2-nji bölüm: Birinji Ahalteke ekspedisiýasynyň derbi-dagyn edilmegi; Türkmen halkynyň Watançylyk urşy (1879-1881-nji ýyllar)

TÜRKMEN HALKYNYŇ WATANÇYLYK URŞY (1879-1881-NJI ÝYLLAR)
BIRINJI AHALTEKE EKSPEDISIÝASYNYŇ DERBI-DAGYN EDILMEGI

Ekspedisiýanyň öňünde Ahal oazisini basyp almak wezipesi goýlupdyr. Şonuň üçin general Lazarewiň ygtyýaryna her biri 450 adamdan ybarat bolan 16 batalon, kazaklaryň 18 ýüzlügi (sotnýasy), 2 atly eskadron, 34 top we başga-da köp mukdarda goşmaça harby enjamlar we güýçler berlipdir. Ol Kaspi deňziniň kenaryna gelip, goşuny derrew urşa taýýarlap başlapdyr.

Türkmenler hem abanyp gelýän bu howpa garşy güýçli taýýarlyk görýärdiler. Aşgabat maslahatynda patyşa goşunlarynyň Ahala süýşmeginiň öňüni almak üçin Bendesene goşun iberilmeli edilýär. Berdimyrat han, Orazmämmet handyr Gurbanmyrat işan dagylar haýal etmän 4 müň atly, 2 müň pyýada goşun bilen Bendesene gidýärler. Ol ýerde pyýada goşuny goýup, Berdimyrat han Dykma serdar bilen bile atly goşuny alyp, rus goşunlarynyň gös-göni öňünden çykmak üçin Hojagala tarap ugraýarlar. Emma olara ýolda duýdansyz rus goşunlary pete-pet gabat gelýär. Bu ýerde harby çaknyşyk uzaga çekmändir. Rus goşunlarynyň ýaraglarynyň artykmaçlygyna göz ýetiren Berdimyrat han öz ýigitleri bilen Bendesene çekilipdir. Ol ýerden pyýada goşunyny hem alyp, Börmä gaýdypdyr.

Börmede gyssagly maslahat geçirilýär. Onda Ahalyň ähli ilatyny Gökdepä ýygnamaly edilýär. Hemme obalara habar iberilýär. Ýöne ähli ilaty Gokdepede jemlemek hem-de goranyşa güýçli taýýarlyk görmek üçin wagt gerekdi. Wagt utmak üçin Dykma serdar bilen Sopy hany ruslaryň arasyna ibermeli edilýär. Bular ruslardan ätiýaç edip, olaryň arasyna gitmejek hem bolupdyrlar. Emma maslahatyň kararyny ýerine ýetirmek hökmandy. Olar rus ketdeleriniň ýanyna öz tiredeşlerini rus raýatlygyna kabul etmegini haýyş etmek bahanasy bilen barmalydy. Olar şeýle hem edipdirler. Ýöne türkmenleriň göz öňünde tutan hileleri başa barmandyr. Sebäbi rus goşunlarynyň täze baştutany general A.A. Lomakin Dykma serdaryň we Sopy hanyň aýdanlaryna ynanmandyr, olaryň ýaragyny alyp, özlerinem göz tussagy edipdir. Çekişlerden gelýärkäler ýolda general Lazarewiň kebzesinden otbaşy çykyp Çatda ýogalansoň, Lomakin rus goşunlaryna ýolbaşçylyk edip başlapdy. Rus goşunlary çalt hereket edýärdi. Olaryň golaýlap gelmegi bilen Ahal ilatynyň baştutanlarynyň galagoplugy artyp başlaýar.

Olar Gökdepede uly maslahat geçirýärler. Onda her kim öz pikirini aýdypdyr. Käbir adamlar «Orsýet gaty güýçli döwlet. Onuň bilen uruşsak, biz armanly gyrlarys. Ondan, geliň, boýun bolaýalyň» diýipdir. Ikinji bir topar adamlar: «Biz rus goşunlaryny öz topragymyza goýbermeris. Ýurdumyzy iň soňky damja ganymyza çenli gorarys» diýipdirler. Üçünji bir topar adamlar bolsa «Ilaty gala ýygnaman, kowdum-gaçdy uruş edeliň» diýen teklibi öňe sürüpdir. Köp çekeleşikden soň ahyry Watany iň soňky damja gana çenli goramaga bütin halk bolup kasam edilýär.

Köne Gökdepe galasyna garanda harby taýdan amatly hasaplanylýan Diňlidepäniň ýanyndaky galanyň — geljekde Gökdepe galasy diýlip atlandyryljak galanyň gurluşygynyň depgini has-da güýçlendirilýär. Galanyň gurluşygyna gös-göni Berdimyrat han bilen Orazmämmet han ýolbaşçylyk edýär. Olara kömekçi edilip bolsa Hezretguly han bilen Öwezdurdy han bellenilýär. Galany uly il bolup gurupdyrlar. Onda hemme adam meýletin işläpdir.

Emma ruslar diýseň çalt depgin bilen öňe süýşýärdi. Olar gala golaý gelenlerinde türkmenler ony heniz doly gurup gutaryp bilmändiler. Günorta ganatynyň boýy ýarpysyna-da ýetirilmändi. Galanyň hemme tarapynyň umumy beýikligi göz öňünde tutulan derejesinde ýokary galdyrylmandyr. Şonuň üçin onuň içindäki ähli öýleriň depesi görünýär eken.

General Lomakin Gökdepe galasyna hüjüm etmek üçin öz goşunlaryny üç kolonna bölüpdir. Birinji öň hatardan barýan kolonnanyň komandiri polkownik Dolgorukow, ikinji hatardan barýan kolonnanyň komandiri general Borh, üçünji hatardan barýan kolonnanyň komandiri bolsa kapitan Keganow bolupdyr. Keganow ähli ýük kerwenine jogapkär bolupdyr.

Patyşa goşunlarynyň Gökdepä üç kolonna bolup gelýänini gören Berdimyrat han Garabatyryň ýolbaşçylygy astyndaky atly goşuny duşmanyň ýük çekýän ulagly üçünji kolonnasynyň üstüne sürýär. Türkmenleriň bu hüjümi ruslaryň öňden barýan esasy goşunynyň arasyny yzdan gelýän harby enjamly kolonnadan üzüp, olaryň öňe süýşmegini kynlaşdyrmalydy. Emma bu başa barmaýar. Sebäbi ýükçi kolonnanyň ýagdaýyny aňan general Lomakin derrew olara kömekçi goşun iberýär. Olar türkmenleri top okuna tutup başlapdyr. Netijede türkmenleriň güýji asgyn gelip, yza çekilmeli bolupdyr.

Ikinji çaknyşyk türkmenleriň atly goşuny bilen ruslaryň öňden barýan goşunynyň arasynda bolýar. Türkmenler ruslaryň öňden barýan kolonnasynyň hereketini duruzjak bolup, ähli güýçleri bilen gaýduwsyz söweşýärler. Emma ruslaryň güýjüniň agdyklyk etmegi sebäpli türkmenler ýene-de yza çekilmeli bolýar. Ruslar öňe hereket edip, edil galanyň alkymyna barypdyrlar. Indi olar galany zabt edip almaklygy ýüreklerine düwýärler.

1879-njy ýylyň 28-nji awgustynda ruslar galanyň demirgazyk günbatar tarapyndan aýgytly hüjüme geçipdırler. Rus soldatlary gala çozup başlanlarynda olaryň toplary galanyň içini oka tutup başlapdyr. Az wagtdan soň top atylmasy kesilip, garpyşykly söweş başlapdyr. Türkmen ýigitleri egri gylyçlaryny bulaýlap, duşman üstüne şir dek topulypdyrlar. Muňa garamazdan, rus soldatlary barha öňe dyzapdyrlar. Bu jygba-jygbaly ýagdaýda Berdimyrat han «Ýigitler, rus basybalyjylaryny kül-peýekun etmek zamany geldi» diýip, olary ruhlandyrypdyr. Iki tarap hem gazaply söweşýär.

Gala ýygnanan ähli ilat — aýal-erkek, garrylar, çagalar ýurduň azatlygy we erkinligi ugrundaky ganly jeňde deňi-taýy bolmadyk edermenligiň, gaýduwsyzlygyň, durnuklylygyň nusgasyny görkezipdirler.

Ruslar barha zor salyp başlapdyrlar. Türkmenler gepleşik geçirmek üçin rus ketdelerine ýüz tutýarlar. Emma olar türkmenler wagt utjak bolýandyr öýdüp, gepleşik geçirmekden ýüz dönderipdirler. Söweş barha dartgynly dowam edipdir. Türkmenler haýran galarlyk derejede tutanýerlilik hem-de köpçülikleýin gahrymançylyk görkezipdirler. Patyşa goşunlaryna olaryň arasyndan ýekeje-de dönüklik edeni ya-da içaly bolmaga razylyk bereni tapmak başartmandyr. Türkmenler galany gahrymançylyk bilen gorap saklamagy başarypdyrlar. 28-nji awgustda bolan söweşe ruslar tarapyndan üç müňden gowrak adam gatnaşypdyr. Şol gün patyşa goşunlary 450 töweregi adam ýitiripdirler. Olar türkmenleriň zor salmagyna çydaman, yza çekilmäge mejbur bolupdyrlar. Türkmenler 600 sany berdankany olja alypdyrlar. Söweşde türkmenler hem köp ýitgi çekipdirler. Olaryň öleni we ýaraly bolup hatardan çykany iki müň adama ýetipdir. Ölenleriň arasynda türkmeniň deňsiz-taýsyz sazandasy Amangeldi Gönübek, Gara batyr, Berdimyrat han we başgalar bar eken.

Patyşa goşunlary yza çekilip, Bendesen geçelgesine baryp ýetipdirler. Ondan geçenlerinde rus goşunlary köp maddy ýitgiler çekipdirler. Harby enjamlary, azyk-suwluklary ýüklenen düýeleri bir ýandan arryklygyndan hem kesel sebäpli ölüp başlapdyr. Diňe bir günüň dowamynda 345 düýe ölüpdir. Şonuň üçin olar ok-ýaraglaryny we goş-golamlaryny taşlap, aç-suwsuz, ulagsyz, weýran ýagdaýda özlerini zordan Bendesen obasyna atypdyrlar. Ol ýerden hem aňyrlygyna gidipdirler. Şeýlelik bilen türkmenler tarapyndan birinji Ahalteke ekspedisiýasy derbi-dagyn edilýär. Şu ekspedisiýa gatnaşan W.A. Tuganmürze Baranowskiy «Ruslar Ahaltekede 1879» diýen ýörite ýatlama kitap ýazypdyr. Ol şonda türkmenleriň batyrlygy, gylyç işletmäge ezberligi hakda köp faktlary getirýär. Bir gezek soweş gidip durka alty sany dagystanly bir türkmeniň daşyna geçipdir. Ol diňe gylyjy bilen olaryň altysynam ýaralamaga ýetişipdir. Baranowskiý hatda çagalaryňam gorky-ürküni bilmän söweşendiklerini nygtapdyr. Ol bir gezek dokuz ýaşly oglanjygyň eli ullakan pyçakly ýeriwan polkunyň ofiserleriniň üstüne batyrgaý topulanyny görendigini ýazýar.

(dowamy bar...)

Siz Watan gahrymanlaryny unudaňyzok gerek?

Ýok! Heý olaram ýatdan çykaryp bolarmy?! Bu - dirikäň ölmek ahyry! Hakydany unudyp bolmaz! Geçmişi bolmadygyň - geljegi bolmaz!!(81%, 9 adam)

Hawa, ýatdan çykardym. Maňa näme?! Geçeni geçdi bileli. Biz häzirki döwrümizi bileli, dost! 5 manat pully bolsam, armanym ýok. Geçmiş diýip, kellämi agyrtma. Men şu günümi bilýän.(18%, 2 adam)