7-nji bölüm: Gökdepe galasy synandan soňky ýagdaý; Türkmen halkynyň Watançylyk urşy (1879-1881-nji ýyllar)

GÖKDEPE GALASY SYNANDAN SOŇKY ÝAGDAÝ

Uruş mahaly rus goşunlarynyň komandowaniýesiniň görkezmesi boýunça rus esgerleri erkek adamlary ýesir almandyrlar. Olary gabat gelen ýerlerinde atypdyrlar. Ýaraly bolup gaçmaga ýetişmän gara öýleriň dulunda ýa-da ýer döleleriň içinde ýatan adamlary hem rehimsizlik bilen gyrypdyrlar. Diňe aýal-ebtatlar we çaga-çugalar ýesir alnypdyr. Olaryň sany 5 müňe ýetipdir. 

1881-nji ýylyň 12-nji ýanwary galany goraýjylar üçin hakykatdan-da ahyrzaman bolupdyr. 12-13 müň öý, oraça, çatma dikilen 45 müňe golaý ilatly galanyň içine 23 günüň içinde 872 müň tüpeň oky, 120 müňden-de gowrak top oky atylypdyr. Diňe 12-nji ýanwarda gala zabt edilen güni onuň depesinden 6 müňe golaý top oky, 2 müňden gowrak raketa, 286 müň tüpeň oky inderilipdir. Galany goraýjylaryň depesinden hem-de ýazzy maňlaýyndan gurşun bilen çoýun bölekleri ýagyş ýagýan ýaly ýagdyrylypdyr.

Gala synandan soň guma gaçyp barýan ilatyň yzyndan pyýada goşun 10 wýorsta çenli (1 wýorst — 1,06 km), atly goşun bolsa 15 wýorsta çenli kowalap gidipdir. Bosgunlaryň giden ýoly çaga, aýal, erkek jesetlerinden dolupdyr. Kowgyçylar mazaly garaňky düşüp, göz baglanandan soň yzlaryna dolanypdyrlar. Gökdepe galasyndaky söweşde gaty köp pida çekilipdir.

Türkmenler 1880-nji ýylyň 23-nji dekabryndan 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwary aralygynda 7 müňe golaý, gala alnan güni bolsa 6 müňe golaý adamy ýitiripdirler. Olaryň arasynda Kerimberdi işan, Orazmämmet han, Dykma serdaryň ogly Hakberdi han we başgalar bar eken. Bosgunlaryň yzyndan kowlanda bolsa olaryň 8 müňe golaýynyň gyrlandygyny 1881-nji ýylyň 20-nji fewralynda Kawkaz goşunlarynyň Baş komanduýuşisine iberen maglumatynda Skobelew hut öz eli bilen ýazypdyr. Bu general gaty rehimsiz bolanlygy üçin türkmenler oňa «gözi ganly general» diýip at beripdirler. Oňa soň ölüm ýassygynda ýatyrka «Gökdepe galasynda eli ýaragsyz bigünä 8 müň adamyny gyranyňyz üçin Allanyň öňünde ynsap ejirini çekýärsiňizmi?» diýip sorag berlende ol: «Onuň 80 müň däldigine ahmyr edýärin» diýip jogap beripdir.

Gökdepani sürüp agdarmagy arzuw eden Skobelew 1881-nji ýylyň 13-nji ýanwarynda galanyň içinde ýeňijileriň paradyny geçirýär. Patyşa hökümeti bolsa «Za wzýatiýe şturmom Geok-tepe 12-go ýanwarýa 1881 goda» («1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda Gökdepäni zabt edip alanlygy üçin») diýen ýazgy ýazylan medal döredýär. Onuň bilen Gökdepe galasyny almaga gatnaşanlaryň hemmesi sylaglanypdyr.

Galanyň synan gününiň ertesi Skobelew dört gün “baranta” diýilýänine, ýagny rugsatly talaňa ygtyýar beripdir. Galanyň ýanynda ýörite bazar gurlupdyr. Patyşa goşunlaryna näçe talaňçylyk etseler-de, ýykylan galanyň içinden ýeterlik olja tapylypdyr. Sebäbi Ahal ilatynyň ähli gyzyl-alasy gala toplanypdy. Köp öýler haly düşekden, şaý-sepden, ýüpek geýim-gejimden doly eken.

Hakykatdan-da, 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwary türkmenleriň erkana ýaşaýşynyň iň soňky güni bolupdyr. Şondan soň olar köp wagtlap bakna ýagdaýda ýaşaýarlar. Ol gara gün hakynda geplemek diýdimzorlar tarapyndan gadagan edilipdi. Emma türkmeniň «Nähak gan ýerde ýatmaz» diýeni çyn bolup çykdy. Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti S.A. Nyýazow 1990-njy ýylyň 8-nji dekabrynda galanyň synan güni 12-nji ýanwary mundan beýläk her ýyl Hatyra güni hökmünde belläp geçmek barada Perman çykardy. Munun özi Prezidentiň ähli halk bilen bir howadan dem alyp, onuň isleg-arzuwlary bilen ýaşaýandygyny subut etdi. Bu Permany halk we bütin dünýä jemgyýetçiligi milli ruhuň dikeldilmeginiň misilsiz akty hökmünde ykrar etdi. Perman Türkmenistanda ýaşaýan ähli halklaryň wekilleriniň milli, syýasy, ruhy-ahlak bütewiligini pugtalandyrdy. Gökdepe gyrgynçylygynda hiç bir halkyň günäsiniň ýokdugyny, onuň diňe patyşa hökümetiniň basybalyjylykly syýasatynyň netijesidigini anyk beýan etdi.

Rus goşunlary 1881-nji ýylyň 18-nji ýanwarynda Aşgabat obasyny eýeläpdir. Onuň günorta-günbatar tarapynda goşun özüne ýaşar ýaly kiçijik posýolok gurunypdyr. Ol posýolok geljekde häzirki Aşgabat şäherine öwrülýär.

Gökdepe galasy synandan soň bosgunlaryň ep-esli bölegi gaýrak guma, Tejene, Mara çekilipdir. Mara baran bosgunlaryň arasynda Dykma serdar, Magtymguly han dagy hem bar eken. Olar birnäçe wagtlap rus häkimiýetlerine boýun egmän gezipdirler. Ahyry hiç hili çykalga tapman, ruslara mejbury suratda tabyn bolupdyrlar. Dykma serdar şol ýyl rus häkimiýetleri tarapyndan Sankt-Peterburga iberilen tekeleriň ilkinji wekillerine (delegasiýasyna) ýolbaşçylyk edipdir. Onuň ýanynda Gökdepe söweşinde onuň sag goly bolan Gulbatyr serdar (1820-1905) ýaly başga-da birnäçe adam bolupdyr. Ruslar bulary Peterburg gorhanasyna, ok zawodyna, artilleriýa muzeýine we beýleki degerli ýerlere aýlapdyrlar. Iň soňunda hem patyşa Aleksandr II kabul edip, olara harby çin beripdir. Şeýdip patyşa hökümeti türkmenleriň görnükli adamlaryny öz tarapyna çekip, olaryň üstünden öz agalygyny pugtalandyrmaga çalşypdyr.

1993-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda Hatyra güni Gökdepe galasyna baranda Saparmyrat Türkmenbaşy 1879-1881-nji ýyllardaky Gökdepe urşuny Watançylyk urşy, onda wepat bolanlaryň hemmesini Watançylyk urşunyň gahrymanlary diýip yglan etdi. Gökdepe galasynyň edil öňküsi ýaly edilip dikeldiljekdigini mälim etdi. Munuň özi öz Watanynyň garaşsyzlygy ugrunda janyny pida edenleriň ýadygärligine mukaddes sarpa goýuldugydyr, taryhy hakykata dogry baha berilmegidir.

Totalitar sistema döwründe türkmen halkynyň öz ýurdunyň azatlygy ugrunda alyp baran Watançylyk urşunyň mukaddes manysy ýoýlup, galplaşdyrylyp gelindi. Wagşylyk bilen gyrlan 20 müňdende köpräk watançylaryň nähak gany üçin basybalyjylar däl-de, halk göreşine baştutanlyk eden hanlar, serdarlar, dindarlar aýyplandylar. Olary halk köpçüligini ezýän talaňçy hökmünde günäkärlediler.

Türkmen halky on iki süňňi bilen parahatçylygy, özbaşdaklygy, erkanalygy söýýän halk. Ol hiç wagt goşun sürüp Hywa hanynyň, Eýran şasynyň, rus imperiýasynyň üstüne barmandyr. Türkmen halkynyň 1879-1881-nji ýyllarda patyşa goşunlaryna garşy alyp baran urşy Saparmyrat Türkmenbaşynyň aýdyşy ýaly, Watançylyk urşudyr. Onda türkmen halky öz Watanynyň garaşsyzlygyny, özbaşdaklygyny gorap saklamak üçin adalatly uruş alyp barypdyr. Türkmenler hiç kim bilen territoriýa dawasyny etmändir. Duşman onuň üstüne uzak ýol söküp gelipdir.

Gökdepe urşy Ahal oazisinde bolup geçen-de bolsa, ol uruş türkmenleriň ählihalk urşy bolupdyr. Urşa Mary tekelerem, saryklaram gatnaşypdyr. Patyşa Russiýasynyň penjesinde galan günbatardaky ýomutlar, gökleňler Ahal tekelerine rus goşunlarynyň güýji, planlary barada yzygiderli habar berip durupdyrlar. Sebäbi indi olar patyşa hökümetiniň kolonial syýasatynyň sütemini on iki süňňi bilen duýup başlapdylar.

Patyşa hökümetiniň wassaly bolan Hywa hanlygynda ýaşaýan türkmenlerem 1873-nji ýyldaky Gazawat gyrgynçylygynyň gaýtalanmagyndan ätiýaç edip, kömek berip bilmeýändiklerini gynanç bilen boýun alyp habar beripdirler. Ahal ilatynyň göreşini ruhy taýdan goldapdyrlar.

Gökdepe urşunda türkmenleri patyşa goşunlarynyň kämil ýaragy ýeňdi. Türkmenler uruşda diri galmak üçin däl-de, watanyň azatlygy we erkinligi üçin pida çekdiler. Türkmen halkynyň bu uruşda görkezen edermenlikleri we çeken pidalary Türkmenistanyň halk ýazyjysy Nargylyç Hojageldiýewiň «Gökdepe mukamy», «Ganojak» diýen eserlerinde giňişleýiň beýan edilýär.

(dowamy, eger-de 10-dan köp agzalar islese bar...)

Çeşme: Türkmenistanyň taryhy, 8-nji klas üçin okuw kitaby, Aşgabat şäheri, 1997-nji ýyl, awtory: häzirlikçe ýadyma düşenok. (daşy ýaşyl reňkli kitap bolmaly).

Milli taryhymyzy bilmegi öz borjuň hasaplaýarmyň?

Hawa! Elbetde, hasaplaýaryn!! Taryh - meniň ata-babalarymyň ýaşap geçen durmuşy baradadyr. Muny inkär edip bolmaz. Biz olaryň wepaly nesli bolmalydyrys.(100%, 4 adam)

Ýok! Taryh okap wagt giderenimden, rap diňlänim, ýa-da futbol oýnanym, ýa bolmasa gulagyma nauşnik dakyp amerikan aýdymçylarynyň aýdymlaryny diňlänim gowy.(0%, 0 adam)