. Kulyýewadan getiren sitatamyza ýüzleneliň. Şol ýerde ady agzalýan bölümleriň hemmesi ikinji kitabyň ahyrlaryne degişli, özem olaryň hemmesine diýen ýaly Perman gatnaşýar.

Şu ýerde bir zada üns bermegimiz gerek. Ýazyjynyň aýaly Bossan Gowşudowa-da, filologiýa ylymlarynyň kandidaty Täçmuhammet Durdyýew hem awtoryň «Perman» romanynyň üstünde ýigriminji ýyllaryň aýaklarynda, otuzynjy ýyllaryň başlarynda işläp başlamak bilen, uruşdan soňky döwürde tamamlandygyny tassyklaýarlar. Urşuň başlanmagy bilen «Permanyň» üstünde işlemegiň arasynyň kesilendigini aýdýarlar.

Ýöne romanyň 1939-1940-njy ýyllarda «Sowet edebiýaty» žurnalynda çap edilen bölümlerinden hasap tutsaň welin, ýazyjy romanyny uruşdan öň tamamlamasa-da, tamamlamagyna gaty az galypdyr diýip tassyklamaga esas bar. Onsoň şeýle bir kanuny sowal ýüze çykýar. Näme üçin ýazyjy «Sowet edebiýaty» žurnalyna romanyň birinji kitabyndan bölekleri hödürlemändir-de, ikinji kitabyň ahyrlaryndan alnan bölekleri hödürläpdir? Eger ýazyjy Gökdepe urşy hakdaky meseleden çekinip, romanyň birinji kitabyndan däl-de, ikinji kitabyndan bölekler çykardandyr diýsek, munuňam esasy sebäp bolup bilmejekdigine göz ýetirmek kyn däl. Birinjiden-ä, ýazyjy eger Gökdepe urşy hakdaky meseleden çekinen bolsa, ol hakda roman ýazjak bolubam ýörmezdi. Ikinjiden bolsa Gökdepe urşuny almanyňda-da, romanyň birinji kitabynda onuň «Sowet edebiýaty» žurnalynda çap edilen böleklerinden has gyzykly, has kämil ýazylan bölekler bar ahyry. Mysal üçin, Gutlymyrat hakdaky, dönükler hakdaky, ýer-suw paýlaşygy hakdaky bölümler.

Bu-da entek hemmesi däl. Näme üçin ýazyjy ikinji kitabyň «Gümanly ýazgyt», «Gyrguş», «Kim kimi awlamak» ýaly soňky bölümlerini «Sowet edebiýaty» žurnalyň 1939-njy ýyldaky sanlarynda çap etdirýär-de, onuň «Myş-myşlar we hakykat» diýen birinji bölümini žurnalyň 1940-njy ýyldaky nomerlerinde çap etdirýär?

Bu zatlaryň hemmesi romanyň Permana degişli bölümleri ikinji kitabyň «Myş-myşlar hem hakykat» diýen birinji babyndan, hatda romanyň tutuş birinji kitabyndanam öň ýazylan bolaýmasyn diýen pikire iteklemeýärmi näme? Belki, ýazyjy, dogrudanam, romanyň «Sowet edebiýaty» žurnalynda 1939-njy ýylda çap edilen bölümlerini ilki ýazandyr? Belki, romanyň wakalaryny has aňryk, Gökdepe urşuna çenli çekmek pikiri ýazyjyda soň ýüze çykandyr? Belki, ýazyjynyň ilkinji planyna görä, roman birinji jahan urşunyň başlanmagyndan soňky wakalary öz içine almalydyr, eseriň baş gahrymany hem Perman bolmalydyr? Belki, ol öz romanyny şonuň üçin «Perman» atlandyrandyr?

Romanyň «Perman» bilen baglanyşykly bölümleri žurnalda 1939-njy ýylyň 2, 4, 7, 8, 11-nji nomerlerinde çap edilipdir. Eger roman birinji kitabyň başyndan başlanyp şu bölümlere ýetirilen bolsa, onuň şondan soňky ýazylan azajyk bölegi, onda-da üzlem-saplamrak, çeperçilik taýdan beýle bir kämil bolmadyk bölümleri ýazyjynyň kän wagtyny almaly däl ýaly. Şol bölümleri ýazmak üçin ýazyja uruşdan öň iki ýyl, uruşdan soňam iki ýyl işlemegiň gerek bolandygyna ynanmak kyn. Ýazyjynyň romany tamamlap oturybermegiň deregine, öňki bölümler çap edilenden tas bir ýyl soň, žurnalyň 1940-njy ýyldaky 8-9-njy nomerlerinde öň çap edilen bölümlerden has öňdäki «Myş-myşlar hem hakykat» diýen bölümini çap etdirmegi, ýazyjy öňki bölümleri çap etdirenden soň, romanyň yzyny dowam etdirmän, gaýta öňüni ýazan bolaýmasyn diýen pikir döredýär.

Bu pikire itekleýän ýene bir zat bar. T. Durdyýewden getiren sitatamyzdan görnüşi ýaly, A. Gowşudow «Sowet edebiýaty» žurnalynyň 1940-njy ýyldaky 1-nji nomerinde, ýagny romanyň Permana degişli bölümleriniň we «Myş-myşlar hem hakykat» diýen bölüminiň çap edilen döwrüniň aralygynda öz eseri hakda çykyş edipdir. Şol çykyşynda-da: «Bu romanyň birinji bölümi türkmen halkynyň kolonial döwründen öňki döwrüni we kolonial döwrüni suratlandyrýar we Zakaspi oblastynda graždanlyk urşunyň gutarmagy bilen roman gutarýar. Şu jümleden 1916-njy ýylyň gozgalaňyndan bir görnüşini hem şu roman öz içine alýar» diýip ýazýar. Ýazyjynyň şu setirleriniň ýazylan wagtynda hem romanyň birinji kitabynyň «Buýsançly gala» bölüminden başlap, tä ikinji kitabynyň «Kim kimi awlamak ýolunda» diýen bölümine çenli ýazylyp gutarylandygyna ynanmak kyn, Sebäbi bu ýerde tutuş roman babatda-da, onuň birinji bölümi babatda-da juda umumy pikir ýöredilýär. Edil şonuň ýaly ýazyjynyň romanyň birinji bölümi hakdaky pikiri hem, umuman roman hakdaky pikiri hem onuň elimizdäki wariantyna laýyk gelenok.

Ýazyjy ilkinji sözleminiň «bu romanyň birinji bölümi türkmen halkynyň kolonial döwründen öňki döwrüni we kolonial döwrüni suratlandyrýar» diýen birinji kitabyny, «we Zakaspi oblastynda graždanlyk urşunyň gutarmagy bilen roman gutarýar» diýen ikinji ýarymynda bolsa romanyň ikinji kitabyny nazarda tutýar.

Elbetde, ýazyjynyň birinji kitap hakdaky pikiri onuň mazmunyndan sowa geçenok, onda, dogrudanam, Gökdepe galasynyň daşynyň gabalan döwründen Öwezmyrat batyr dagynyň Sibir sürgünliginden gaýdyp gelen döwrüne çenli bolan aralyk suratlandyrylýar. Şol aralyk türkmen halkynyň kolonial döwründen öňki durmuşynam, soňky durmuşynam öz içine alýar. Şol döwrüň sosial-synpy gatnaşyklaryny hem göz öňüne getirmäge mümkinçilik berýär. Ýöne böwrüňi diňledýän zat ýazyjynyň eýýäm ýazylyp gutarylan bolmaly birinji kitap hakda juda umumy gürrüň edýänligi, hemme zady bir sözlemiň ýarynda aýdyp goýberýänligi, birinji kitabyň esasy özenini emele getirýän Gökdepe wakalary hakda hiç zat ýaňzytmaýanlygy. Onsoňam, romanyň ikinji kitaby hem tas tutuşlygyna diýen ýaly türkmen halkynyň kolonial sütem astynda ýaşan döwrüni öz içine alýar ahyry.

Ýazyjynyň tutuş roman babatdaky «Zakaspi oblastynda graždanlyk urşunyň gutarmagy bilen roman gutarýar» diýen pikiri, umuman, hakykata dogry gelýär. Özem bu ýazyjynyň romanda graždanlyk urşunyň wakalaryna düýpli orun bermegi nazarda tutandygyna şaýatlyk edýär. Ýöne romanda graždanlyk urşunyň beýan edilişi juda epizodiki häsiýete eýe. Graždanlyk urşy hakynda romanyň diňe «Hakykaty gözleýjiler» hem «Partizanlar» diýen iki bölüminde gürrüň edilýär.

Ýazyjynyň «şu jümleden 1916-njy ýylyň gozgalaňyndan bir görnüşi hem şu roman öz içine alýar» dien sözleri aýragyn üns bermäge mynasypdyr. Ýazyjynyň, dogrudanam, 1916-njy ýylyň gozgalaňyna üns bermegi göz öňünde tutandygyna romany 1939-njy ýylda «Sowet edebiýaty» žurnalynda çap edilen bölümleri hem şaýatlyk edýär. Wakalaryň ösüşi türkmen daýhanlarynyň gün-günden güýjeýän kolonial süteme baş galdyrmagyna alyp barýar. Patyşa Russiýagy birinji jahan urşuna goşulýar. Türkmen daýhanlary at, düýe diýen ýaly her hili agyr salgytlara sezewar edilýär. Kolonial sütem olaryň etinden geçip, süňňüne ornaýar. Bu ýagdaý Öwezmyrat batyry hem atyny Perman bilen gaçyrmaga mejbur edýär.

Ýöne, näme üçindir, romanda Permanyň başyndan geçirýän wakalarynyň soňy turkmen daýhanlarynyň antikolonial, synpy çykyşlaryna ösüp geçmeýär-de, Permanyň sag-aman dolanyp gelmegi bilen tamamlanýar, ýazyjy özüniň agzan 1916-njy ýylyň gozgalaňyndan sowlup geçýär, ýüzüniň ugruna graždanlyk urşunyň wakalaryna ýüzlenýär.

Bu zatlar nämäni aňladýar? Ýazyjynyň 1940-njy ýylda «Sowet edebiýaty» žurnalynda eden çykyşyndan soň, onuň köp planlarynyň üýtgändigini aňladýar. Hut şol döwürde romanyň üstünde işlemekde düýpli özgerişleriň bolandygyny aňladýar. Ýazyjynyň romanyň üstünde iň basalykly işlän döwrüniň otuzynjy ýyllaryň aýaklaryna, kyrkynjy ýyllaryň başyna gabat gelendigini aňladýar.

Beýle diýmek bilen, biz ýazyjynyň romanyň üstünde ýigriminji ýyllaryň aýaklarynda, otuzynjy ýyllaryň başlarynda işläp başlandygy hakdaky pikiri inkär etmekçi bolamzok. Ýöne romanyň «Perman» adyny almagynyň ýöne ýere däldigini, ýazyjynyň döredijilik planynda romanyň 1939-njy ýylda žurnalda çykan bölümleri ýazylandan soň düýpli özgerişleriň bolandygyna ünsi çekmek isleýäris. Romandan ilkinji bölek «Sowet edebiýaty» žurnalynyň 1939-njy ýyldaky 2-nji nomerinde çap edilipdir. Diýmek, ol žurnala giç galsa şol ýylyň başynda, bolmasa 1938-nji ýylyň ahyrlarynda hödürlenen bolmaly. Beýik Watançylyk urşy başlanýança öňde ýene iki ýarym ýyl ýatyr.

Eger ýazyjy uruşdan öňki şol iki ýarym ýyly, uruşdan soňam şonçarak wagty romanyň 1939-njy ýylda eýýäm žurnalda çap edilen «Kim kimi awlamak ýolunda» diýen bölüminden soňky «Perman gorkuly ýerde», «Berk buljumlaryň eýesi», «Permanyň myhman ýeri», «Oslanmadyk duşuşyk», «Şowly ýeňiş», «Hakykaty gözleýänler», «Partizanlar», «Perman demir ýol işgäri» diýen möçber babatda bolsa bäş çap listine barabar bölümlere sarp eden bolsa, ol bölümler sýužet taýdanam, çeperçilik taýdanam beýle üzlem-saplam, gowşak çykmazdy. Diýmek, ýazyjy romanyň ilkinji baplary žurnalda çap edilenden soňam, onuň yzyny dowam etdirmäge agram salmandyr-da, esasy güýjüni ýa-ha birinji kitaby ýazmaga, ýa-da ony täzeden işläp, has kämilleşdirmäge gönükdiripdir.

Elbetde, bu soraglara azda-kände dogry jogap tapmak üçin romanyň golýazmasynyň ähli wariantlaryny jikme-jik öwrenmek, deňeşdirip görmek gerek. Belki, täze bölümler, olaryň has kämil wariantlary tapylar. Romanyň ikinji kitabynda sýužetiň ösüşindäki käbir üzlem-saplamlyklaryň bardygy henizem eseriň golýazmasynyň elimize doly düşmändigi barada oýlanmaga mejbur edýär.

Bolsa-da, biz romana edebi miras hökmünde çemeleşdik. Onuň adynyň mazmunyna laýyk gelmeýändigine, ony çalşyrmagyň maksada laýykdygyna garamazdan, beýle etmekden saklandyk. Romanyň ilkinji neşirini onuň ylmy dolanyşyga, okyjylar köpçüliginiň aňyna ornaşan ady bilen çykarmagy makul bildik.

Ýene bir bellemeli zat romanyň iki kitaba bölünişiniň juda şertliligidir. Eger gahrymanlaryň durmuşynda bolup geçýän öwrülişik pursatyndan çen tutjak bolsaň, birinji kitap Gökdepe galasy synyp, bosgunçylyga giden ilatyň öz mekanyna dolanyp gelýän ýerinde, «Iki aganyň guly» diýen bölüm bilen tamamlanmaly. Ýöne, näme üçindir, ýazyjy şondan soňky «Mertlik hem mekirlik», «Tötänden ýörenler», «Garaşylmadyk duşuşyk» diýen bölümlerde on-on bäş ýylyň wakalaryny ýygjamlap beýan edýär-de, ikinji kitaby Öwezmyrat batyr dagy Sibirden gelenden soň, wakalaryň arasyna esli böwşeňlik salmak bilen başlaýar. Muny ýazyjynyň Öwezmyrat batyr dagynyň Sibirden gelen döwri bilen birinji jahan urşunyň başlanan, patyşa hökümetiniň ilata at, düýe salgydyny salyp başlan döwrüne çenli bolan boşlugy doldurmak üçin eden bolmagy gaty ähtimal.

Roman redaktirlenende elimizdäki golýazmany, mümkin boldugyça, okyjylara doly ýetirmegi maksat edindik. Juda zerurlyk bolmasa ýa-da käbir büdür-südürlikleri düzlemek üçin edilmese, golýazmadan hiç zady taşlamazlyga, gysgaltmazlyga çalyşdyk. Esasy tekst bilen baglanyşmaýandygy üçin diňe «Şowly ýeňiş» diýen kiçijik bölüm we romanyň iň soňunda Perman bilen onuň köne tanşy Sadygyň duşuşýan epizody taşlandy.

«Şowly ýeňiş» bölüminde Permanyň birinji jahan urşunde görkezen edermenligi hakda gürrüň berilýär. Ýöne bu bölüm hiç bir jähtden romanyň sýužeti bilen baglanyşmaýar. Sebäbi biz Permanyň haçan we nädip fronta düşenligindenem, soňra onuň frontdan haçan we nädip dolanyp gelenligindenem bihabar. Munuň üstesine-de, aýratynlykda alanyňda-da, ol bölüm çeperçilik babatdan juda gowşak.

Romanyň «Perman demir ýol işgäri» diýen iň soňky bölüminde hem Perman Sadyk diýen bir köne tanşy bilen duşuşýar. Ony zordan tanaýar. Birinjiden-ä, biz tutuş romanyň dowamynda Permanyň Sadyk diýen tanşynyň bardygyny göremzok. Ikinjidenem, olaryň bu gezekki duşuşygy hem diňe biri-birini tanamagy bilen tamamlanýar. Hatda ikisinden biriniň öýüne gidip, gürleşibem bilenoklar.

Şonuň üçinem romanyň sýužeti bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk «Şowly ýeňiş» bölümi bilen Sadykly epizod, öň aýdyşymyz ýaly, kitaba girizilmedi.

Ýöne golýazmada gabat gelýän näsazlyklary, logiki çaprazlyklary, wakalaryň yzygiderliliginiň bozulýan ýerlerini, biri-birini tutmaýan ýerlerini timarlamak, taraşlamak, düzläp goýbermek barada köp iş edildi.

Mälim bolşy ýaly, roman uzak ýyllaryň dowamynda ýazylypdyr. Onuň käbir bölümleriniň dürli wariantlarynyň bolandygyna şübhe ýok. Mysal üçin, elimizdäki golýazmada hem «Gümanly ýazgyt» diýen bölümiň biri-birinden tapawutlanýan iki warianty bar. Onsoň romanyň aýry-aýry bölümleriniň dürli wariantlarynyň garjaşan bolmagy ýa-da onuň käbir bölümleriniň bize gelip ýetmedik bolmagy mümkin, golýazmada, aýratynam onuň ikinji kitabynda bölümler arasynda üzlem-saplamlyk, böwşeňlik, çaprazlyk gabat gelýär. Öň birhili gürrüň berlen waka soňra başgaçarak bolup çykýar. Ýa-da wakalaryň gidişinde wagt birliginiň, ýer birliginiň bulaşdyrylýan ýerleri bar. Käbir gahrymanlaryň atlary dürli berilýär.

Roman redaktirlenende şeýle näsazlyklary, nätakyklyklary düzetmeli boldy. Mysal üçin, birinji kitabyň ahyrynda Öwezmyrat batyr dagyny Dykma serdaryň tutandygy, Öwezmyrat batyryň şonuň üçin biçak namys edýändigi nygtalýar. Emma romanyň ikinji kitabynda Öwezmyrat batyryň Kany batyr bilen Aman batyra özleriniň nähilelik bilen Hal mollanyň aldawyna düşüşleri, tutulyşlary hakda gürrüň berýän ýerinde olary ele salanyň Dykma serdar däl-de, Nyýazmyrat han diýen biridigi aýdylýar. Bu bolsa ýönekeý bir säwlik bolman, Öwezmyrat batyryň obrazynyň aňyrdan gelýän logikasyna ters gelýär. Onuň Dykma serdara bolan barlyşyksyz garaýşyny gowşadýar. Şonuň üçinem romanyň ikinji kitabynda Nyýazmyrat hanyň ady Dykma serdar diýlip üýtgedildi.

Edil şonuň ýaly, romanyň birinji kitabynda Öwezmyrat batyr bilen Sibire sürgün edilýän adamlaryň biriniň, Gul ýeserdigi aýdylýar. Emma ikinji kitapda welin ýazyjy hemme ýerde onuň adyny Guljenew serdar diýip tutýar. Bu özboluşly hem juda çylşyrymly gahrymanyň hem ady hemme ýerde Gul ýeser diýlip alyndy.

Romanyň tutuş süňňünden aňlanyşyna görä, Öwezmyrat batyryň gyzy Gülsoltan adamsy ölenden soň, Muhammetmyrat ahuna barýar we olar biri-birinden üzňe ýaşaýarlar. Sebäbi romanda Öwezmyrat batyryň öz agtygy Permany hiç wagt görmendigi nygtalýar. Eger olar bir obada ýaşaýan bolsalar, Öwezmyrat batyryň öz agtygyny tä ol ýigdekçe çykýança görmän gezmegi mümkin däl. Edil şonuň ýaly, romanda Permanyň hem öz babasyny diňe birki gezek daşyndan görendigi aýdylýar. Bir obada ýaşaýan bolsalar Perman öz babasyny daşyndan häli-şindi görüp durmaly.

Onuň tersine, romanda Öwezmyrat batyrlar bilen demirçi ussanyň hemişe diýen ýaly goňşy oturandyklary tassyklanýar. Demirçi häli-şindi Öwezmyrat batyryň ýanyna gelip dur, Öwezmyrat batyr hem onuň dükanyna baryp dur. Emma romanyň ikinji kitabynda Muhammetmyrat baýyň işiginde hyzmat edip ýören Permanyň demirçiniň ogly bilen tirkeşýändigi aýdylýar. Demirçiniň ogly Muhammetmyrat ahunyň işiginden kowlan Permany öz ýany bilen alyp gaýdýar. Diýmek, Perman ençeme wagtlap, Öwezmyrat batyryň gapdaljygynda ýaşamaly, häli-şindi onuň gözüne ilip durmaly. Emma ýene-de Öwezmyrat batyr demirçi bilen Permany hiç wagt görmedik adam ýaly bolup gepleşýär, ondan Permanyň ykbaly hakda soraýar.

Gepiň gysgasy, eger Perman demirçiniň ogly bilen tirkeşýän bolsa, onuň öýünde ýaşaýan bolsa, Öwezmyrat batyryň ol hakda bilmezligi mümkin däl. Şol sebäpli hem roman redaktirlenende demirçiniň ogly bilen Permanyň başga bir dosty Çary bir obraza birikdirildi. Demirçiniň ogly hemme ýerde Çary diýlip alyndy. Diňe Nurnyýazyň demirçi bilen guda bolandygy hakda gürrüň edilýän ýerde öňki bolşunda galdyryldy. Dogrusy, diňe şo ýerde bolaýmasa, romanyň hiç ýerinde demirçiniň oglunyň bardygy bildirenok. Biz ony ne ata-enesi bilen, ne Öwezmyrat batyr bilen gürleşip durka görýäris. Ol Perman bilen gatnaşygynda hem öz ady bilen däl-de, ýöne demirçiniň ogly diýen at bilen görkezilýär.

Täşli şorta bilen Begli mollanyň obrazynda gabat gelýän käbir büdür-südürliklerem ýylmanyp geçildi.

Seýitmyrat beg romanyň tutuş dowamynda hereket edýär, özem ýatda galyjy obrazlaryň biri. Ýöne ikinji kitabyň «Permanyň myhman ýeri» diýen bölüminde hem ýazyjy öý eýesiniň ogluny Seýitmyrat atlandyrypdyr. Roman redaktirlenende, şol bir adyň gaýtalanyp durmazlygy üçin, bu bölümdäki Seýitmyradyň ady Sähetmyrat diýlip üýtgedilip alyndy.

Umuman, romanyň ikinji kitabynda nähilidir bir üzlem-saplamlygyň, budur-sudürligiň bardygy duýulýar. Bu ýagdaý golýazmadan gaçyp galan ýa-da ýitirilen bölümleriň bar bolaýmagynyň mümkindigi barada oýlanmaga mejbur edýär. Biz ozal ikinji kitapda «Şowly ýeňiş» diýen bölümiň bardygyny, onuň romanyň sýužeti bilen baglanyşmaýandygyny agzapdyk. Permany birinji jahan urşunyň frontlarynda görkezmek üçin, ýazyjy ony ilki bilen fronta ugratmaly. Şonuň üçinem şol bölümiň başsyz-aýaksyz golýazmanyň arasyna düşüp oturybermegi gaty geň galdyrýar. Belki, şol bölümiň öňem, yzam bolandyr-da, olar ýitirilendir?

Romanyň ikinji kitabyndaky graždanlyk urşunyň wakalaryny beýan edýän «Partizanlar» diýen bölümden soňky «Perman demir ýol işgäri» diýen bölüm bilen aralykda hem üzňelik bar. «Perman demir ýol işgäri» diýen bölüm epilog ýaly bir zat bolup dur.

Bu meseleleriň yzyna düşmek, öwrenmek, romanyň tekstini täze wariantlar bilen, täze tapyndylar bilen baýlaşdyrmak geljegiň işi. Zerur iş. Şol işiň netije berjekdigine-de umyt baglamak mümkin.

Häzir bolsa esasy wezipe romany ussat ýazyjydan galan miras hökmünde öz asylky bolşunda okyjylara ýetirmekden ybarat bolup durýar. Okyjy hem, edebiýaty öwreniş ylmy bilen edebi tankyt hem romana edebi miras hökmünde garamalydyr, edebi miras hökmünde baha bermelidir.

Ata Gowşudow ussat ýazyjy, özboluşly döredijilik mekdebi. Onuň golýazmasyny redaktirlemegiň özi bir mekdep geçmek bilen barabar.

Golýazmalar dürli-dürli bolýar. Käbir golýazmalary okanyňda suw gysymlan ýaly bolup galýarsyň. Käbir golýazmalar bolýar — näçe gysgaltsaň, niresinden gysgaltsaň gysgaldyp oturmaly. Islän ýeriňe islen zadyňy goşup oturmaly. Ata Gowşudowyň golýazmasy seplenip ýasalan zada däl-de, guýlup ýasalana meňzeýär. Şonuň üçinem golýazma redaktirlenende romanyň teksti, kompozisiýasy üýtgewsiz saklanyldy.

Golýazmany redaktirlemek esasan onuň grammatiki strukturasyny syntgylamak, taraşlamak bilen baglanyşykly boldy. Ata Gowşudow çeper diliň ussady. Ol çeper söz bilen surat çekýär, çeper dil bilen gahrymanlarynyň ruhy dünýäsini, gylyk-häsiýetini açyp görkezýär. Okyjylary wakalaryň jümmüşine äkidýär, oýlandyrýar, tolgundyrýar. Onuň diliniň baýlygyna, obrazlylygyna haýranlar galaýmaly. Ol halkyň janly gepleşik diliniň deňsiz-taýsyz ussady. Bu ýerde halk diliniň obrazlylygy bar, janly intonasiýasy hem bar, tebigy parasatlylygam bar.