1-nji bölüm: Ömür kitaby. Ýazyjy Nargylyç Hojageldiýewiň Ata Gowşudowyň 'Perman' romanyna sözsoňy ýazgysy. (Gysgaça, Perman romanynyň ykbaly barada)

Öz wagtynda romanyň golýazmasyny doly okap çykandyr öýdülýän adamlary barmak basyp sanaýmaly. Döwürleýin metbugatda hem ondan käbir bölekler çap edilipdir. Roman hakda edebiýaty öwreniş ylmynda we edebi tankytda hem düýpli aýdylan zat ýok.

«Perman» romany hakdaky iň giňişleýin maglumata biz «Türkmen edebiýatynyň taryhynyň» IV tomunyň («Ylym» neşirýaty, 1979) filologiýa ylymlarynyň kandidaty G. Kulyýewa tarapyndan ýazylan «Otuzynjy ýyllaryň prozasy» diýen bölüminde we V tomunyň birinji kitabynyň («Ylym» neşirýaty, 1980) filologiýa ylymlarynyň kandidaty T. Durdyýew tarapyndan ýazylan «Ata Gowşudow» diýen bölüminde gabat gelýäris. Eseriň döreýiş hem öwreniliş taryhy bilen baglanyşykly bolany üçin şol maglumatlaryň ikisini hem tutuşlygyna getirmegi maksada laýyk hasap edýäris.

Filologiýa ylymlarynyň kandidaty G. Kulyýewa şeýle ýazýar:

«1939-njy ýylda «Sowet edebiýaty» žurnalynyň sahypalarynda Ata Gozşudowyň «Perman» atly ilkinji romanyndan bölümler çap edilip ugralýar. Şol bölümlerden görnüşine görä, romanda rewolýusiýadan öňki döwür Türkmenistanda hukuksyz galdyrylan, şeýle hem horlanan daýhan köpçüligi bilen olary ezýän bir topar baýlaryň we rus çinowiikleriniň arasyndaky göze dürtülip duran garşylyklaryň görnetin ýitileşen pursatlarynyň biri şöhlelendirilipdir. Romanyň baş bölümi ýaly bolup duýulýan «Gümanly ýazgytda» ýazyjy rewolýusiýanyň öň ýanyndaky türkmen obasynyň suratyny çekipdir: ojagyň başynda Öwezmyrat batyr çylşyrymly durmuş dogrusynda pikirlenip otyr. Şol wagt agtygy Perman gelýär. Ol baýlaryň obadaky iň gowy atlary ele salmak üçin täze pirim gurýandyklaryny habar berýär. Şol atlar, hamala, patyşa goşunyna gerek diýen bahana bilen daýhanlaryň atlaryny ýygnamak, soňundan bolsa baýarlardan olary satyn almak isleýärler. Baýlaryň gabahatçylykly işine Permanyň gahary gelýär, olaryň garşysyna bir zatlar edesi gelýär. Ýöne ondan näme çykjagyny bilenok. Ýaşuly hem näme etmelidigi barada uly alada galýar.

Ýazyjy bu ýerde köne düzgüniň garşysyna daýhanlaryň guramaçylykly çykyş etmeklige heniz ukyply däldigini görkezýär. Öwezmyrat aganyň bar edip bilen zady aty Perman bilen başga bir oba gaçyrýar. Perman gidenden soň, ýaşulyny tutýarlar we Aşgabada alyp gidýärler. «Gyrguş» babynda soňky wakalar ýaşulynyň ýatlamalary bilen utgaşyp gidýär. Sud organlarynda höküm surýän adalatsyzlyklar barasynda gürrüň berilýär. Öwezmyrat aga patyşa çinowniklerinden biderek ýere hantama bolýar. Olar kömek edeli diýip, utanman ýaşulynyň iň soňky köpügine çenli alýarlar.

Soňky bölümlerde bolsa ýazyjy gahrymanynyň başyndan geçen kynçylyklary görkezmek isleýär. Ony dürli wakalaryň içinde suratlandyrýar. «Kim kimi awlamak» atly bölümde Perman iberilen obasyna barýarka, gumda bolup geçen wakany görýäris. Onuň öňünden aty tutup, eltip berene ullakan sylag beriljekdigini eşiden alamançylar topary çykýar. Eýesine wepaly at serpýär-de, yzyna tutduryberýär. Nebsimiz agyrsa-da, soň gahrymana näme bolandygyny bilemizok. Şu bölümde gahrymanyň obrazynyň tipik alamatlarynyň dogry berlip başlanandygy görünýär.

Çap edilen bölümleriň iň soňkusy bolan «Myş-myşlar we hakykat», sýužeti boýunça öňküleriň dowamy däl. Bu ýerde Öwezmyrat agany eýran nökeri bilen tutluşýan gaýduwsyz we batyr ýaş ýigit hökmünde görýäris. Çap edilende yzda ýerleşdirilendigine seretmezden, şol parça romanyň başky bölümleriniň biri bolaýmagy mümkin.

Şeýlelik bilen, çap edilen bölümlere seredeniňde, romanda rewolýusiýanyň öň ýanyndaky Türkmenistanyň çylşyrymly sosial garşylyklaryny görkezmek niýet edilipdir. Garyp daýhan köpçüliginiň gitdigiçe gedaýlaşmagy, halkyň arasynda närazylygyň ösmegi, heniz synpy duýgusy ösmedik baý bolsun, garyp bolsun öz awyna tapawut goýman topulýan alamançylaryň hereketleri şol romanyň esasy obýekti bolmaly.

Aşgabatdan gaýdyp gelen Öwezmyrat aga dogrusynda, alamançylardan gaçan Permanyň ykbaly hakda başga zat aýdylmaýar. Gürrüň orta ýolda goýulýar. Çap edilen bäş bölümde Permanyň ejesi bilen baglanyşykly girizilen sýužetiň hem ujy görünýär-de gidýär. Türkmen sowet edebiýatynyň taryhy hem-de Ata Gowşudowyň döredijiligi bilen meşgullanýan ýoldaşlar ýazyjynyň şu gyzykly romanynyň golýazmasyny tapyp bilseler, gowy bolardy», («Türkmen edebiýatynyň taryhy», IV tom, «Ylym» neşirýaty, 1979, 204-206-njy sah.)

Filologiýa ylymlarynyň kandidaty T. Durdyýew hem şeýle ýazýar:

«1930-njy ýyldan başlap, A. Gowşudow proza žanrynda eser döretmeklige geçýär. 1940-njy ýyla çenli ol onlarça felýeton, hekaýa, oçerk hem «Watan ogly» powestini ýazýar. Şeýle hem ýazyjy otuzynjy ýyllaryň başyndan durmuş wakalaryny has giň, köpsanly çeper obrazlaryň üsti bilen suratlandyryp görkezmäge mümkinçilik berýän iri planly epik eser ýazmaga — roman döretmäge girişýär. Ol tä 1941-nji ýylyň başlaryna çenli «Perman» atly taryhy romanynyň üstünde işleýär. Bu romanyň öz içine alýan döwri, onda suratlandyrylýan esasy syýasy-sosial wakalar hakda gürrüň edip, A. Gowşudow 1939-njy ýylyň ahyrynda şeýle ýazypdy:

«...Bu romanyň birinji bölümi türkmen halkynyň kolonial döwründen öňki döwrüni suratlandyrýar we Zakaspi oblastynda graždanlyk urşunyň gutarmagy bilen roman gutarýar. Şu jümleden 1916-njy ýylyň gozgalaňyndan bir görnüşini hem şu roman öz içine alýar...» («Sowet edebiýaty», 1940, № 1, 92-nji sah.)

«Perman» A. Gowşudowyň giň planly epiki forma ýüzlenmeginiň ilkinji tejribesidir. Bu roman, esasan, ýazylyp gutarylan bolsa-da, käbir taryhy wakalaryň (ylaýta-da Gokdepe urşy bilen baglanyşykly wakalaryň) görkezilişinde onda entek birnäçe ýetmezçilikler bardy. Öz ilkinji romanynda şeýle kemçilikleriň, entek taraşlanmaly ýerleriniň bardygyny, käbir edebi obrazlary, eseriň aýry-aýry bölümlerini täzeden işläp çykmalydygyny soňky wagtlarda awtoryň özi hem bilýärdi. Hatda ýazyjy 1940-njy ýylyň başlarynda bu eseriň üstünde täzeden işläp hem başlaýar. Emma 1941-nji ýylda Beýik Watançylyk urşunyň başlanmagy bilen, A. Gowşudow döwrüň täze talaplaryna laýyklykda işlemeli bolýar. Şonuň üçin hem ýazyjy özüniň bütin güýjüni eýýäm 1939-njy ýylyň ahyrlarynda ýazmaga girişen ikinji bir düýpli eserini — «Mähri-Wepa» romanyny Beýik Watançylyk urşunyň talaplaryna laýyk edip ýazmaga gönükdirýär.

«Perman» romany hakynda bolsa şulary belläp geçmek mümkin: birinjiden, bu eser doly ýazylyp gutarylmandygy üçin, hiç ýerde tutuşlygyna çap edilmedi. Ikinji tarapdan hem romanyň uly bir bölümi 1948-nji ýylda Aşgabatda bolup geçen ýer titremesinden soň tapylmady. Eseriň beýleki bölüminiň golýazmasy bolsa häzirki wagtda ýazyjynyň şahsy arhiwinde saklanýar. A. Gowşudowyň «Perman» romanynyň bäş bölümi «Sowet edebiýaty» žurnalynyň dürli sanlarynda çap edildi. («Sowet edebiýaty», 1939, № 2, 4, 7, 8, 11; 1940, № 8, 9). Bu ýagdaýlaryň hemmesi «Perman» romany hakynda giňden gürrüň etmäge, bütewi eser hökmünde ony dersemäge mümkinçilik bermeýär. Emma şol taryhy romanyň türkmen sowet prozasynda, ylaýta-da otuzynjy ýyllaryň edebiýatynda görnükli orny eýelemäge mynasypdygyny belläp geçmek gerek. Romanda özboluşly edebi obrazlaryň tutuş bir galereýasynyň döredilendigi şol eseriň neşir edilen bölümlerinden görünýär. Rus halky bilen türkmen halkynyň ekabyr progressiw pikirli ogullarynyň arasyndaky doganlyk-dostluk gatnaşyklaryny şöhlelendirýän epizodlaryny tolgunman okamak mümkin däl. Halky talap gelen synpy duşmanlaryň, din wekilleriniň bozuk ahlagy, edýän ähli pyssy-pujurlyklary ussat ýazyjy tarapyndan güýçli satira bilen doly açylyp görkezilýär. «Perman» romany örän gyzykly taryhy materiallara baýlygy, diliniň sadalygy, sýužetiniň gyzyklylygy bilen okyjynyň ünsüni özüne çekýär. Hut şu tarapdan seredeniňde, ýazyjy A. Gowşudowyň «Perman» romany 1930-njy ýyllaryň prozasyna uly goşantdyr». («Türkmen edebiýatynyň taryhy», V tom, 1 kitap, «Ylym» neşirýaty, 1980, 115-116-njy sah.)

G. Kulyýewa bilen T. Durdyýewiň bu pikirlerinde jedelsiz dogry zatlaram bar, bu işleri ýazan döwürlerinde romanyň golýazmasyny doly okap çykmandyklary sebäpli, çaklabrak aýdyp goýberen zatlaram bar. Bu barada biz soňra ýeri gelende jikme-jik gürrüň ederis. Alymlaryň «Perman» romany baradaky pikirlerini dolulygyna getirmegimizem şonuň üçin.

Häzirlikçe bolsa biz başga zady nygtamakçy bolýarys. Romanyň golýazmasy barada gürrüň etmänimizde-de, onuň «Sowet edebiýaty» žurnalynda çykan böleklerini hem, ol hakda G. Kulyýewa bilen T. Durdyýewiň berýän maglumatlaryny hem okan adamlar şu günki okyjylaryň arasynda gaty köpdür öýdemzok. Ýöne okyjylar köpçüliginiň bu romandan düýbünden bihabardygyna garamazdan, ol halkyň aňynda türkmen edebiýatynyň iň meşhur eserleri bilen des-deň ýaşap geldi. «Aýgytly ädimi», «Ykbaly», «Doganlary», «Söýgini», «Taýmaz babany» bilmeýän türkmen okyjysynyň ýok bolşy ýaly, «Perman» romanyny hem bilmeýän türkmen okyjysy ýokdur. Bu «Perman» romanynyň ykbalyna biperwaý garan, onuň ykbaly bilen çynlakaý gyzyklanmadyk ýekeje-de türkmen okyjysynyň bolmandygyny tassyklaýar.

«Perman» romanynyň — çap bolup çykmadyk, okalmadyk eseriň uzak ýyllaryň dowamynda halkyň aňyndan çykman gelmegini, onuň adynyň il içinde rowaýata öwrülip gitmegini halkyň ussat ýazyja bolan çäksiz söýgüsinden, onuň galamynyň gudratyna bolan ýanbermez ynamyndan gözlemek gerek. Mysal üçin, T. Durdyýew romanyň «Sowet edebiýaty» žurnalynda çap edilen bäş bölüminiň esasynda oňa ýokary baha berýän wagtynda bütinleý mamla. Muňa romany okan okyjylar aýdyň göz ýetirendirler.

Şeýle ajaýyp eseriň, halkymyzyň bahasyna ýetip bolmajak milli mirasynyň ykbalynyň şeýle keç bolandygynyň, onuň näme üçin kyrk ýyldanam gowrak wagtlap okyja gowşup bilmändiginiň sebäbini her bir okyjynyň bilesiniň gelýändigi tebigydyr. Şonuň üçinem romanyň ykbaly hakda okyja käbir zatlary gürrüň bermek zerurlygy ýüze çykýar. Muny biziň bilmegimiz gerek, geljekde sapak edinmegimiz gerek. Sebäbi romanyň şu wagta çenli okyja ýetmezliginiň bize bagly bolmadyk sebäpleri-de bar, biziň hut özümize bagly sebäpleri-de bar. Eger biz — ýazyjynyň mirasdarlary şeýle biperwaýlyk etmedik bolsak, romanyň ykbaly bilen çynlakaý gyzyklanyp, ony okyjylara ýetirmek üçin çynlakaý alada eden bolsak, ol öz hakyky eýelerine mundan has öňräk gowşardy.

Ata Gowşudowyň aýaly Bossan Gowşudowanyň aýtmagyna görä, ýazyjy «Perman» romanyny, T. Durdyýewiň tassyklaýşy ýaly, otuzynjy ýyllaryň başlarynda däl-de, ondan has irräk, ýigriminji ýyllaryň aýaklarynda ýazyp başlapdyr. Dürli sebäplere görä, romany ýazmak gaty köp wagta çekipdir. Häzir ýazyjynyň şahsy arhiwinde romanyň köp bölümleriniň dürli döwürlerde ýazylan dürli wariantlary, taslamalary saklanýar. Arap, latyn, häzirki türkmen elipbiýlerinde (red. (sawyer'iň belligi: bu ýerde kirillisa (1940-1996 ý.ý.) göz öňünde tutulýar) ýazylan golýazmalar, dürli bloknotlara, depderlere edilen bellikler bar.

Beýik Watançylyk urşunyň başlanmagy romanyň üstünde işlemegi dowam etdirmäge, täzeden gözden geçirmäge, syntgylamaga, taraşlamaga pesgel berýär. Netijede, ýazyjy romany uruş gutarandan soň tamamladym edýär. Romanyň golýazmasyny maşynkada göçürtmäge mümkinçiligi bolmansoň, ýazyjy onuň öz eli bilen ýazylan ýeke-täk nusgasyny ony neşir etmek bilen dahylly adamlara okap görmäge berýär. Bossan Gowşudowanyň tassyklamagyna görä, bu ýa-ha 1947-nji ýylyň aýaklary bolmaly, ýa-da 1948-nji ýylyň başlary bolmaly.

Roman iki kitapdan ybarat bolup, her kitabyň golýazmasy özbaşyna ullakan papkada eken. Golýazmany TSSR Ýazyjylar soýuzynyň, Türkmenistan neşirýatynyň şol wagtky jogapkär işgärlerinden birnäçe adam okap görüpdir. Hatda ony Türkmenistan Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komitetiniň şol wagtky birinji sekretary Ş. Batyrowa hem okamaga beripdirler. Emma golýazmanyň ykbaly çözülmän galypdyr. 1948-nji ýylda Aşgabatda bolan aýylganç ýer yranmasy zerarly bu mesele diňe bir çözülmän galmak bilenem çäklenmän, bütinleý ýatyp galýar, «gün tertibinden» aýrylýar. Sebäbi ýer yrananda romanyň bir kitabynyň golýazmasy «ýitirilýär».

Ýazyja romanyň bir kitabynyň golýazmasyny Türkmenistan döwlet neşirýatynyň harabasynyň astyndan tapmak başardýar. Ikinji papkadan bolsa derek tapylmaýar. Ýazyjy tä ölýänçä ony gözleýär. Ony okamaga alan adamlardan sorag-ideg edýär. Emma olaryň hemmesi «men okanymdan soň pylana berdim» diýip, biri-biriniň başyna atýar. Şeýdip, tä 1959-njy ýyla çenli «Permanyň» bir kitabynyň golýazmasy ýitirildi hasap edilip gezilýär.

Diňe 1959-njy ýylda, ýer yranmasyndan on bir ýyl, ýazyjynyň aradan çykanyndan alty ýyl soň, tötänden diýen ýaly, golýazmanyň ýitmändigi, ony okamaga alan adamlaryň biriniň düşnüksiz sebäplere görä saklap gelendigi aýan bolýar. Şeýdip, ahyry «ýiten» golýazma ýazyjynyň maşgalasyna gowuşýar.

Şu ýazgylary okan her bir okyjyda «Permanyň» golýazmasyny on bir ýyllap gizläp saklan şol adam kimkä?» diýen sowalyň dörejegini bilýäris. Şol adam hakda gürrüň gidende, kärdeşlerimiziň biri ajy ýaňsy bilen:

— Golýazmany gaýtaryp bereni üçin, oňa ýadygärlik dikmeli. Ýeri, düýbünden ýok edäýen bolsa näderdik? — diýdi. Dogrudanam, näderdik? Bolsa-da, ussadyň halkyna galdyran ýadygärliginiň öz hakyky eýelerine gowuşmak nesibesi bar eken...

Ol adama ýadygärlik dikmek hakda gürrüň edilende bolsa, bir zat aýdyň. Ol ýadygärlige lagnat daşyny oklan adam tapylsa tapylar welin, eltip gül goýan tapylmaz. Her niçigem bolsa, onuň golýazmany ýok edäýmän, yzyna gaýtaryp berendigine begeneliň. Onuň adyny bolsa bilmeýän adamlar bir bilmesin...

Ýer yranmasyna-da, golýazmanyň on bir ýyllap gizlenip saklanmagyna-da etjek çärämiz ýok. Ýöne golýazma tapylaly bäri hem otuz ýyla golaý wagt geçipdir ahyry. Onuň şondan bäri çykman ýatmagyna kim günäkär?

Özümiz. Dogry, bu ýerde hem bir topar düýpli sebäpler bar. Ýöne şol sebäpleriň wagtynda aýdyňlaşdyrylmandygy, romanyň mümkin boldugyça tizräk çap edilmegi üçin zerur çäreleriň görülmändigi biziň öz günämiz. Biz — ýazyjynyň galamdaş dostlary, onuň kesbini ýörediji soňky nesiller, edebiýaty öwreniji alymlar, tankytçylar, TSSR Ýazyjylar soýuzynyň işgärleri golýazmanyň ýazyjynyň maşgalasynda saklanýandygyny bilibem, ony okap göreliň, eger çap eder ýaly bolsa, ony çykarmagyň aladasyny edeliň diýmedik.

Iň bärkisi, golýazmanyň tapylandygy-tapylmandygy hakdaky gürrüňem uzak ýyllaryň dowamynda anyklaşdyrylman gezildi. Öň görüp geçişimiz ýaly, G. Kulyýewa hem, T. Durdyýew hem «Perman» romanynyň golýazmasynyň «uly bir bölüminiň 1948-nji ýylda Aşgabatda bolup geçen ýer titremesinden soň tapylmandygyny» (T. Durdyýew), «türkmen sowet edebiýatynyň taryhy hem-de Ata Gowşudowyň döredijiligi bilen meşgullanýan ýoldaşlaryň ýazyjynyň şu gyzykly romanynyň golýazmasyny tapyp bilseler, gowy boljakdygy» (G. Kulyýewa) tassyklaýarlar. Hakykatda bolsa, «Türkmen edebiýatynyň taryhynyň» IV tomunyň we V tomunyň I kitabynyň çap edilip okyjylara ýaýran döwründe «Permanyň» ýitirilen golýazmasynyň tapylanyna ýigrimi ýyl geçipdi.

Munuň şeýledigini tassyklamak üçin bir ýagdaýy ýatlap geçmegi zerur hasap edýäris. «Perman» romanyna ýazylan şu sözsoňunyň «Sowet edebiýaty» žurnalynyň 1987-nji ýylyň 12-nji nomerinde çap edilmezinden öň, redaksion kollegiýanyň agzalaryna okadylyp ýörlen döwründe, žurnalyň tankyt bölüminiň müdiri K. Berdiýew romanyň golýazmasynyň 1959-njy ýylda tapylandygy hakdaky pikire şübhelenýändigini aýtdy. «Bu gaty ir bolýar, biziň eşidişimize görä, golýazma ýaňy-ýakynda tapylan bolmaly» diýdi. Bu senäniň ozal hem ýazyjynyň aýaly Bossan Gowşudowanyň agzyndan eşidilip ýazylandygyna garamazdan, biz ony takyklamak üçin, ýene bir gezek ýazyjynyň maşgalasyna jaň etdik. Şonda ýazyjynyň gyzy Baharşat Gowşudowa şu senäniň dogrudygyny, sebäbi romanyň golýazmasyny tutuşlygyna maşynkadan geçirip, filologiýa ylymlarynyň kandidaty S. Annanurowanyň TKP Merkezi Komitetiniň medeniýet bölüminiň müdiri bolup işleýän döwründe okap görmegini hem çap edilmegine kömek bermegini haýyş edip, oňa eltip berendiklerini tassyklady. S. Annanurowa bolsa TKP Merkezi Komitetine altmyşynjy ýyllaryň ortalarynda işe geçipdi. Şundan hasap tutanyňda-da, G. Kulyýewa ýaly otuzynjy ýyllaryň prozasy barada, T. Durdyýew ýaly A. Gowşudowyň döredijiligi barada iň abraýly ylmy neşirleriň biri bolan «Türkmen edebiýatynyň taryhy» üçin ýörite makala ýazan adamlaryň hem on bäş ýyllap «Permanyň» golýazmasynyň tapylandygyndan bihabar galandygy aýan bolýar. Bu, gynansagam, biziň ylmy gözleglerimiziň, aradan çykan ýazyjylarymyzyň edebi mirasyny toplaýşymyzyň hem öwrenişimiziň ýüzleýliginden hem çäkliliginden habar berýär.

Gepiň gysgasy, uzak ýyllaryň dowamynda hiç kim romanyň mazmuny hakda anyk bir zat bilmedi. Roman hakdaky anyk, dogruçyl pikiriň deregine, romanyň golýazmasyny gizläp gelen adam ýaly käbirleriniň nädogry, betmatlap pikirleri agyzdan-agza geçip geldi. Golýazmany boýdan-başa okap, şol pikirleriň galpdygyny subut eden adam tapylmady. Gaýta şol nädogry garaýyşlar edebiýaty öwreniş ylmymyza, onuň abraýly neşirlerine hem ornap gitdi. Hatda T. Durdyýew ýaly Ata Gowşudowyň döredijiligini ýörite öwrenen alymymyz hem bu meselä aýdyňlyk girizmegiň deregine, gaýta käbir faktlar bilen esaslandyrylmadyk pikirleri öňe sürdi. Ýogsa «Perman» romanynyň golýazmasyny tutuş okamadygam bolsa, T. Durdyýewiň onuň «Sowet edebiýaty» žurnalynda çap edilen bäş bölüminden başga-da, birnäçe bölümini okap gorendigine göz ýetirmek kyn däl.

G. Kulyýewanyň sözlerinden görnüşi ýaly, «Permanyň» 1939-njy, 1940-njy ýyllarda «Sowet edebiýaty» žurnalynda çap edilen bölümleri onuň ikinji kitabynyňam ahyrky bölümleri diýen ýaly. T. Durdyýew bolsa, görüp geçişimiz ýaly, romanda «käbir taryhy wakalaryň (ylaýta-da, Gökdepe urşy bilen baglanyşykly wakalaryň) görkezilişinde entek birnäçe kemçilikler bardy» diýip tassyklaýar. Romanda «özboluşly edebi obrazlaryň tutuş bir galereýasynyň döredilendigi», «rus halky bilen türkmen halkynyň ekabyr progressiw pikirli ogullarynyň arasyndaky doganlyk-dostluk gatnaşyklaryny şöhlelendirýän epizodlary tolgunman okamak mümkin däldigi» barada gürrüň edýär. G. Kulyýewanyň agzaýan bölümlerinde bolsa Gökdepe urşy hakda-da, rus hem türkmen halklarynyň arasyndaky doganlyk-dostluk hakda-da gürrüň ýok. Diýmek, beýle pikirleri T. Durdyýewiň romanyň çap edilmedik başga-da käbir bölümlerini okap ýöredip bilmegi mümkin. Şonuň bilen bir wagtda, T. Durdyýewiň romanyň golýazmasyny tutuş okap çykmandygy hem görnüp dur. Sebäbi ýazyjyny Gökdepe urşy bilen baglanyşykly wakalary nädogry görkezmekde aýyplar ýaly zadyň ýokdugyna «Permany» okap çykan her bir okyjy aýdyň göz ýetirendir.

Ýöne bir zat welin hak — «Perman» romanynyň çykarylmagy hakda çynlakaý alada edilmän gelinmeginiň esasy sebäpleriniň biri käbir adamlaryň onda Gökdepe wakalarynyň, hamala, nädogry görkezilýändigi baradaky toslamany öňe sürüp gelmekleri boldy. Romanyň golýazmasyny ýer yranmazyndan ozal okadym diýýän adamlaryň käbiri romanyň çykarar ýaly eser däldigini, onda Gökdepe urşy hakdaky meselä nädogry pozisiýadan çemeleşilýändigini oturan-turan ýerlerinde gaýtalaýardylar. Dogrusy, T. Durdyýewiň tassyklamasynda hem şol agyzdan-agza geçip ýören gürrüňleriň täsiri bolmaly.

Biziň edebiýaty öwreniş ylmymyzyň saplanyp bilmän gelýän bir çyrçygy bar. Käte sähelçe oýlansaň, faktlary deňeşdirip görseň, galpdygy aç-açan bildirip duran toslamalar hem abraýly ylmy neşirlere girýär-de, ylmy hakykatlyk hukugyny alýar oturyberýär. Mysal üçin, kimdir biri, hamala, A. Gowşudow «Perman» romanyny tutuşlygyna çykardyp bilmejekdigine göz ýetirenmiş-de, onuň käbir bölümlerini, hamala, özbaşdak powest ýa-da hekaýa görnüşinde çykardanmyş, indi ony aýratyn kitap edip çykarmagyň zerurlygam ýokmuş diýen toslamany ýaýradypdyr. Şu nädogry pikir tä soňky wagtlara çenli käbir edebiýatçy alymlarymyz tarapyndan goldanylyp gelindi. Mysal üçin, filologiýa ylymlarynyň kandidaty K. Jumaýew «Ata Gowşudowyň eserleri» («Edebiýat we sungat» 1986-njy ýyl, 9-njy maý) diýen makalasynda A. Gowşudowyň «Dordepel» powestiniň «Perman» romanyndan alnan bölekler esasynda döredilendigini tassyklaýar.
Bu-da, aslyýetinde, romanyň golýazmasy bilen tanyş bolunmansoň aýdylýan zat. Ýöne bu toslamanyň hakykat bilen hiç hili baglanyşygynyň ýokdugyna göz ýetirmek üçin «Dordepel» powestiniň diňe özüni okamagam ýeterlik ahyry.

Dogry, «Dordepel», powestinde hem Däli batyr, Öwezmyrat batyr, Gara batyr, Çopan batyr ýaly «Perman» romanynda agzalýan gahrymanlaryň atlaryna gabat gelinýär. Ýöne, birinjiden-ä, «Dordepeldäki» wakalaryň «Permandaky» wakalar bilen hiç hili umumylygy ýok. Ikinjiden bolsa ýazyjy «Dordepeldäki» wakalaryň «Permandaky» wakalardan has öňräk bolup geçýändigine şübhelenere ýer goýmandyr. «Permanda» beýan edilýän wakalaryň geçen asyryň segseninji ýyllarynyň başlaryna degişlidigi okyjylara mälimdir. «Dordepelde» beýan edilýän wakalar bolsa ondan, bolmanda, ýedi-sekiz ýyl öň bolup geçýär.

«Dordepelde» awtoryň adyndan «men» diýip gürleýän gahryman powestiň baş gahrymany Nyýazmyrat aganyň özi bilen duşuşanda togsan ýedi ýaşyndadygyny iki ýerde dagy agzaýar. Edil şonuň ýaly, Nyýazmyrat aganyň özi hem gürrüň berýän wakalarynyň ýigrimi ýaşlaryndaka bolup geçendigini agzaýar. Powestde Beýik Watançylyk urşy, 1948-nji ýylda bolan ýer yranmasy hakda hiç zat agzalmaýandygy ondaky awtoryň adyndan gürleýän gahryman bilen Nyýazmyrat aganyň soňky duşuşygynyň ýer yranmazyndan, hatda uruşdanam öň bolup geçendigini tassyklamaga mümkinçilik berýär. Ýöne biz iň soňky senäni — «Dordepel» powestiniň ýazylan ýylyny — 1951-nji ýyly awtoryň adyndan gürleýän gahryman bilen Nyýazmyrat aganyň duşuşan ýyly diýip alaýalyň. Eger Nyýazmyrat aga 1951-nji ýylda togsan ýedi ýaşynda bolsa, onuň gürrüň berýän wakalary hem ol ýigrimi ýaşyndaka bolup geçen bolsa, «Dordepeldäki» wakalar 1874-nji ýyla düşýär.

Gepiň gysgasy, «Permanyň» golýazmasyny tutuş okap, anyk pikir aýdyp bilen adam bolmansoň, uzak ýyllaryň dowamynda ol hakda her hili toslamalar, aňry gitse, çaklamalar ýaýradylyp gelindi. Kyrkynjy ýyllaryň aýaklarynda, ellinji ýyllaryň başlarynda şahsyýet kulty netijesinde edebiýat meýdanynda ýol berlen ýanamalar, yzarlamalar, soňra bolsa durgunlyk ýyllary «Perman» romany hakdaky nädogry pikirleriň has-da çişirilmegine sebäp boldy, romanyň ykbalyny has-da çylşyrymlaşdyrdy. Romany çap etmek meselesi bilen çynlakaý gyzyklanmaga mümkinçilik bermedik esasy sebäpleriň biri hem şu boldy.

Diňe 1986-njy ýylda ýazyjynyň maşgalasynyň haýyşy boýunça, bu işe Türkmenistan Kompartiýasynyň Merkezi Komiteti gatyşandan soň, TSSR Ýazyjylar soýuzynyň prawleniýesi edebiýatçy alymlar, ýazyjylar, neşirýat işgärleri Mämmetdurdy Annagurdowdan, Halbaý Ýomutbaýewden, Täçmuhammet Durdyýewden, Annaly Berdiýewden, Orazguly Annaýewden, Aman Janmyradowdan, Nargylyç Hojageldiýewden we ýazyjynyň gyzy Baharşat Gowşudowadan ybarat sostawda ýörite komissiýa döredip, romany çap edip boljakdygy ýa-da bolmajakdygy hakdaky meseläni gutarnykly çözmegi tabşyrdy. Diňe şundan soň şol adamlar romanyň golýazmasy bilen doly tanyş boldular, diňe şundan soň «Permanyň» ýeke Ata Gowşudowyň däl, tutuş türkmen sowet prozasynyň iň gowy eserleriniň biridigi aýan boldy.

Komissiýa bir agyzdan romany neşir etmeli diýen pikire geldi. Ol romana edebi miras hökmünde garalmalydygyny, şonuň bilen bir wagtda hem onuň tekstiniň ýörite redaksiýa mätäçdigini aýratyn nygtap belledi. Romany ýörite redaktirläp, çapa taýýarlamak şu setirleriň awtoryna tabşyryldy.

Ýazyjy Nargylyç Hojageldiýewiň ' Ömür kitaby' atly Ata Gowşudowyň 'Perman' romanyna ýazan sözsoňy ýazgysynyň 1-nji bölüminiň soňy. 
(Bu ady agzalan sözsoňy ýaşuly ýazyjynyň 'Perman' romanynyň ykbaly baradadyr.) Bu sözsoňy ýazgysy jemi 3 (üç) bölümden ybaratdyr.
Bu ýazylan sözsoňy baradaky garaýyşlaryňyz we Perman romany baradaky öz pikirleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.

P.S. Romany elektron görnüşe geçirýärkäm, bilmezlikden goýberen säwliklerim, harp ýalňyşlary bar bolsa we eger ol harplar siziň romany okamagyňyza päsgelçilik döredýän bolsa, kyn görmän aýtmagyňyzy haýyş edýärin. Men indikile ol ýalňyşlary düzetmekçidirin.

Ýazyjy Ata Gowşudowyň 'Perman' romany daşary ýurtlylarda-da çuňňur gyzyklanma döredipdir. Ine, şu aşakdaky linkde bir türk žurnalistiniň (ýa-da ýazyjysynyň) bu roman barada ýazan makalasy:
http://www.yagmurdergisi.com.tr/archives/konu/tarihi-yagmalanan-bir-roman-ferman

wap-dan girýänler üçin:
http://goo.gl/lgQGl