Eýran.. Ogulmaýa Semizadeh Sapar gyzy

bu mowzuk  şu saytdan alyınde http://altyn-gupba.blogfa.com/post-34.aspx

Biz Kabuldan taksi bilen Mazary-Şerife tarap ýola düşdük. Ýolboýy biz Haýretdin hanyň, Mejid Turanyň, Gurban aganyň, Welnazar hajynyň, Aşyr hanyň telefonlaryna jogap berip mähirli aladalary bilen gurşalan myhmansöýerliginiň täsirinden çykman barýarys. Taksi sürüjisi bizi geň galdyryp biziň bilen rusça gepleşmäge başlady. ...


Häzirlikçe, iş ýoklugy sebäpli uzak aralyga taksi bilen kireý edýän ekeni. Bir tarapdan biziň bilen düşünişmegi gowy boldy. Ol bize ýol boýy, Owganystanyň obalary,şäherleri,umumy ýagdaýlary baradamaglumat berip tanyşdyryp gitdi. Biz Kabuldan çykyp iki tarapy dag bolup gidýän derä girdik. Derelerde söwüt agajy köp. Kabulyň töweregi suwly derýajyklardan doly. Hindiguş daglaryndan gelýängar suwlary kä mahal bu derýajyklary joşdurýar hem. Biz Kabuldan biraz daşlaşyp çynar we söwüt agaçlary bilen gür baglyga öwrülen Tajikan diýen bir ýerde saklandyk. Goyun etinden bişirilýän kebapdan biraz garbak-gurbak etdik. Ol ýerde el-ýüzümizi ýuwup ýene ýola dowam etdirdik. Kabuldan başlanan uzyn dere gutararly däldi.Birden ....
Öňümizdäki kiçijik obanyň içinden geçip barşymyza bir köne demir derwezä rusça ýazylan ýazgyny okadym. Spasiti menýa! Ýa zdes<SPAN>&nbsp; </SPAN>Wasýa. Ýazgy rus dilinde bolansoň düşündim. </SPAN><SPAN lang=TK>M</SPAN><SPAN lang=CS>eni halas ediň! Men bu ýerde</SPAN><SPAN lang=TK> .<SPAN>&nbsp; </SPAN></SPAN><SPAN lang=CS>W</SPAN><SPAN lang=TK>ASÝA</SPAN><SPAN lang=CS>
Bu yazgynyň ýazylanyna köp wagtyň geçeni bellidi. Reňkler bozulypdyr. Derweze bolsa pos tutupdyr. Söweşde owganlylaryň eline ýesir düşen rus esgeriniň iň soňky umydy bolan bu ýazgyny okap bogazym doldy.Onuňbu ýazan ýazgysyny okaponuň halas bolandygyna ynanasym geldi.Onuň hem gyzyl mata örtülen boş tabydynyňRussiýa akidilip enesiniň, doganlarynyň, söýgüli ýarynyňagmagyny,köçelere gahryman diýlip adynyň dakylamsyny hiç islemedim. Belki-de, häzir hem şu obada ýaşap ýörendir. Ýa-da, onuň dereksiz ýitdi habary baryp yzynda galanlar umyt içinde ýaşap ýörendir. Bu ýazgyny ýazan esger belki-de, bu ýazgyny okap kimdir biriniň hossar çykjagyna garaşyp ýörendir. Ýöne bu howply, yzy gutarmayanuzyn derede saklanyp ony sorag- idegh etmäge kimiň bogny ysar-ka ? ... Kim biler???
Uzyn deräniň içi pyşbagalara meňzeş rus tanklaryndan doludy.Tanklaryň güýç ýeter ýaly ýerlerini goparyp ilat äkidipdir. Indi diňe onuň agyr göwresi şol geçen urşuň şaýady bolup ýatyr.. Men pikirlendim Sowet soldatlary</SPAN><SPAN lang=TK>nyň </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>müňlerçe tanky</SPAN><SPAN lang=TK> bu uzyn derede her ädimde goýup </SPAN><SPAN lang=CS>-duşmanydogrudan hem ýeňip bildi</SPAN><SPAN lang=TK>gi</SPAN><SPAN lang=CS>mi-kä? Tanklary her 10 ädimden görmek bolýardy. Kä ýerde bolsa 10-15 tank bir ýerde üýşmek bolup galypdyr. Biz Hindiguş daglarynyň Seleň( Salang) diýen beýikligine çykdyk. SeleňPamir bilen Hindiguş daglarynyň birleşýän ýeri bolup, bu yerde ruslar uly bir dagasty geçelge ( Tonel)gurupdyrlar.Geçelge 3800 metr dag belentliginde ,2700 metr uzynlykda gurlupdyr.Toneliň kä ýerlerde bolsa bütin ýyllap buz sarkyndylarynyň eremän ýatandygyny görmek mümkindi. Dagasty geçelgedesowet goşunlarynyň iki gezek köpçüliklerýin betbagtçylyklypajygasy bolupdyr. Olaryň biri 1980 – nji ýylda 16 sanyesgeriň gazdan bogulyp ölmesi we toneliň içinde ýangyç maşynynyň ýarylmasy sebäpli 176 esgeriň ölmesi bilen bu geçelgä ,, ölüm geçelgesi i,, diýlip at berilipdir. Sowet goşuny 1989 ýylda general leýtanat Gromowyň ýolbaşçylygynda ,, TAÝFUN,, operasiýasynda hem bu geçelgede aýylganç söweş bolýar. 1997 ýylda hem general Dostumyň buýrugy bilen talybanlaryň ulanýan ýeke täk ulanýan Seleň geçelgäni bomba bilen ýarýarlar we tä 2002 –nji ýyla çenli bu geçelge ulanyşdan galýar. Bu ýerde häli –şindi baslygyp ýatan garlaryň süýşmegi hemmeleri gorkuzýardy.
Birden öňden barýan maşynlar durdy. Maşynlar uzyn hatara düzülse-de,maşyndan düşüp sebäbini soraýan ýokdy. Biziň sürüjimiz maşynlaryň durandygyny uzakdan görüpdir-de, arany mazalyja açyp durdy. Biz ýere düşüp ,birnäçe metre ýetýän galyň garlaryň ýanynda ýadygarlik surata düşýäris. Bir sagatdan gowrak duranymyzdan soň, maşynlar hereket edip ugrady. Görüp otursak,maşyn ýoluň ýoluň ortasyna dagdan daş bölekleri gaýdypdyr. Sürüjiniň aýtmagyna görä, talybanlaryň işleriniň bolmagy hem ahmaldy. Bular ýaly waka bu ýerde häli-ňindi gaýtalanyp durýärmyň. Şoňa görä, bu ýollar agşamdan tä daň atynça baglanýan ekeni. Biz içimizdenbilýänje dogalarymyzy okap ruslaryň salan Seleň tunelinden geçdik. Gorky bilen gynaç ikisi hem meni gysyp gowrup barýardy. Bu gorkunç daglarda,derelerde, buz sarkyndylarynyň metrlere ýetýän ýerinde , emre boýun egen esgerlerimiz ! Gör sizi nirelerde enteddiler, nämäniň hatyrasyna söweşdirdiler?! Gör siz nirelerde üşediňiz?!.Sowet rejimisiziň ajalyňyza şu sowuk garlaryň içinde el bulatdymy?Ah biziň bigünä esgerlerimiz ....Biz daglardan aşyp barşymyza sürüjiniň el uzatýan tarapyna serdýäs Bu ýerde Owganystanyň Çin bilen 90 km serhetleşýän daglyk <SPAN>&nbsp;</SPAN>obalarymyz bar. Ol ýerde ýaşaýan obalarymyzdaky ynsanlar maşyn diýen zady bilmeýarler. Sebäbi ol ýerde ýol ýok.</SPAN><SPAN lang=TK> Hat-da, olaryň ýaşaýan obalarynyň dagyň üstünde</SPAN><SPAN lang=TK> </SPAN><SPAN lang=TK><SPAN>&nbsp;</SPAN>ýerleşendigi we kert gaýalar bilen gurşalandygy üçin, olar </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>ýylda birnäçe gezek ýüpi sallap</SPAN><SPAN lang=TK>( emeli lift bilen),</SPAN><SPAN lang=CS> dagdan düşýärler we ýylboýy gerekli azyk owkatlaryny alyp gidýärler-diýdi. Meniň üçin bu bir erteki ýalydy. Emma bu hakda soň gyzyklanyp görenimde, hakykatdyyna gözüm ýetdi.
Dagdan deräniň içine inen ýeimizde, bulanyp gaýdýan akar suwuň üstünde gurlan taryhyPol-e Homrydiýen köprä ýetdik. Köprüden onçakly uzakda bolmadyk ýerde bolsa Baglan welaýatyna degişli Pol Humry şäheri görünýär. Biz ýenede ýolumyzy dowam edýäris. Kabuldan tä Mazaryşerife barýançak meniň ünsümi çeken zat, ýoluň gyrasyndaky elektrik sütünleriniň hemmesiniň (ynanyň hat-=da biri hem boş galmandyr) simleriniň üzülip durmagy we her sütünde ýüzlerçe ok yzlaryny görmegim boldy. Men munuň sebäbini sürüjiden sorady. Sürüji elektrik yşyklarytalybanlara hiç ýaramady.Olar garaňkylygy söýýärler-diýdi. Ýol boýy barýan obalarymyz</SPAN><SPAN lang=TK>yň birinde hem </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>hem elektrik ýokdy. Biz Kelegeý diýen düzlüge düşdük. Bu ýerde ýol bejerilýändigi sebäpli gumlukdy</SPAN><SPAN lang=TK>,tozandy</SPAN><SPAN lang=CS>. Maşyn</SPAN><SPAN lang=TK>lar </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>zor bilen ýöreýärdi. Sürüji bu ýerde garakçy özbekleriň kä mahal </SPAN><SPAN lang=TK>,ýolda gelip geçýän ýolagçylaryň üstüne </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>atly </SPAN><SPAN lang=TK>çozýandyklaryny we talaýandyklaryny </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>aýtdy. Dogrudanda maşynlar bu ýerde</SPAN><SPAN lang=TK> her näçe kynçylyk çekselerde </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>durmajak bolýardylar. Kä ýerde bolsa</SPAN><SPAN lang=TK>, bu ýerleriň amanlygyny goraýan</SPAN><SPAN lang=CS> amerikan maşyn patrullary görünýärdi. Biz ahyry</SPAN><SPAN lang=TK> kynlyk bilen </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>Kabul bilen Mazaryşerifiň 500 k</SPAN><SPAN lang=TK>ilometrlik güzaply ýoluny </SPAN><SPAN lang=CS>geçdik.</SPAN><br /> <SPAN lang=TK>Mazaryşerifde bizi Balh uniwersitetiniň mugallymy, türkmen alymy Muhammetsalyh Rasyh garşy aldy.Muhammetsalyh aganyň öýi ruslaryň uniwersitet üçin salan umumy ýaşaýyş&nbsp; jaýydy. Bu jaýyň uruşdan soňky ýagdaýy gaty gözgynydy. Üç otagda 15 bolup ýaşaýan Muhammetsalyh <SPAN>&nbsp;</SPAN>Rasyhyň bir otagynda ullakan haly ýüwürdilendi. Bu haly bu türkmen alymynyň güni geçerligni aýlamaga kömek edýärdi. Jaýyň diwarlarynda ok yzlaryndan ýaňa ýer ýokdy. Jaýyň özi suw<SPAN>&nbsp; </SPAN>kanalizasiýasy işlemeýän,çyg çeken, we bejergä mätäç jaýlardandy. Üstesine-de bu ýerde 2 sany maýyp ýaşaýardy.(Umuman men 30 ýyllyk urşuň iň agyr yzyny Owganystanda her 2 öýden birinde maýybyň bardygy bilen aňlatmak isleýärin) </SPAN><SPAN lang=CS>Biz Rasyhyň öýünde uzak</SPAN><SPAN lang=TK>-</SPAN><SPAN lang=CS> uzak</SPAN><SPAN lang=TK> edebiýat,owgan türkleriniň ýaşaýşy hakynda </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>söhbetler etdik Onuň işle</SPAN><SPAN lang=TK>ý</SPAN><SPAN lang=CS>än ylmy işi bilen </SPAN><SPAN lang=TK>tanyşdym.</SPAN><SPAN lang=CS> Ol </SPAN><SPAN lang=TK>türkmen diliniň</SPAN><SPAN lang=CS> sözlügini ýa</SPAN><SPAN lang=TK>z</SPAN><SPAN lang=CS>ýan ekeni.</SPAN><SPAN lang=TK> Ylym üçin wagt tapyp,agyr maşgalany ekleýän bu alymyň agzyndan zeýrençli söz eşitmedik. Ýogsam onuň agyr maşgalasynyň üstüne </SPAN><SPAN lang=TK><SPAN>&nbsp;</SPAN></SPAN><SPAN lang=TK>,</SPAN><SPAN lang=CS>50 ýaşly ýöremeýän maýyp aýal dogany bilen iki gözi görmeýän 45 ýaşly erkek dogany </SPAN><SPAN lang=TK>hem bir öýde ýaşaýardylar</SPAN><SPAN lang=CS>.</SPAN><SPAN lang=TK> Owganystanly özbekler we türkmenler üçin uly ylmy işleri edýän bu alymyň mertebesiniň tutulmagyny içimden arzuw edip gaýtdym.</SPAN><br /> <SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </SPAN>Biz ertesi<SPAN>&nbsp; </SPAN>hezreti Alynyň mazary zyýarat etdik.</SPAN><SPAN lang=TK> Daşdan seredniňde göm-gök asman reňkli gupbasy görünýär.</SPAN><SPAN lang=CS> Daş töwregei kepderiler bilen aýak basara ýer tapylmaýan giň meýdan. Biz </SPAN><SPAN lang=TK>,,H</SPAN><SPAN lang=CS>ezreti Aly</SPAN><SPAN lang=TK>,,</SPAN><SPAN lang=CS> diýen ýazgyly gümmezli gadymy bir </SPAN><SPAN lang=TK>aramgähe </SPAN><SPAN lang=CS>girdik. Zyýarata gelenler we gapyda gileg edip oturanlaryň sany-sajagy ýok. Biz zyýaratymyz edip taryhdandil açýanowadan<SPAN>&nbsp; </SPAN>mesjidiň daşyna aýlandyk. Töweregi güller we agaçlar ekilen parkynda oturdyk.</SPAN><SPAN lang=TK> Hezreti Alynyň bu ýerde jaýlanandygy hakynda dürli rowaýatlary aýdýarlar. Kerbelada ölen hezreti Alyny bu müňlerçe kilometrlerden getirip bu ýerde jaýlapdyrlar. Onuň jesediniň ogurlanmasyzlygy üçin hem onuň mazarynyň başga ýerlerde hem bardygy hakynda myş-myş ýaýradypdyrlar diýip gürrüň berdiler.Uzaklardan gelip bu taýda birnäçe gün galýan zyýaratçylar hem baglaryň arasynda<SPAN>&nbsp; </SPAN>jaýlaşyp nahar bişirip otyrlar. Birnäçe adamlar bolsa bu taýa ýörüte sadaka paýlamak üçin gelipdirler bolmaly. Olaryň daşyna üýşen garyup gasyrlardan ýaňa, sadaka paýlaýanyň diňe her wagt<SPAN>&nbsp; </SPAN>ýokary galdyrýan elleri görünýärdi.</SPAN><br /> <SPAN lang=TK><SPAN>&nbsp;&nbsp;&nbsp; </SPAN></SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>Soňra-da<SPAN>&nbsp; </SPAN>MazaryŞerifiň<SPAN>&nbsp; </SPAN>ýakynlaryndaky bazara aýlandyk.</SPAN><SPAN lang=TK> Bazarda gelin –gyzlaryň bezeg zynatlary,kümüş gaplar we at beze şaýlary bardy. Bazaryň bir çeti ýörüte atyň gaýyşdan edilen esbaplary satylýan eken. </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>Biz uzakly gün şähere aýlanyp yza gaýtmak</SPAN><SPAN lang=TK> uçar </SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>üçin bilet aldyk. Uçar Herata her 3 günden bir gezek gidýändigi üçin adamlaryň nobaty gaty uzyndy. Sebäbi Mazary Şerif bilen<SPAN>&nbsp; </SPAN>Heratyň aralygynda maşyn ýol </SPAN><SPAN lang=TK><SPAN>&nbsp;</SPAN>bar hem bolsa asfaltlanmadyk we howply ýol bolany üçin<SPAN>&nbsp; </SPAN>her kim uçar bilen gidenini kem görmeýärmiş. Biz bileti 3 sagatlyk nobatdan soň diňe ertesi gün üçin alyp bildik. </SPAN><br /> <SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;&nbsp; </SPAN>Bize zordan 3 adamlyk bilet ýetdi. Biz Mazary</SPAN><SPAN lang=CS> </SPAN><SPAN lang=CS>Şerifden Herata uçar bilen geldik.</SPAN><SPAN lang=TK> Gurak we ot bitmeýän daglaryň üsti bilen biz ýene ,,şäherleriü enesi,, Herata dolandyk.</SPAN><br /> <SPAN lang=TK><SPAN>&nbsp;&nbsp; </SPAN></SPAN><SPAN lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>Şol gün hem Heratda eglenmän <SPAN>&nbsp;</SPAN>Eýran gümrügine gelip ýetişdik.</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS><SPAN>&nbsp;&nbsp; </SPAN></SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=TK>Ine,</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS><SPAN>&nbsp; </SPAN></SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=TK>i</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS>ki sany demirtikenli simiň öteki ýüzünde şeýle ykbally ynsanlar ýaşaýan eken.Garaňkylygyň ýurdy</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=TK><SPAN>&nbsp; </SPAN>,, Geçmişiň hazynasy,, - gadymy </SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>Owganystan meniň kalbymda</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=TK>,beýnimde,ýadymda</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS> ömürlik galar. Men hyýýalda<SPAN>&nbsp; </SPAN>ýene Soltan Baýkara we</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS> </SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS>onuň akyldar aýaly Gülpam bilen, Mir Alişir Nowaýy we Abdyrahman Jamy bilen , şa Mirza we Göwherşat begum bilen, Jüneýit han<SPAN>&nbsp; </SPAN>we türkmen doganlarym bilen hoşlaşýan. Ýokarda ýazanbelkilerimiň dowamyny</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=TK> ýene </SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS><SPAN>&nbsp;</SPAN>içimden </SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=TK>gaýtalaýan</SPAN><SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS> BELKI.......... </SPAN><br /> <SPAN style="FONT-SIZE: 12pt" lang=CS>Belki bir gün men dönerin wePelegiň oýny ``romanymy ýazaryn...  Belki....
Eýran.. Ogulmaýa Semizadeh Sapar gyzy.