Internetde Şahsyýet Gizlinligiňizi gorap saklamagyň ýollary

Internet
äleminde öz gizlinligiňi goramak uly problema bolup durýar. Hiçkim
özüniň haýsydyr bir kompaniýalaryň saýtlary tarapyndan yzarlanmagyny;
emailleriniň ele geçirilmegini (hacklenmegini) ýa bolmasa spamlenmegini we ş.m. islemeýär. Bu blogumda online hususy durmuşyňyzy biraz hem bolsa goramagyň ýollary barada maglumat bermekçi.

Email:

Spam hatlardan goranmak, emailiňi howpsuz ýol bilen paýlaşmak we ş.m.

Men
köplenç bir topar saýtlara, forumlara agza bolýan. Ýöne gabat gelen
saýta bir zatlar indirmek ýa-da maglumatlary has doly okap bilmek we
ş.m. üçin agza bolamda gündelik durmuşda ulanýan emailim bilen agza
bolmaýan. Sebäbi olaryň köpüsine ynam ýok, emailiňi islenmeýän spam
hatlardan doldurýalar... Siz hem bu ýagdaýdan goranmak üçin belli bir
wagtdan soň özüni ýok edýän wagtlaýyn email ulanyp bilersiňiz. Şeýlelik bilen siz hakyky email adresiňizi bermän şübheli saýtlardan geljek spamlerden goranyp bilersiňiz 🙂



Link: 10MinuteMail

Email adresiňizi howpsuz ýol bilen paýlaşyň

Email adresleriňizi umumy görnüşde paýlaşmak bilen
siz spamçylary we spam emailleri özüňize çekersiňiz. Spamçylar webdäki
bütin paýlaşylan emailleri çöplemek üçin  botlaryny işledip çöpläp spam
ugradyp başlaýarlar.

Scr.im - emailleriňizi gysgaldylan link görnüşinde paýlaşmaga ýaraýan saýt. Linke basan dostlaryňyz captcha tassyklamasyndan soň hakyky emailiňizi görüp biler.

Link: Scr.im

Browserler:
Browser plugin we addon-laryňyzy täzeläp (update) duruň.

Plugin we addon-lar siziň browseriňiziň dogry we has täsirli işlemegi
üçin ýasalan kiçijek goşmaça programmajyklardyr. Ýöne esasan hem Flash
we Shockwave (hatda Java) pluginleriniň biraz howpsuzlyk kemçilikleri
bolany üçin olary täzeläp durmak (update etmek) maslahat berilýär.
Operatiw Sistemaňyzy (Windows, Mac OS, Linux we ş.m.) hem update edip
durmak gereklidir.


Özüňiz hem täzeläp bilersiňiz. Eger Chrome ulanýan bolsaňyz, chrome://plugins/ linke gidiň. Şol ýerden könelen pluginleri täzeläp bilersiňiz.



Eger Mozilla ulanýan bolsaňyz: Plugins Check

Hiç wagt açarsözleriňizi browseriň öz içinde ýatladyp (save password) saklamaň




Browserler näçe kämil görünýän hem bolsa açarsözleri gorap saklamakda
ýeterlik kämil däl. Açarsözleriňizi browseriň içinde ýatladyp saklamak
maslahat berilmeýär, sebäbi käbir programmalar arkaly aňsatlyk bilen
ogurladyp/ogurlap bolýar. Eger açarsözleriňizi ýatlap saklamakda
kynçylyk çekýän bolsaňyz, onuň ýerine LastPass ýaly açarsözleri bulutda (cloud storage) saklaýan, ýa-da Kaspersky Password Manager we KeePass  ýaly
kompýuteriňiziň içinde encrypt edip saklaýan bir programma ulanyp
bilersiňiz. Olar ulanýan birden köp browserleriňiz üçin hem amatlydyr.

Linkler: LastPass, Kaspersky Password Manager, KeePass

"Private Browsing" moduny ulanyň




Private Browsing - döwrebap browserleriň hemmesinde bar bolan bu
mod, internete girip çykanyňyzdan soň hiç hili yz (cookies, cache, form
data..) goýman arassalaýar. Meselem, başga bir kompýuterden internete
girmek we soňundan yzyňyzda hiç hili maglumat goýman arassalap çykmak
üçin bu mody ulanyp bilersiňiz. Ýöne bu siziň Internet Serwis
Üpjünedijiler-iňiziň (ISP - Internet Service Provider) sizi yzarlap
bilmejegini aňlatmaýar, diňe yzyňyzy arassalap çykýar.

Chrome-da Private Browsing-e geçmek üçin Ctrl+Shift+N -e basyň ýa-da Incognito Mode-a geçiň. Firefox-da bolsa menýudan Start Private Browsing saýlap bilersiňiz.

IP adresiňizi gizläň




Bu täze üýtgeşik bir zat däl, ýöne öwrenjeler we gadagan edilen saýtlara
girip bilmeýänler üçin peýdaly bolup biler. Aslynda internete baglanýan
her bir tehnologiýa guralynyň özüne degişli bolan internet protokol nomeri bolýar we olaryň geografiki ýerleşişini tapmak ýa-da yzarlamak üçin ulanyp bolýar.

Eger internetde özüňiziň nireden girýändigiňizi gizläp aýlaň-çaýlaň etmek we ýurduňyzda gadagan edilen saýtlara girmek isleseňiz, Proxy.org-daky proxy serverleriň birini ulanyp bilersiňiz. Has ösen proxy gurallary ulanmak isleseňiz, Proxy Switchy (Chrome üçin) we FoxyProxy (Firefox üçin) ýa-da UltraSurf ulanyp bilersiňiz.

Linkler: Proxy.org, Proxy Switchy, FoxyProxy, UltraSurf

Online howpsuzlugyňyz üçin Tor ulanyň

Internetde has hem rahat gezeýin, islän zadym hakynda çekinmän maglumat edineýin diýseňiz Tor ulanmagyňyzy
maslahat berýän. Ol ýygy-ýygydan siziň IP adresiňizi üýtgedip durýar we
saýtlardaky scriptleri böwetläp, sizi yzarlanmakdan goraýar.

Link: Tor Project

Gaty Disk Sürüjiňiz (Hard Disk Drive) gerek däl bolsa ýa-da satjak bolsaňyz içindäki faýllary düýbünden arassalaň (wipe)




Täze kompýuter aldyňyz we könäňiz size gerek däl. Satarsyňyz ýa birine
berersiňiz ýa-da öýde ýatar. Her ýagdaýda-da kompýuteriň gaty disk
sürüjisini arassalamak siziň peýdaňyza. Içindäki maşgala suratlaryňyz ýa
bolmasa başgarak şahsy maglumatlaryňyzyň ýalňyş ellere düşmegini
islemersiňiz.. Kompýuteriňizdäki faýllary pozsaňyz hem olar Get Data Back we Recuva ýaly käbir recovery programmalar tarapyndan yzyna alynyp bilinýär.

Şol sebäpli gaty disk sürüjiňizi düýpli arassalamak (wipe) maslahat
berilýär. Eger portable hard diskiňizi arassalamak isleseňiz, CCleaner atly programma bu işi gowy ýerine ýetirýär. Tools -> Drive Wipe girip, arassalajak bolýan diskiňizi saýlap wipe-a basmak ýeterlik.

Eger bütin kompýuteriňizi arassalamakçy bolsaňyz, DBAN (Darik’s Boot and Nuke)
ulanyp bilersiňiz. Bu programma beýlekilerden tapawutlylykda CD ýa-da
USB-den boot edip has güýçli ýol bilen arassalap maglumatlary hiç hili
yzyna alyp bolmaz ýaly edýär.

Linkler: CCleaner, DBAN

Sosial Twitter we Google Plus-da gizlinlik


Google+ hasabyňyzy umumy gözleglerde görünmez ýaly ediň




Twitterde edip bolmaýar ýöne isleseňiz Google+
da özüňizi umumy gözleglerde görünmez ýaly edip bilersiňiz. Profiliňize
gidiň we düzeltmeler (profile settings) bölümindäki gözleglerde
görünmeklik ýerine basyp yşaraty aýyryň.

Tweetleriňizi aýratynlaşdyryň

Twitter
köpçülige açyk bolansoň ýazan tweetleriňizi bütin dünýä görüp bilýär.
Eger twitterde diňe öz dostlaryňyz tanyşlaryňyz bilen ýazyşmak,
habarlaşmak isleseňiz tweetleriňizi diňe özüňiziň rugsat beren
kişileriňize görüner ýaly edip bilersiňiz.



Settings bölümindäki Tweet Privacy diýen
ýeri yşaratlaň we açarsözüňizi ýazyň. Ondan soň siziň tweetleriňizi
diýen kabul eden adamlaryňyz görüp biler. Tweet Privacy-ny açanyňyzdan
soň hem öňki tweetleriňiziň käbir ýerlerde görünip biljekdigini ýatdan
çykarmaň.



Twitterdäki ýer geçmişiňizi (location history) arassalaň

Twitter köpçülige
açyk saýt bolansoň ýeriňizi yzarlaýjyny öçürseňiz has gowy bolar. Eger
tweetleriňizde ýer yzarlaýjyny ulanyp şowagtky duran ýeriňizi hem
tweetlän bolsaňyz, olary islän wagtyňyz arassalap bilersiňiz




Suratda görkezilen linke basyň, ulanyşyňyza baglylykda birnäçe minutyň içinde arassalanar.

Facebook-y taşlaň, Google+ -y barlap görüň



Propaganda ýaly
hem boljak welin, Google+ -yň gizlinlik boýunça Facebook-dan has
öňdedigi mälim 🙂 Ýüregedüşgünç spam programmalar, seň bilen hiç hili
baglanyşygy bolmaýan suratlarda tag edilmek ýa bolmasa niredäki bir
tanamaýan adamlaryňdan dostluk teklipleri almak ýaly kelläňi agyrdýan
zatlar ýok.




Beýlekiler

Suratlaryňyzdaky EXIF maglumatlaryny (data) aýyryň

Eger siz suratlaryňyzy sosial saýtlarda paýlaşýan bolsaňyz, onda EXIF datalar siziň hakyky şahsyýet gizlinligiňizi äşgär edip biler. EXIF
(Exchangeable image file format) her bir digital suratda saklanýan
geografiki ýerleşiş, kamera senesi we kamera düzeltmeleri (settings)
baradaky maglumatlardyr.




QuickFix suratlardaky EXIF data-ny aňsatlyk bilen aýyrmaga ýaraýan programma. Etmeli zadyňyz diňe suratlary şol programma oklapjyk QuickFix Metadata düwmesine basmak. Programma öňki suratyňyzyň üstüne ýazmaýar-da suratyňyzyň täzesini döredýär.



Link: QuickFix



Mümkin boldugyça HTTPS ulanyň



HTTPS (Hyper Text Transfer Protocol Secured)
internetde has howpsuz gezmegiňizi üpjün edip esasan hem banklar,
emailler tarapyndan ulanylýar. Browseriňiz bilen saýtyň serveri
arasyndaky ähli maglumatlar encrypt edilip (kodlanyp) ugradylyp alynýandygy üçin hackerleriň siziň maglumatlaryňyzy görüp bilmegi örän kyn bolýar.



Facebook-da HTTPS-i açmak



Adat boýunça, Facebook HTTP bilen baglanmagy hödürleýär, ýöne özüňiz düzeltmeler bölüminden HTTPS-i açyp bilersiňiz.



Twitterde

Twitter-de bolsa "Always use HTTPS" -i yşaratlamagyňyz ýeterlik.



Gmail-de

Mail düzeltmelerine (Mail Settings) gidiň, General tab-de "Always use HTTPS"-ni saýlaň.

Firefox ulanýaňyzmy? Size has aňsatlyk döredip mümkin bolan saýtlary awtomatiki usulda HTTPS öwürýän HTTPS Everywhere atly gowyja add-on bar. Şuwagt ol 1000 töweregi saýty goldaýar. Gynansagam Chrome ulanýanlar üçin dogry-düzgün işleýän add-on ýok. HTTPS Enforcer bar welin olam idili işlänok.

Linkler: HTTPS Everywhere, HTTPS Enforcer

Reklamaçylaryň sizi yzarlamagyny bes etdiriň

Reklama agentlikleri siziň webde gezen bütin ýerleriňizi yzarlap durýan bir kökejik (cookie) saklaýar. Muny size ünsüňizi çekip biläýjek reklamalary şahsylaşdyryp hödürlemek üçin edýärler.  

Ýöne köp adam
özüniň yzarlanmagyny halamaýar we siz hem olaryň biri bolup bilersiňiz.
Eger yzarlanmak islemeseňiz, Chrome ulanýanlar üçin reklama
şahsylaşdyryjylary böwetleýän Keep My Opt-Outs (by Google) ulanyp bilersiňiz. Eger sizi haýsy reklama şereketleriniň yzarlaýandygyny bilmek isleseňiz Ghostery ulanyp bilersiňiz.

Firefox-da goşmaça add-on gurnamak gerek däl, düzeltmeler bölüminden aňsatlyk bilen yzarlanmagy öçürip bilersiňiz. Collision Firefox ulanyjylaryna kimleriň yzarlaýandygyny görmek üçin peýdaly add-on.



Linkler: Keep My Opt-Outs (by Google) we Ghostery (Chrome üçin), Collision (Forefox üçin)




Başga programmalaryň gözleg enjamlaryny ulanmaň

Kompýuteriňize
Mail.ru Agent ýa başga käbir programmalary gurnan wagtyňyz özleriniň
gözleg enjamlaryny siziň browseriňiziň esasy gözleg enjamy hökmünde
goýýar. Has ynamdar gözleg enjamy ulansaňyz gowy bolar, meselem Google SSL

Şuwagtlykça şular, siz hem goşmaça bilýänleriňizi ýazyp bilersiňiz 🙂

Çeşme:
1. Internetde Şahsyýet Gizlinligiňizi gorap saklamagyň ýollary
2. Devil's Workshop

Açarsözüňi nirede saklaýaň?

Kellämde(60%, 20 adam)

Browseriň içinde(24%, 8 adam)

Programmalarda (meselem Kaspersky Password Manager)(3%, 1 adam)

Bulutda (meselem LastPass)(0%, 0 adam)

Men paňkelle ýene-de açarsözümi unutdym...(3%, 1 adam)

WTF?(9%, 3 adam)