8-nji bölüm: Marynyň Patyşa Russiýasyna mejbury birikmegi; Türkmen halkynyň Watançylyk urşy (1879-1881-nji ýyllar)
MARYNYŇ PATYŞA RUSSIÝASYNA MEJBURY BIRIKMEGI
Patyşa hökümeti Mary oazisine uly ähmiýet beripdir. Onuň generallary we diplomatlary baryp Gökdepä edilen ýörişler wagtynda Maryny eýelemegiň aladasyny edipdirler. Gökdepe galasy synandan soň Mary oazisindaki syýasy ýagdaý has çylşyrymlaşypdyr. Sebäbi ýuwaş-ýuwaşdan süýşüp gelýän ruslar bilen uruşmalymy ýa-da olara gürrüňsiz tabyn bolmalymy diýen mesele ilaty biynjalyk edipdir. Emele gelen ýagdaýdan çykmagyň dürli ýollary ölçerilip dökülipdir. Ahyry bu meselede iki topar emele gelýär. Birinji topar ruslara uruşman, parahatçylykly ýol bilen birleşmegiň tarapdary bolup çykyş edýärler. Ikinji topar bolsa ýurdy goramak üçin patyşa goşunlary bilen uruşmagy ündäpdir.
Mary oazisi bilen baglanyşykly 1881-1883-nji ýyllarda iňlis-rus bäsdeşligi üzül-kesil ýitileşipdir. Iňlisleriň we beýleki goňşy döwletleriň agentleri — jansyzlary türkmenleri ruslara garşy göreşmäge çagyrypdyrlar, olara kömek bermegi wada beripdirler. Ýöne öz topragyny goramaga gezek gelende türkmenler kesekiniň gylaw bermegine, öjükdirmegine mätäç bolmandyrlar. Onsoňam olar soňky ýyllarda durmuş tejribeleri esasynda iňlislere-de, parslara-da kän bir ynam etmändirler.
Mary oazisiniň ilatyny Orsýete birikdirmek üçin patyşa hokümeti dürli hilegärliklere ýüz urupdyr. Ilki bilen ol ilatyň arasynda täsiri uly adamlara sylag, sowgat, çin bermek arkaly olary öz tarapyna çekipdir. Rus çinownikleri tarapyndan 1882-nji ýylyň başynda Aşgabatdan Mara dürli harytlar ýüklenen söwda kerweni guralýar. Munuň özi ruslar bilen Mary ilatynyň arasynda söwda-satyk işleriniň güýçlenmegine täsir edýär. Soňra rus goşunlary kem-kemden gündogara süýşmeklerini dowam etdirýärler. Ýolda Eýran bilen serhetdeş Etegi, Duşagy, Mänäni, Çäçäni özlerine birikdirýärler. 1883-nji ýylyň ahyrynda patyşa goşunlarynyň kiçiräk ýygyndy otrýady Tejeni eýeleýär we Mara golaý barýar. Dört sany top bilen ýaraglanan bu uly bolmadyk ýygyndy otrýadynyň Mara golaýlamagy ruslaryň oňa howp salýandygyny aňladýardy. Şol ýerden rus goşunlarynyň komandowaniýesi asly kawkazly musulman, türkçe gepläp bilýän, patyşa goşunlarynyň ştabs-kapitany M.Alyhanow — Awarskini Mara iberýär. Ol Mara baryp, onuň ähli ýagdaýlaryny pugta öwrenmelidi.
Alyhanowyň ýany bilen eýýam rus raýatlygyny kabul eden Magtymguly han hem gidýär. Alyhanow Mara gelenden soň haýal etmän Magtymguly hanyň üsti bilen Nurberdi hanyň aýaly Güljemal han (1836-1919), onuň ogly Ýusup han (1863-1920) bilen tanyşýar. Rus häkimiýetleriniň wekili hökmünde näme maksat bilen gelendigini mälim edýär. Onuň gozgan meselesini ara alyp maslahatlaşmak üçin 1884-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda Geňeş çagyrylypdyr. Onda Güljemal htm uly rol oýnapdyr. Geňeşe ähli taýpa-tire hanlary, kethudalary, aksakgallary gatnaşypdyr. Onda ýurdy goramak üçin patyşa goşunlary bilen uruşmalymy ýa da olara garşylyk görkezmän, gürrüňsiz boýun egmelimi diýen meselä garalypdyr. Ilki Alyhanow söz sözläpdir. Ol Mary ilatynyň parahatçylykly ýol bilen patyşa Russiýasynyň raýatlygyna geçmegini ündäpdir. Sözüniň ahyrynda bolsa eger ilat onuň beren maslahatyny kabul etmese, onda olary rus goşunynyň zor bilen boýun egdirjekdigini aýdypdyr. Olara Gökdepe galasyndaky gyrgynçylygyň elhenç netijelerini ýatladypdyr. Şondan soň ol geňeşden çykyp gidip, onuň belli karara gelmegine garaşypdyr.
Alyhanowyň gaty kesgitli we ultimatum äheňinde eden çykyşy geňeşe ýygnanan aksakallary pugta oylanmaga mejbur edipdir. Soňra esasy maslahatçy hökmünde Magtymguly han çykyş edipdir. Ol öz ildeşlerine Alyhanowyň talaplaryna razy bolmakdan başga alaç ýokdugyny aýdypdyr. Geňeşe ýygnananlaryň arasynda Russiýanyň raýatyna geçmäge garşy bolanlar hem bolupdyr. Ep-esli wagt dowam eden çekeleşikden soň, geňeş ahyrsoňy Mary türkmenleriniň patyşa Russiýasynyň raýatlygyna geçmäge razydyklary harada karar kabul edipdir. Soňra onuň netijesini Alyhanowa habar beripdirler. Hut şol günüň özünde haýyşnamanyň teksti uly ak kagyza ýazylypdyr. Onda: «Siziň erk-islegiňize boýun synmaga razydygymyzy mälim edýäris» diýlip nygtalypdyr. Emele gelen taryhy ýagdaýa dogry düşünen geňeşiň agzalary ilaty gyrgyna bermejek bolup, mejbury suratda şeýle karara gelipdiler. Sebäbi taryhda hiç bir halkyň başga bir halka öz islegi bilen höwes edip bakna bolan ýeri ýok.
Haýyşnamany Marynyň 4 sany tire hany we 24 aksakaly — wekili 25-nji ýanwarda Aşgabada getirip, Zakaspi oblastynyň täze bellenen naçalnigi A.W. Komarowa gowşurypdyr. Ol gelen wekilleri dabaraly ýagdaýda garşy alypdyr, olara sylag-serpaý eçilipdir. Soňra olary hormatlap yzlaryna ugradypdyr. Özüniň bolsa tertip-düzgüni ýola goýmak maksady bilen basym Mara barjakdygyny aýdypdyr.
Şeýlelik bilen günorta-gündogar Türkmenistanyň mes toprakly Merw oazisi patyşa Russiýasyna parahatçylykly ýol bilen mejbury suratda birleşipdir. Bu proses Mary ilatynyň tutuşlygyna hemmesiniň işlegine görä amala aşyrylmandyr. Işan-mollalar, Gajar han we ilatyň käbir topary patyşa Russiýasyna tabyn bolmaga garşy bolupdyrlar.
General Komarow bir bölek otrýad bilen 22-nji fewralda Aşgabatdan Mara ugrapdyr. Onuň otrýadyny Gajar hanyň 4 müň meýletinçi otrýady 29-njy fewralda Marynyň eteginde ok bilen garşy alypdyr. Emma bu harby çaknyşykda Gajar hanyň otrýady ýeňlipdir. Ol güýç toplap, ýene 2-nji martdan 3-nji marta geçilýän gije rus goşunlarynyň üstüne çozupdyr. Ýöne bu gezegem onuň ýönekeý ýaraglanan goşuny kämil ýaraglanan rus goşunlaryndan ýeňlipdir. Gajar han we onuň egindeşleri tussag edilipdir. Soňra rus otrýady Maryda ymykly ornaşypdyr. Günorta Türkmenistanyň Ýolöten, Pendi we Sarahs ýaly etraplarynyň ilaty hem Russiýanyň raýatlygyna kabul edilmegini sorap ýüz tutupdyrlar. Netijede olar hem 1884-nji ýylyň ýaz-tomus aýlarynda uruşsyz, parahatçylykly ýol bilen patyşa Russiýasynyň düzümine giripdir. Şeýlelik bilen Türkmenistan doly patyşa Russiýasynyň golastyna düşüpdir.
Mary oazisiniň parahatçylykly ýol bilen patyşa Russiýasyna birleşmeginde Güljemal han, Magtymguly han uly rol oýnapdyr. Okuwçylar ýadyňyzda bolsa, Güljemal han Nurberdi hanyň aýalydy. Nurberdi han ýogalandan soň onuň abraýy Mary oazisinde has ýokary göterilipdir. Ol Gökdepe urşunyň netijesine anyk göz ýetirip, Mary oazisiniň patyşa Russiýasyna söweşsiz birikmeginiň tarapdary bolup hereket edipdir. Rus patyşasynyň çagyrmagy boýunça Güljemal han öz ýakyn adamlary bilen Sankt-Peterburga barypdyr. Rus patyşasy oňa gymmat bahaly sowgatlar gowşurypdyr, 2000 manat möçberinde ömürlik pensiýa belläpdir. Onuň ogly Ýusup hana bolsa milisiýanyň kapitany diýen harby at beripdir. Munuň özi patyşa hökümetiniň türkmen han-beglerini öz tarapyna çekmäge we olary hemişe öz gysymynda saklamaga gonükdirilen syýasatdy.
Magtymguly han (1857-1919) Gökdepe galasy synandan soň Mara gidipdir. Ol ýerde Mary ilatynyň patyşa Russiýasynyň raýatlygyna parahatçylykly ýol bilen geçmegini ündäpdir. Bu hyzmaty üçin patyşa hökümeti Magtymguly hanyň sylagyny ýetiripdir. 1884-1890-njy ýyllarda oňa ilki maýor, soňra podpolkownik çini berilýär. Ol birnäçe gezek Sankt-Peterburga baryp gelipdir, ikinji döwlet Dumasynda türkmenleriň adyndan wekilçilik edip, onuň bähbidini gorapdyr. Patyşa hökümeti Magtymguly hana hem ömürlik uly pensiýa belläpdir.
(dowamy, eger-de 10-dan köp agzalar islese bar...)
Çeşme: Türkmenistanyň taryhy, 8-nji klas üçin okuw kitaby, Aşgabat şäheri, 1997-nji ýyl, awtory: häzirlikçe ýadyma düşenok. (daşy ýaşyl reňkli kitap bolmaly).
Milli taryhymyzy bilmegi öz borjuň hasaplaýarmyň?
Hawa! Elbetde, hasaplaýaryn!! Taryh - meniň ata-babalarymyň ýaşap geçen durmuşy baradadyr. Muny inkär edip bolmaz. Biz olaryň wepaly nesli bolmalydyrys.(85%, 6 adam)
Ýok! Taryh okap wagt giderenimden, rap diňlänim, ýa-da futbol oýnanym, ýa bolmasa gulagyma nauşnik dakyp amerikan aýdymçylarynyň aýdymlaryny diňlänim gowy.(14%, 1 adam)
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 16/16 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 10 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 16
SORAGLAR WE ÝUMUŞLAR
1. Mary ilatynyň patyşa Russiýasyna birikmek meselesine garaýşy barada gürrüň beriň.
2. 1884-nji ýylda bolan Mary Geňeşi hakynda aýdyp beriň.
3. Güljemal han kim bolupdyr?
4. Magtymguly han hakynda gürrüň beriň.
Meniň şu açýan taryhy temalarym milletimiziň arasynda bolup durýan käbir düşünişmezlikleri (Gökdepe söweşi barada, we ş.m.) aradan aýrar, dawaly meseläni oňyn çözer diýip umyt edýärin.
Birje soragym bar (elimi galdyrýan), koroçe gaty görmäňdaraý sorag samsygrak bolsada, Güljemal han owadanjamady 🙂, ikinjiden fotkasy ýomy şonuň, gözöňime getirip bilemmok, karoçe keseklemändaraý, sawýer sag bol, maglumatyňa, orslar arak içirmäne owretýär şu türkmene, indi töwür galdyrlandada çuýşäň jyňyrdy sesi eşdilmeli, iňlisler alan bolsa, näme bolsada , halkyň ýarty bölegä galardy diýjek bolýan, onsoň ikinji sorag: Sülgün han barada maglumatam ýazaýynda şoloma eddil urşmana ökde ekeni, saryýagyz aýal boluopdyr, ýöne kän zat billemmokda, Sag boluň 🙂
Ya Swami, Güljemal han barada has giňişleýin biljek bolsaň, ýazyjy Gylyç Kulyýewiň 'Güljemal han' romanyny okamagy maslahat berýärin.Çeşme: Gylyç Kulyýew, 'Güljemal han', Aşgabat, 'Magaryf' neşirýaty, 1988 ý.
Makalada ''Ruslar türkmen hanlaryny öz tarapyna çekipdir'' diyip Magtymguly yaly hanlary göyä içaly yaly edip görkezipdir. Magtymguly han ruslara goşulnagy ündän, yöne muny baylyk üçin däl-de halkyn asudalygy üçin eden bolmaly. Çünki ol Russiya gidip olaryn harby taydan nä dereje güyçlidigini we garşylyk görkezmegin peydasyzdygyny göryär.
Eger Mary hem urşn bolsa, belki häzir Türkmenistan ya yok bolardy ya-da awtonom welayat bolardymyka diyyän.
Yöne baknalygyn hem peydasy boldy, zyyanlaryny hem göryäris. Her işin hayyrlysy bolsun-da...
Eger-de men mekdepde taryh mugallymy bolan bolsadym, okadýan okuwçymam şu soragy soran bolsa, masgara edip, klasdan çykaryp kowup goýbererdim. Ejesi ýa-da kakasyny çagyryp, mazalyja käýýärdim. Beýle-de bir zat bolarmy? Mundanam bir sorag bolarmy?
Utanç ýok! Haýa ýok! ('Küştçi' kinosyndan).
Iňlisler alan bolsa, mundanam beter bolardy, agam. Hindistanyň we Pakistanyň ýagdaýlaryny görüp dursuň-a. Ýa-da käbir Afrika ýurtlarynyň ýagdaýlaryny.
Sülgün han barada birinji gezek eşidýän, dogrymy aýtsam. Beýle han bolmadyk bolaýmasa.
Konserwator dost, makala diýip şu ýokardaky meniň ýazanyma diýýäňmi? Men-ä beýle söze duş gelmedim.
Marynyň uruşmadygy gowy bolupdyr. Sebäbi, söweşde kimiň ýeňiş gazanjakdygy bellidi. Ikinji Gökdepe gyrgynçylygy gerek däldi. Geçeni geçdi bilmeli.
türkmen taryhyny az bılyan
Sulgun han hakda kan bilyan zadyma yok yone dereginde beyle han bolupdyr oytyan. Hydyr Deryayewin ykbal romanynda bar onun ady. Sulgun at munup eli bashatarly gezen gushun gozunden uryan han edilip gorkezilen , kan adam chekinyan eken ondan . Guljemal han akyl payhas bn ish bitirsede Sulgun hanynky yaly ukyp bolmadyk onda.
Owadanjamydy diýmek-ýalaňaçdymy diýmek dälä, owadanjamy diýmek aýyp zat däldirä, meselem nähili görnüşde, nuželi suraty ýokdykan, o wagytlar fototada bar bolmaly, tem bolýee orsýete baran bolsa, ýa-da garsaky ýaly bir çorly zatmy garaz keşbini soradymlaý, hotýa `türkmenler owadannyny saýlap alýada 🙂, koroçe jogabyma ýene-de bir gezek pordon 🙂
stop,stop, aslynda men näme üçin diýdim, eger orsýet şu durşyna duran bolsa, ondo bu sorag başgaçarak bolardy , belki soragam soralmazdy, ýöne Orsýetiň ak padşasy doly agdarlansoň, padşa tarapyna göreşen näçe türkmenler öldi, soň graždan urşy boldy, soň sowetler-de gaty kän türkmen psihuşka sokup näçe adam tussag edildi, poçti häzurem şo
l kommunistik sistemaň pirimi, ýöne iňlisde ýeke söwda bilen baglanşygy bar, olor sen komunistmi ýa ýokmy onuň bilen gyzyklanmaýardy, hotýa şolorma gerekdäl, nämede bolsodöwleti özümiz dolandyrsakl gowy bolordy dp nokat goýän<
blockquote>Ya Swami:
<
blockquote>sawyer:
Eger-de men mekdepde taryh mugallymy bolan bolsadym, okadýan okuwçymam şu soragy soran bolsa, masgara edip, klasdan çykaryp kowup goýbererdim. Ejesi ýa-da kakasyny çagyryp, mazalyja käýýärdim. Beýle-de bir zat bolarmy? Mundanam bir sorag bolarmy?
Utanç ýok! Haýa ýok! ('Küştçi' kinosyndan).
Owadanjamydy diýmek-ýalaňaçdymy diýmek dälä, owadanjamy diýmek aýyp zat däldirä, meselem nähili görnüşde, nuželi suraty ýokdykan, o wagytlar fototada bar bolmaly, tem bolýee orsýete baran bolsa, ýa-da garsaky ýaly bir çorly zatmy garaz keşbini soradymlaý, hotýa `türkmenler owadannyny saýlap alýada , koroçe jogabyma ýene-de bir gezek pordon
Salam Ya Swami aga! Güljemal hanyň suratyny beýle göresiň gelýän bolsa, saňa kömek etmeli bolar. Aslynda men muny size düýn aýtjakdym welin, biraz howlukmaýyn diýdim. Ilki bilen niýetiňizi bileýin diýdim.
Bolýa, geçeni geçdi bileli. Surat gerek bolsa, ynha adres:
1. Türkmenistanyň taryhy. XVII-XX (17-20) asyrlar. Orta mekdepleriň IX (9) synpy üçin synag okuw kitaby. - Aşgabat, Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2009 ý. (sahypa 163).
2. Türkmenistanyň taryhy. Orta hünär we ýokary okuw mekdepleriniň taryhdan başga hünärleri üçin synag okuw kitaby. - Aşgabat, Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2011 ý. (sahypa 262).
Ine, Ya Swami halypa, suratyň adresini-hä aýtdym. Indi, gezek sizde. Suraty nädip tapanyňyzy we suraty göreniňizden soň kelläňe gelen pikiriňizi paýlaşsaňyz minnetdar bolardym.
<
blockquote>Ya Swami:
<
blockquote>sawyer:
Eger-de men mekdepde taryh mugallymy bolan bolsadym, okadýan okuwçymam şu soragy soran bolsa, masgara edip, klasdan çykaryp kowup goýbererdim. Ejesi ýa-da kakasyny çagyryp, mazalyja käýýärdim. Beýle-de bir zat bolarmy? Mundanam bir sorag bolarmy?
Utanç ýok! Haýa ýok! ('Küştçi' kinosyndan).
Owadanjamydy diýmek-ýalaňaçdymy diýmek dälä, owadanjamy diýmek aýyp zat däldirä, meselem nähili görnüşde, nuželi suraty ýokdykan, o wagytlar fototada bar bolmaly, tem bolýee orsýete baran bolsa, ýa-da garsaky ýaly bir çorly zatmy garaz keşbini soradymlaý, hotýa `türkmenler owadannyny saýlap alýada , koroçe jogabyma ýene-de bir gezek pordon
Salam Ya Swami aga! Güljemal hanyň suratyny beýle göresiň gelýän bolsa, saňa kömek etmeli bolar. Aslynda men muny size düýn aýtjakdym welin, biraz howlukmaýyn diýdim. Ilki bilen niýetiňizi bileýin diýdim.
Bolýa, geçeni geçdi bileli. Surat gerek bolsa, ynha adres:
1. Türkmenistanyň taryhy. XVII-XX (17-20) asyrlar. Orta mekdepleriň IX (9) synpy üçin synag okuw kitaby. - Aşgabat, Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2009 ý. (sahypa 163).
2. Türkmenistanyň taryhy. Orta hünär we ýokary okuw mekdepleriniň taryhdan başga hünärleri üçin synag okuw kitaby. - Aşgabat, Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2011 ý. (sahypa 262).
Ine, Ya Swami halypa, suratyň adresini-hä aýtdym. Indi, gezek sizde. Suraty nädip tapanyňyzy we suraty göreniňizden soň kelläňe gelen pikiriňizi paýlaşsaňyz minnetdar bolardym.
Sagbol, nesip bolsa göreris 🙂, beh suraty bar diýsene, täz çykandyrda, ýogsam 9lasyň taryhanama seredipdim 🙂
Menem Sawyerin aydanlaryna goshulyan, sebabi bir hindi yazyjysynyn aytmagyna gora:
Eger hindi okeany syya (chernil) bolan bolsady, inlislerin hindistana yetiren zyyanyny yazmana sholam yetmezdi