TÜRKMENLERİÑ GARAŞSYZLYK RUHY GALASY - GÖKDEPE GALASY

TÜRKMENLERİÑ GARAŞSYZLYK RUHY GALASY -
GÖKDEPE GALASY Synany bäri bir asyr otuz ýyly başyndan geçiren
Gökdepe galasynyň harabaçylygy ahmyr bilen içini
tutup, ýere siňip ýatyr. Äpet gala — ýalňyz doganlyk
mazary. Onuň ýumrulan diwarlarynyň astynda öz
mukaddes topragynyň azatlygy, erkinligi ugrunda
başyny goýan müňläp merdana gojalar, ýigitler, aýal- gyzlar, çagalar ýatyr.
Gala hem ony goraýjylar barada indi bir asyrdanam
gowrak wagt bäri köp gürrüňler edilip gelinýär. Bu
aýylganç gyrgynçylygyň sebäpleri barada,
günäkärleri barada gürrüň edildi. Türkmen halkynyň
taryhynda aýgytlaýjy etaplaryň biri bolan Gökdepe gyrgynçylygy baradaky hakykaty öwrenmek sözüň
doly manysynda gadagan edilenem bolsa, ol hakda
faktsyz her dürli netijeler çykarmakdan çekinilip
durulmady. Taryhy sud etmek derejesine barlyp
ýetildi.
Birleri Gökdepe gyrgynçylygy din hadymlarynyň, han-begleriň zähmetkeş halkyň boýnuna dakan
zady diýdi, başga birleri halky basybalyjylara
garşylyk görkezmek-de günälemek derejesine baryp
ýetdi. Birleri ähli ilaty Gökdepe galasyna ýygnamak
bilen tekeler uly ýalňyşlyk goýberdi, ilatyň
gyrylmagyna hut şu ýagdaý sebäp boldy diýip tassyklasa, başga birleri teke hanlaryny, serdarlaryny
iňlis emissarlarynyň oýnawajyna öwrülen adamlar
hasaplady.
Birleri Ahal oazisini Russiýanyň sostawyna
parahatçylykly ýol bilen birikdirmäge mümkinçilik
bardy diýse, başga birleri şeýle mümkinçiligiň bolandygyny inkär etdi. Birleri Ahalyň basylyp
alynmagyny onuň koloniýa öwrülmegi hasap etse,
ýene birleri ony Türkmen halkynyň taryhynda
progressiw rol oýnan waka hasaplady. Iň ahyrda
hem Ahalyň zorluk bilen basylyp alynmagyny
Türkmenistanyň Russiýa birikdirilmeginiň prosesinde, ýerli ähmiýete eýe bolan çaknyşyk hasap
edip, tutuş Türkmenistan Russiýa meýletinlik bilen
birleşdi diýip tassyklamaga barlyp ýetildi.
Gökdepe wakasy ýaly çylşyrymly, tutuş ýurduň, tutuş
halkyň ykbalynda aýgytlaýjy rol oýnan taryhy
wakalara haýsydyr geldi-geçer syýasy bähbitler nazaryýetinden ýa-da haýsydyr bir aýrylykda alnan
anyk mesele nazaryýetinden baha bermek nädogry
bolar. Nähilidir birtaraplaýyn netije çykarmak
nädogry bolar.
Gökdepe wakalarynda din hadymlarynyň, han-
begleriň uly rol oýnandygyny hiç kim inkär edip bilmez. Sebäbi şol döwrüň taryhy şertlerinde başgaça
bolmagy mümkin däl ahyry.Ilaty Gökdepe galasyna
göçürip getirmekde, galada saklamakda hanlaryň,
serdarlaryň zorluk ulanandygyny hem hiç kim inkär
edip bilmez. Ýöne munuň synpy bähbit aralyp däl-de,
umumy halk, watan bähbidi üçin edilendigini hem hiç kim inkär edip bilmez. Belki, ähli ilatyň Gökdepe
galasyna ýygnanmagy ýalňyşlyk bolandyr. Ýöne bir
gala jemlenen halky basybalyjylaryň uçdantutma
gyrmaga haky bar diýibem hiç kim aýdyp bilmez.
Munuň özi gyrany däl-de, gyrlany günälemek ahyry.
Eger şeýle nazaryýetden seretjek bolsaň, 140 müňdenem köp adamyň göz ýumup-açar salymda
gyrylmagyna Hirosimanyň üstüne ilkinji
atombombasyny taşlan amerikan imperialistleri däl-
de, bir şähere şonça bolup üýşen adamlaryň özleri
günäkär bolup çykýar-da!
Ahalyň, tutuş Türkmenistanyň Russiýa parahatçylykly ýol bilen birikdirilmek
mümkinçiliginiň bolandygyny hiç kim inkär edip
bilmez. Belki, şeýle mümkinçiligiň elden
giderilmegine tekeleriň özleriniňem sebäp bolan
ýerleri bardyr. Olaryň rus kerwenleriniň üstüne çozan
wagtlaram bolupdyr. Teke hanlarynyň ruslar bilen gepleşik geçirip, öz tiredeşlerine diýenlerini etdirip
bilmedik, gepleşigiň şertlerini berjaý edip bilmedik
wagtlaram bolupdyr. Ýöne aňyrdan gelen
basybalyjylara sadyklyk bilen boýun egmändigi,
«parahatçylyk bilen birleşmändigi», öz ýurduny, öz
azatlygyny goramak üçin garşylyk görkezendigi üçin Türkmen halkyny günälemek bolarmy? Haýsy
halkyň ikinji bir halky onuň «meýletinlik bilen
birleşmändigi» sebäpli basyp almaga, gyrgyna
bermäge haky barmyş? Basyp almaga hiç kimiň haky
ýokdur, öz azatlygyny goramak bolsa her bir halkyň
mukaddes borjudyr. Türkmenistanyň basylyp alynmagynyň Gökdepe
wakalarynyň hut yzysüre käbir progressiw
netijeleriniň bolandygyny hem hiç kim inkär edip
bilmez. Türkmen halky şondan soň ençeme obalaryň
ilatynyň gulçulyga sürlüp boşap galmagyna sebäp
bolan alamançylykdan dynypdyr. Ýöne, birinjiden-ä, Türkmenleriň alamançylyk bilen meşgullanandygy
kimdir biriniň olaryň ýurduny basyp almaga
hakynyň bardygyny aňlatmaýar. Eger şeýleboljak
bolsa, Russiýa Eýrany hem basyp almaly bolardy.
SebäbiTürkmenlerem kürtleriň, parslaryň
alamanyndan olardan az ejir çekmändirler. Ikinjiden, Türkmenistanyň Russiýa birikdirilmegi
alamançylygyň galmagyny tizleşdirdi diýilse,
hakykata has golaý bolardy.
Her bir zat taryhy şertlere laýyklykda döreýär, her bir
zat taryhy şertlere laýyklykda ýitip gidýär. Alaman
Türkmenleriň oýlap tapan zady däl. Gulçulyk döwrüniň galyndysy. Ol Türkmenlerde hem eýýäm
möwritini geçirip barýardy. Türküstanyň, Hywanyň
ruslar tarapyndan basylyp alynmagy Türkmenleri
eýýäm gul bazarlaryndan mahrum edipdi.
Türkmenler bolsa özleri saklamak üçin gul, gyrnak
getirmän, satmak üçin getiripdirler. Iň esasysy bolsa alamançylygyň geografiki çäkleri daralyp gelýärdi.
Hamala, Gökdepe gyrgynçylygy ýerli ähmiýete eýe
bolan çaknyşyk bolupdyr, tutuş Türkmenistan bolsa
Russiýa meýletinlik bilen birigipdir diýip tassyklaýan
adamlaryň taryhy hakykaty bilkastlaýynlyk bilen ret
edýändigine ýa-da taryhdan ýekeje setir okamandygyna göz ýetirmek kyn däl.
Gökdepe galasynyň alynmagy ýerli ähmiýete eýe
bolan çaknyşyk däldi. Gökdepede tutuş
Türkmenistanyň, külli Türkmeniň ykbaly çözülipdi.
Hatda Skobelew, Grodekow, Kuropatkin ýaly diňe
Ahalyň boýun egdirilmeginde däl, Russiýa imperiýasynyň harby durmuşynda uly rol oýnan
adamlar Gökdepe galasynyň alynmagyna tutuş
Türkmenistanyň boýun egdirilmegi hökmünde
garapdyrlar. Munuň özi hakykatdanam şeýle
bolupdy. Soňra 1884-nji ýylda Maryda bolan
«geňeşiň» netijesi hem 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda Gökdepede çözülipdi.
Gökdepe galasyny goraýjylar ýeňlenem bolsalar, öz
ýurduny, azatlygyny gorap saklap bilmedigem
bolsalar, basybalyjylary özbaşdak bir ýurdy,
özbaşdak bir halky basyp alandyklaryny ykrar
etmäge mejbur etdiler. Olar diňe alamançylyk bilen meşgullanyp, göçüp-gonup ýören wagşy taýpalary
mugyra getirmändiklerini, Türkmenistan diýen bir
ýurdy basyp alandyklaryny dünýä jar etdiler.
Grodekowyň dört tomdan ybarat memuarlarynyň
«Türkmenistanda bolan uruş atlandyrylmagy» şuny
subut edýär. Onuň üç tomy 1883-nji ýylda çykypdy, ol wagtlar entek Marydaky «geňeş» bolmandy,
Türkmenistan heniz Russiýa «meýletin birikmändi».
Kuropatkiniň memuarlarynyň hem «Türkmenistanyň
basylyp alynmagy» diýlip atlandyrylandygy şuny
subut edýär. Galyberse-de, Türkmenistanyň Eýran
bilen serhediniň Kaspiden başlap, tä Babadurmaza çenli Türkmen halkynyň arkasyndan, oňa sala
salynman çekilendigine, hakykat ýüzünde munuň
Türkmenistanyň territoriýasynyň iňlisleriň kömegi
bilen
Russiýadyr Eýranyň arasynda paýlaşylmagyny
aňladandygyna garamazdan, bu aktyň özi şuny subut edýär. 1881-nji ýylyň 9-njy dekabrynda
Tähranda Russiýa bilen Eýranyň aralygynda Kaspi
deňzinden gündogara tarap serhet çekmek
baradaky konwensiýa gol çekilende, heniz Maryda
«geňeş» bolmandy, Türkmenistan Russiýa
«meýletinlik bilen» birleşmändi. Gökdepe galasynyň harabaçylygy ahmyr bilen içini
tutup, ýere siňip ýatyr. Bu ýerde ata watanyň
azatlygy ugrunda müňläp adamlar başyny goýdy.
Olaryň ganynyň ýerine düşmegi üçin,
Türkmenistanyň garaşsyz, özbaşdak ýurt bolmagy
üçin ýüz on bir ýyl gerek boldy. Tebigatyň emrine çäre ýok. Ýere siňip barýan gala wagtyň geçmegi
bilen ýene çöker. Emma minnetdar nesilleriň
ýüreklerinde bolsa ol gala barha beýgeler. Ýüz on
ýyldan soň HATYRA GÜNI diýlip yglan edilen 12-nji
ýanwary minnetdar nesiller hiç wagt ýatlaryndan
çykarmazlar.