1-nji kitap: 2-nji bap: Dost dosta mГјЕ€kГјr. Ata GowЕџudowyЕ€ 'Perman' romany

Ећol dag agzynda dönükleriЕ€ elinden halas edilen ýesirler «BaЕџymyzyЕ€ sadakasy bolsun» diýip, kimsi bir jam un beripdi, kimsi bir köne çanak beripdi. Kimsi janly, öküz ýa sygyr beripdi. Garaz, her haýsy öz güýjüniЕ€ ýetdiginden özlerini ýagydan gutaran goЕџuna sadaka beripdi. Ећeýdip, dönüklerden alnan oljanyЕ€ daЕџyndan bir üsti doly un ýükli arwana, baЕџga-da birnäçe ownuk janly, iki sany öküz, bir sygyr, ýene bäЕџ sany çanak Garry batyryЕ€ kerweniniЕ€ hasabyna giripdi. Çünki il tarapyndan berlen sadaka hökman atlylaryЕ€ kerweniniЕ€ hasabyna berilmelidi. OnuЕ€ üçinem Garry batyr Öwezmyrat batyryЕ€: «Aý, Garry batyr, sen sesiЕ€i çykarman durgun. IliЕ€ özi näme joЕџup berse, Еџony alaýgyn» diýen sözüne-de garaman, ýeri gelende: «Aý, jemagat, bu ýigitler sizi ölümden halas etdi. Sadaka beriЕ€. SadakaЕ€yzy Еџu ýigitlere berseЕ€iz kabul bolar. Hiç bir zadyЕ€yz bolmasa, bir köne çanagam berseЕ€iz bolar» diýip, Öwezmyrat batyryЕ€ eЕџitmezräk ýerinde aýdýardy. Häzir ol hemme zadyndan beter Еџu bäЕџ çanaga begenýärdi. Birden ol:

— Hä, batyr, öküzlerden soýaýynmy ýa-da ownuk janlylardan? — diýip gygyrdy.

— Ökuz! — diýen jogaby alandan soЕ€, ol kimleriЕ€dir atlaryny tutup, özüne kömekçi çagyryp baЕџlady.

ÝigitleriЕ€ hemmesiniЕ€ kalbyna: «Bu tutumy bilen Öwezmyrat batyr bu ýerde bäЕџ-alty gün ýatsa gerek» diýen pikir geldi. Hemmesi arkaýynlaЕџdy, çadyrlaryna girip ýatyЕџdylar. Öwezmyrat batyr agyr ýaralylary öýlerine ugradyЕџdyrdy.

Öwezmyrat batyr çadyryЕ€ bir böwründe çep tirsegine söýenip, näme-de bolsa bir zat hakynda çuЕ€Е€ur pikire gidipdi. Stepan çadyryЕ€ beýleki böwründe onuЕ€ gara çäkmeniniЕ€ düýnki uruЕџda ýyrtylan ýerlerini çatýardy. Kany batyr daЕџarda atlaryЕ€ töwereginde aýlaЕ€-çaýlaЕ€ edip ýördi. Stepan öz iЕџi bilen gümra bolup oturyЕџyna özbaЕџyna gaty-gaty hüЕ€ürdäp käýinjireýärdi:

— Ölenlerinden soЕ€ adamlaryЕ€ kellelerini syha dürtüp goýmak, bu-da bir adat. Ol zalymlaryЕ€ ýesirleri agladyp sürmegi, olary satmagy — bu näme boldugy? Beýle-de bir wagЕџylyk bolarmy? Beýle zalymlygy adaty halka öwredýänleri tapyp öldürmeli. PatyЕџalary, hanlary ýok etmeli. Ile öwredýän Еџolardyr. — Birden StepanyЕ€ gözi Öwezmyrat batyra düЕџdi. OЕ€a sorag berdi. — Näme sen köp pikir edýäЕ€?

Öwezmyrat batyr çuЕ€Е€ur pikire giden wagtynda hemiЕџe murtuny öz erkine goýman towlamagy, sypamagy endik edipdi. Ol diЕ€e agyr pikir edýän wagty murtuny yzly-yzyna towlaýardy. BaЕџga wagt murtuny sypalap hem ýörmeýärdi. Öwezmyrat batyr murtundan elini aýyrdy-da:

— Stepan aga, menmi? — diýdi.

— Hawa, hawa. Görýän welin, sen köp pikir edýän ýaly.

— Dogry, men pikir edýärin — diýip, Öwezmyrat batyr uludan demini aldy. Ol ýene-de bir zatlar diýmekçi boldy, ýöne saklandy.

— Pikirlenmek gowy zat. Ýöne gowy pikir etmeli.

sagja bol dost

— Dogry, gowy pikir etmeli. — Öwezmyrat batyr birhili ynamsyz ýylgyrdy. — Eger sen gowy pikiri gözläp tapyp bilmeseЕ€ näme etmeli ahyry? Men gowy pikir tapmagy baЕџarmaýaryn, Stepan aga. Bu adamlaryЕ€ bolЕџundan, bu pelegiЕ€ gerdiЕџinden meniЕ€ baЕџym aýlanypdyr. Men ugrumyЕ€ nirädigini-de bilemok. HoЕ€ ýaly meýdana çyksaЕ€-da, giden ugruЕ€y gizläp çykmaly bolupdyr. Adamlar tamam Еџugul bolupdyr. Ine, demirgyr atly gör näme iЕџler etdi. Men ony ölümden gutardym, soЕ€ gedaýçylykdan çykardym. Öz doganym ýaly edip bir tabakda ýal ýaladym, gör ahyry, hana baryp nämeler Еџugullaýar. Sen demirgyr atly...

Öwezmyrat batyr azm bilen sözüni kesdi. Ol hanyЕ€ ýanyna baryp özüni Еџugullan Еџol adam Kany batyrdyr diýip berk ynanypdy. Kany batyr bolsa ondan bihabardy. OnuЕ€ hemiЕџeki bolup ýörЕџüdi.

Stepan baЕџyny galdyryp, Öwezmyrat batyryЕ€ ýüzüne garady.

menkim:
sagja bol dost

Bäh, senem roman-zat okaýaЕ€maý?! Tüweleme!!  🙂

— Sen ýalЕ€yЕџýarsyЕ€, batyr — diýdi. — Kany batyr beýle iЕџ etmez.

— MeniЕ€ bu pikirimi diЕ€e ölüm gutaryp beler — diýip, Öwezmyrat batyr kesgin gürledi. — Öldurmeli. DiЕ€e öldürmeli. Men diЕ€e öldürmek bilen bu pikirimden azat bolup bilerin. DiЕ€e öldürmek bilen. Gör, öz ynsabyny satanlary. Gör, bu nurbatsyz ärleri. ÖzleriniЕ€ garynlary üçin bütin ar-namyslaryndan geçýärler. Bu zeýilli adamlary gyryp ýok etmek bilen meniЕ€ içim sowar.

Stepan oЕ€a garЕџy çykdy:

— Öldurmeli. Ol diýýäniЕ€ dogrudyr. Emma näwagt, kimi öldürmeli. Ine, Еџu zatlary pugta bilmelidir. Bu günler hiç kimi öldürmek gerek däldir.

Bular bir az salym dymyЕџdylar. Öwezmyrat batyr birden söze baЕџlady:

— Hawa, sen iki ýyldan köpräk wagt bäri biziЕ€ bilen gezýärsiЕ€. Asyl seniЕ€ o taýdan gaçyp çykmagyna näme sebäp boldy?

— Hawa, men hakykaty gözlemegiЕ€ ugruna çykdym— diýip, Stepan jogap berdi.

— Ећeýle diýsene.

— Ећeýle.

StepanyЕ€ ozalky beren gürrüЕ€lerinden Еџeýle many aЕ€lanýardy. Ol soldatlaryЕ€ arasynda baýarlara hem patyЕџa garЕџy syýasat ýöredenligi üçin öz ýurdundan gitmeli bolupdyr. Gelip, Weli batyryЕ€ toparyna düЕџüp, Еџolar bilen daglarda ýaЕџamaga baЕџlapdyr. MunuЕ€ ýoldaЕџy bolsa soЕ€ gelipdir. Emma ol StepanyЕ€ tanaýan adamsy hem däldi. DiЕ€e Еџu gaçgaklykda onuЕ€ bilen tanЕџypdy.

SoЕ€ky wagtlarda Öwezmyrat batyrda her hili wehimli pikirler döräpdi. Emma onuЕ€ edil häzirki uly aladaly pikiri nähililik bilen Stepan agany sag-aman, öldürmän-ýitirmän, öz ýurduna gowuЕџar ýaly edip bolarka diýen pikirdi. Ећu pikir ony horlaýardy.

— MeniЕ€ maslahatym dogrudyr, batyr — diýip, Stepan ýöne Öwezmyrat batyryЕ€ ýüzüne garady. — Hem seniЕ€, hem meniЕ€ haýrym üçindir. Ine, sen gördüЕ€ ahyry, meniЕ€ üçin nähili horluklar çekdiЕ€. ÝagЕџysy, meniЕ€ gitmegim gerek, batyr.

Öwezmyrat batyr onuЕ€ gürrüЕ€ine kän üns bermeýän ýaly görnüЕџde göýä egninden degirmen daЕџy asylgy ýaly ýegЕџerilip otyrdy. Ol agyrlyk bilen söze baЕџlady:

— Näme-de bolsa, maЕ€a gaty agyr degýär. Bu ýagdaý meniЕ€ türkmençilik namysyma degýär... Men senden gaty köp gürrüЕ€ler eЕџitdim. Orslar hakda ajaýyp zatlar aýdyp berdiЕ€. Uly patyЕџanyЕ€ garЕџysyna batyrlyk bilen baЕџ göteren Pugaç serdar hakda, Stepan serdar hakda eden hekaýalaryЕ€ hiç wagt meniЕ€ gulagymdan gider ýaly bolmady. Men atam Dali batyrdanam köp zatlar eЕџidipdim. Ol pahyr ata-babalarymyzyЕ€ Soltan Mahmyt GaznawynyЕ€, türkmenleriЕ€ özünden bolan Nedir ЕџanyЕ€ agyr goЕџunlaryny weýran edendiklerini gürrüЕ€ bererdi. SeniЕ€ beren gürrüЕ€leriЕ€ onuЕ€ hekaýalarynyЕ€ üstüni doldurdy. Sen maЕ€a sataЕџanyЕ€dan soЕ€, men senden gaty hüЕџgärligi, seresaplylygy öwrendim. Elbetde, aýrylyЕџmak aЕ€sat däl. Edil Еџu häzirki ýagdaýda dost dostdan aýra düЕџmek dünýäniЕ€ in ajy ölümindenem beter bolsa gerek. Muny diЕ€e Еџu dostluga, Еџu ýagdaýa akyly ýetýän adam aýdyp biler. Akyly ýetmeýänler üçin seniЕ€ gelip-gideniЕ€ ikisi-de bir. Birnäçe günden soЕ€ sen olar üçin gelip-gitmedik ýaly bolarsyЕ€, olar muny ýatlaryndan çykarar goýbererler. Emma sen hiç wagt meniЕ€ ýadymdan çykmarsyЕ€. — Stepan bir zatlar aýtmaga synandy. Emma Öwezmyrat batyr oЕ€a maý bermedi. — Meni bu azaply pikirlerden dyndarjak diЕ€e bir ýol bar, o-da ölüm. Ölmeli ýa öldürmeli. Bolmasa mundan dynyp bilmen.

Stepan:

— Emma... — diýip, heniz sözüne baЕџlamanka, Hal molla salam berip çadyra girdi. Aleýik aldylar. Saglyk-amanlyk soraЕџylaryna mähetdel Hal molla:

— Ol nähili ölümiЕ€ gürrüЕ€ini edip otyrsyЕ€yz, batyr — diýdi. Stepan wagtyny tapyp, gözi bilen yЕџarat etdi. Öwezmyrat batyr onuЕ€ yЕџaratyny gördi. Emma Hal molla hiç zat aЕ€mady. OnsoЕ€ Öwezmyrat batyr Hal molla gaty berk ynanýan hem bolsa, dessine gürrüЕ€i baЕџga tarapa burdy:

— Ећu Stepan aga bilen elmydama görseЕ€ biziЕ€ki jedeldir. «Ећu dönükleri öldürmek besdir-dä, olaryЕ€ kellesini näme üçin getirip, naýza dürtdük» diýip hüЕ€ürdäp otyr. MaЕ€a käýinýär. Men aýdýan, ölenden soЕ€ iЕџ gutarýar, niräЕ€i kesseler kesibersinler, bary bir ölüm diýýän. Dogry dälmi Еџu?

Öwezmyrat batyryЕ€ bu sözlerini diЕ€län Hal molla:

— Stepan aga, bu biziЕ€ ata-baba däbimiz — diýip, düЕџündirdi. — Indiki dönükçilige çykjaklaram Еџol göreldäni görüp gorksun diýip edýäris. — Ol Öwezmyrat batyra ýüzlendi. — Ећeýle dälmi, batyr?

Hal molla ýene bir zatlar diýmäge synandy. Emma Öwezmyrat batyr ondan öЕ€ürtdi:

— Mollam, öz aýagyЕ€ bilen özüЕ€ geldiЕ€, köp ýagЕџy boldy. Bolmasa men üstüЕ€e adam iberjek bolup durdum. ЕћaýyЕ€y tutup durmagyЕ€ gerek. Häzir gitmeli bolarys. Men Gara batyra garaЕџýan.

— Ol nähili gitmeli bolýas? — diýip, Hal molla geЕ€ galyp sorady.

Öwezmyrat batyr äm-sämlige salyp jogap berdi:

— Nähilisi bolarmy onuЕ€? Gara batyr garry batyrlardan, ýaЕџulularymyzdan biridir. Ony hormatlamaly, elbetde. Ol «dur» diýse durmaly, ol «nirä ugra» diýse-de ugramaly bolar.

— Bu aýdýanyЕ€ dogry weli, hany, bu mal öldürilmäge, nahar taýýarlanmaga baЕџlandy. OnsoЕ€ bu ugramak nämäniЕ€ gürrüЕ€i? — diýip, Hal molla gürrüЕ€iЕ€ aЕ€yrsyna ýetmese ynjalmady.

— Hawa, mal ölýär, nahar biЕџýär — diýip, Öwezmyrat batyr Hal mollanyЕ€ aýdanlaryny tassyklady. — Emma mal Öwezmyrat batyr bilen Hal molla üçin ölmeýär ahyry. Hemme atly üçin ölýär. MeniЕ€ häzirki aýdýan gürrüЕ€im bolsa diЕ€e ikimiziЕ€ taýýar bolmalydygymyz hakda.

— Biz nirä gitmeli?

— Ol ynha mälim bolar. Sen bar-da, ЕџaýyЕ€y tutup, taýýar bol.

— Atlylar Еџu gün-saba bir ýere ugrajakmy?

— Kim bilýär pelek iЕџini? Atlylar häzir-ä Еџu ýerde.

— Biz gitsek, yzymyzda bize nahar goýarlarmyka?

— Nahar goýmasalar, gazanyЕ€, çanagyЕ€ düýbüni ýalarys. — Öwezmyrat serdar ony gyssady. — Hany sen tizräk git-de, ЕџaýyЕ€y tutup otur.

Ећundan soЕ€ Hal molla çadyrdan çalt çykyp gitdi. Stepan turup onuЕ€ yzyndan seretdi. Öwezmyrat batyra tarap öwrülip:

— Gorkuly adam — diýdi.

Emma Öwezmyrat batyr onuЕ€ bilen ylalaЕџmady:

— Ýok, bu gorkuly adam däl. Gorkuly adamyny sen tanamaýarsyЕ€.

— Ýok, sen ýalЕ€yЕџýarsyЕ€ — diýip, Stepan ony öz pikirinden döndermekçi boldy. Emma Öwezmyrat batyr öz eЕ€egine barha bek tutdy. Gürledigiçe-de gyzdy:

— Sen ЕџugulyЕ€ kimdigini tanaЕ€ok. Ol demirgyr atly. Öwezmyrat bilen, Stepan bilen üç doganyЕ€ biri bolan bolup ýören Kany batyr Еџuguldyr. Ine, Еџugul diýip ЕџoЕ€a diýerler. Bu haramzadany özüniЕ€ suýtdeЕџ doganlary bolan ýedi dogany birigip, bir batman jöwene almady. Çagalykdan baЕџdan bile oýnaЕџyp ýören deЕ€-duЕџum bolany üçin men muny aldym, hossarçylyk etdim. Emma men özümi çakjak ýylany, içýany alan ekenim. Akmak sen, Öwezmyrat batyr, däli sen. ÖzüniЕ€ suýtdeЕџ ýedi dogany onuЕ€ ýylandygyny bilip, ondan gaçdylar. Sen bolsaЕ€ deЕ€-duЕџuna hossarçylyk edýän adam bolan bolup, bir aç entäp ýören alahöwreni semretdiЕ€. OnuЕ€ awy-zäheri goýulandy. Ol indi zäherini saЕ€a pürkýär... Pürker, elbetde. Ýylan ýylandyr, pürker.

— Gaty ýalnyЕџýaЕ€, batyr. — Stepan onuЕ€ ýüzüne dikanlap seretdi. — Dogry aýdýaЕ€, ýylan bar. Emma ol Kany batyr däldir.

— Dagy kim? — diýip, Öwezmyrat batyr sabyrsyzlyk bilen gygyrdy. Stepan parahat ses bilen jogap berdi:

— Ol Hal molladyr.

— Bu aýdýanyЕ€ töhmet, men muna ynanyp bilmerin — diýip, Öwezmyrat batyr garЕџy çykdy. — Ol molla bolsa-da, sada adam. Ol hiç wagt hanyЕ€ ýanyna baryp, biziЕ€ ýamanlygymyza gep Еџugullamaz.

Stepanam ýan bermedi:

— Ећol biziЕ€ atlylarymyzdan hanyЕ€ ýanyna baran adam Еџu Hal molladan baЕџga adam däldir.

— Sen ýalnyЕџýaЕ€.

— Ýok, sen ýalnyЕџýaЕ€.

— Bu ýalnyЕџyЕ€yz-ýalЕ€yЕџ däliЕ€iz näme? IkiЕ€iziЕ€ açylyЕџyp bilmeýän jedeliЕ€iz nämäniЕ€ jedeli? — diýip, hiç zatdan bihabar Kany batyr çadyra girdi. Öwezmyrat batyr ýüzüni çepe sowdy. Stepan sypaýyçylyk etdi:

— Aý, ýokla, ýöne bir jedeldir-dä...

Kany batyr elindäki uýanydyr gamçysyny bir dulda goýdy. Ol hiç zatdan habarsyz öz baЕџyna hüЕ€ürdedi:

— Bu sapar iЕџimiz gaty Еџowly boldy diýip begendim. AtlaryЕ€ üçüsine-de ot-iým berdim welin, demirgyr otuny alanok. Golawrapmy-nämemi. Az-kem agsaýaram.

Öwezmyrat batyr teýenesini atmasa ynjalmady.

— Öz päliЕ€-niýetiЕ€dendir-dä — diýdi. — Öz päliЕ€-niýetiЕ€ gowy bolsa, ala-böle seniЕ€ atyЕ€a-da hiç zat bolmazdy. Ýedi doganyЕ€ seni bir batman jöwene almazlygy hem, belki, öz päl-niýetiЕ€den bolandyr...

Kany batyr bu gürrüЕ€i hemiЕџeki degiЕџme gürrüЕ€dir diýip düЕџündi. Gülki arasy bilen gürledi:

— Batyr, päl-niýetim erbet däldir. Ol ýedi doganym meni bir batman jöwene almasa-da, meni gaty gymmat baha alan Öwezmyrat ýaly är tapyldy. Öwezmyrat ýaly arslan kimin taze doganymy Еџol namart doganlarym ýalylaryЕ€ müЕ€üsi bilen çalyЕџman. Ine, indi bolsa biz üç dogan. Öwezmyrat batyr ýaly, Stepan ýaly doganlarym bolar-da, men nämäni gaýgy edeýin.

Öwezmyrat batyr ynamsyzlyk bilen:

— Hawa-la, dogry-la — diýdi-de, uludan demini aldy.

— Öwezmyrat! — diýip, kimdir biri daЕџardan gygyrdy. Kany batyr daЕџara boýnuny uzatdy-da, yzyna öwrülip:

— Gara batyr geldi — diýdi.

— Hä! Batyr, men taýýar — diýip, Öwezmyrat batyr çadyrdan çykdy. Atyna atlandy. Bular Hal mollany hem öz ýanlaryna alyp, üç atly bolup, gala baka ýüzlendiler.

Öwezmyrat batyryЕ€ dünýäde gaty ýokuЕџ hem agyr görýän zady ölenleriЕ€ habaryny hossarlaryna ýetirmekdi. Muny Gara batyr gaty gowy bilýärdi. ЕћonuЕ€ üçinem: «Dönükler bilen bolan uruЕџda ölen ýigitleriЕ€ patasyna özüm seniЕ€ bilen bile giderin, hossarlaryna-da özüm habar bererin» diýip wada beripdi. BularyЕ€ ЕџonuЕ€ üçin ugranlygy Kany batyr bilen Stepana mälimdi.