Türkmen taryhynda yz galdyran ýyllar seneler.

Türkmen taryhy
Bu iş il-ulusymyzyñ erkinligi ugrunda şirin janlaryndan maya goşan
ynsanlarmyzyñ yagty hatyralaryna bagyşlanyar.



300.000 ýyla ýakyn


Türkmenistanyñ topragynda
Aşel
tipli ýadygärlik.


100.000 ýyla ýakyn


Türkmenistanyñ topragynda
Muste
tipli ý


Türkmenistanda neolit zamanynyñ ýadigärlikler.


Günorta Türkmenistanda ekerançylygyñ ösüşi.
adigärlik.


8000-6000 ýyl M.ö


7000 M.ö


5000-4000 ýyl M.ö


Giyçki neolit zamanynyñ ýadigärlikleri.


4000-2000 ýyl M.ö


Türkmenistanyñ topragynda
neolit we bürnç zamanynyñ ýadigärlikleri. (Änew
I-III, Namazgah
I-IV)


4000 M.ö


Günbatar Türküstanda Türk medeniýetiniñ ösmegi.



Mary medeniýetiniñ güýçli döwri.


2000 ýyl M.ö


Irki demir zamanynyñ
ýadigärlikler (Änew IV, gadymy
Dehistan
medeniýeti)


750 M.ö



Sakalaryñ
(Skitleriñ) Ýevropa göçüşi.


550-547 M.ö


Pars şasy Kuroşyñ Par/Parfýa we Hirkanýa (häzirki Astrabada
geçiren ganly ýörişi)


530 M.ö


Ürgece we Mara çözup gelen
Kuroş کورش  şazada
Tumar hanyma ýeñlip,
heläk bolýar.


522 M.ö


Margiýanad (Maryda)
Faradyñ
yolbaş-çylygynda halk gozgalanyñ möwç alýar.


522 M.ö


Parfýada we
Hirkanýada Akamenitleriñ
هخامنشلرینگ
garşysyna gozgalañ.


521 M.ö (mars)


Eýran
şasy Darýuş
I Parfýalylaryñ gozgalañyna garşy Vişpauzatiş diýen ýere goşun
sürýär.


329 M.ö


Aleksandr Makedonskiniñ Mara ýörişi.


300M.ö(ortasy)


Parfýa döwleti selukitler döwletinden bölünip aýryldy.


300-200 M.ö


Gadymy Horezim medeniýeti ösüp, Türküstanda uly döwlete öwrüldi.


250 M.ö


Parfýa (Äşkan) urugly
Ärşek (Ärtek), Ärdogan
serdarlar Etrek-Tejen arasyndaky topragy eýeledi. Sakalaryñ
ýeñilmegi, Sarmatlaryñ gudrata ýetmegi.


247 M.ö


Parfýa döwletiniñ baştutany Ärşek, Nusaýda başyna täç geýp, ol
ýeri paýtagt belleýşi.


209 M.ö


Göktürkleriñ baştutany
Tümen
hanyñ gudrata ýetmegi.


Hun Türkleriñ serdary
Mete hanyñ
gudrata ýetişi.


174 M.ö



Mete hanyñ
ölümi.


171-138 M.ö


Parfýa patyşasy
MitridatI-iñ
patyşalyk sürmegi, şonuñ dolandýran wagtynda Parfýanyñ uly
imperiýa öwrülmegi.


160  M.ö


Türkleriñ ata-babalary hasaplanýan “Ýuweçilariñ” Yssyk köle
tarap süýşmegi.


50 M.ö


Hun Türkleriñ, Hytaya (Çine) tabyn boluşy.


10 M.s


Parfýada “kiçi” arşakitler urugynyñ gudrata ýetişi.


35-36


Parfýa döwleti bilen Rim imperýasynyñ söweş.


87


Parfýa ilçileriniñ Çine iberilmegi.


300


Türkmenleriñ arasynda Hyrystyyan dininiñ ýaýramagy.


420


Maryda Nesotrian metropolisiýanyñ döredilmegi.


425


Abdal (Ak Hun) döwletiniñ Jeýhun we Maryda döremegi.


426


Eýran patyşasy Bähram5-iñ Abdallaryñ üstüne ganly ýörişi, Abdaly
hanyñ Maryda öldürilşi.


433


Çin imperatorlygynyñ 3-nji urugy Tubaýlaryñ gysyşy neticesinde
Altaý we Gylyç hanlygynda oturan Türkleriñ Türküstana göçüşi.


434


Günbatar Hunlaryñ serdary
Atillanyñ
tagta çykyşy.


452


Atillanyñ Ýevropa taryhy ýörişi


454


Atillanyñ ölümi.


522



Faradyñ
baştutanlygynda Maryda halk gozgalañynyñ möwç almagy.


Türk hakany
Tümen han
“Juwan-juwan”lary ýeñip, uly günbatar Göktürk döwletini doganlar
Istemi
han we Muhan
han tarapyndan esaslanmagy.


533


Tümen ogly
Guly hanyñ
gudrata ýetmegi.


534


Guly hanyñ ogly
Muhanyñ
gudrata ýetmegi.


550


Hazar türkleriniñ günorta Orsýete yörişi.


552


Awar Türkleriniñ, Göktürkler tarapyndan ýeñilmesi.


566


Abdal häkimiyetini ýykmak üçin Göktürkleriñ serdary Istemi
hanyñ, Eýran şasy Enewşirwan bilen birleşmegi.


576-603


Istemi han ogly,
Tarbu hanyñ
höküm süren döwri.


581


Göktürk döwletiniñ, gündogar we günbatar böleklere bölünşy.



605


Türk serdary
Çöl hanyñ,
Eýranly Hosrowa garşy söweşi.


610


Belli Gyzyl alan diwarynyñ Kümüşdepeden salnyp başlanyşy.


630


Gündogar Göktürk döwletiniñ dargamagy.


Hazar Türkleriniñ erkinlige gowuşmagy.


638


Günbatar Göktürkleriñ ikä bölünmegi.


650


Eýran şasy ÝezdgerIII-iñ, araplaryñ çozuşyna çydaman Mara
sygynmagy.


651-661


Araplaryñ Horasany basyp almagy, Çöl hanyñ Dehistan we Hazar
ýakasynda araplar bilen söweşmegi.


680



Gutluk hanyñ
Göktürk döwletini gaýtadan dikeldeni üçin halk tarapyndan
Ilteriş
lakamyny almagy.


691


Gutluk hanyñ ölümi.


716


Araplaryñ Dehistany basyp almagy.


731


Gutluk han ogly
Gultegin
hanyñ ölümi. Onuñ adyna
dikeldilen mazar daşlaryndaky ýazgylar Türk taryhynyñ altyn
sahypalaryna öwrülýär. Bu taryhy ýadigärlikler Issyk kölüñ
golaýynda ýerleşýär.(Tegin= Şazada)


734


Gutluk han ogly,
Bilge hakanyñ
ölümi.


744


Uýgurlaryñ Göktürk döwletini agdarmagy.


744-840


Uýgurlaryñ höküm süren döwri.


832


Maryly alym Habaş, astronomiki tablitsasyny (nejum jedveli)
düzdi.