2011-nji ýylda edilen iñ uly ylmy açyşlar

2011-nji ýylda ylym dünýäsinde
gazanylan iň gyzykly üstünlik
Şweýsariýa bilen Fransiýanyň
araçäginde ýeriň aşagyndan
gazylan 27 kilometrlik
uzynlykdaky tunnelde edilen
açyş bolsa gerek. Ýewropanyň
ýadro barlaglary baradaky
guramasy SERN-iň alymlary
Älemiň iň uly syrlarynyň biriniň
üstüni açmaga tarap özleriniň şu
ýerde bir ädim ilerlän
bolmaklarynyň mümkindigini
aýdýarlar.

Üstümizdäki ýyl ylymda we
tehnologiýada bolan saldamly
öňegidişlikleriň arasynda iň
ýokary orunda duran zat bu
alymlaryň partikel fizikasynda
täze metodlary ulanmak bilen
geçiren tejribeleri boldy.
SERN-de iş alyp barýan alymlar
toparynyň baş direktoryRolf-
Dieter Heuer 13-nji dekabrda öz
toparynyň Älemi döreden esasy
kerpiçjik diýip hasap edilýän,
ýöne şu wagta çenli tejribe
arkaly subut bolmadyk bir
sypjyk subatom bölejiginiň
bardygyny görkezýän gyzykly
alamatlaryň üstünden
barandygyny bildirdi:
—Higgsiň bu ugurda – Şekspiriň
bolmalymy ýa ýok?! – diýen
soragyna anyk jogaby tapmagy
üçin, biziň geljek ýyl ownuk fiziki
bölejikleriň ýene ençeme tejribe
çaknyşyklaryny geçirmeli
bolarys. Ýöne, meniň pikirimçe,
biz örän gowy öňegidişlik etdik.

"Hudawy bölejik"

Massanyň Älemdäki ähli jisimlere
ýetmegine kömek eden zat şu
Higgs boson diýlip, pikir edilýär.
Oňa "hudawy bölejik" hem
diýilýär. Alymlar onlarça ýyllap iş
alyp barsalar-da, onuň
bardygyny subut edip bilmän
gelýärler.
Bu subatom bölejiginiň üsti
açylsa, onda bu açyş fizikanyň
taryhynda iň ýokary orunda
durar. Älemiň nähili dörändigi
barada bar bolan çylşyrymly
soraglaryň käbirine hem şeýdip,
jogap tapylmagy mümkin.
Şu ýyl SERN-den şular ýaly ýene
bir gyzykly habar gowuşdy. Bu
ýadro-barlag merkezi sentýabr
aýynda neýtrinolaryň tizligini
ölçemek barada geçiren
tejribeleriniň netijelerini yglan
etdi.
Italiýanyň Gran Sasso şäherinde
milli laboratoriýanyň direktory
Luçia Wotano bu barlaglara
ýolbaşçylyk etdi:
—Biz neýtrinonyň ýagtylykdan
çalt hereket edýändigini ýüze
çykardyk. Onuň SERN-den
Italiýanyň Gran Sasso şäherine
ýetmegi 2,4 millisekunda çekdi.
Biz bu subatom bölejiginiň
tizliginiň garaşylanyndan 60
nanosekund çaltdygyny ýüze
çykardyk. Olar ýagtylykdan
0,0001 prosent tiz hereket
etdiler. Bu bir uly zat däl, ýöne
fiziki täsiri welin, uly täsir.
Bu netije tassyklansa, onda
Albert Eýnşteýniň ýagtylykdan
tiz gidýän zat ýok diýýäni
nädogry bolup çykýar.

Planetalary öwreniş

Planetalary öwrenmek barada
hem üstümizdäki ýyl uly
öňegidişlikler boldy. Dekabr
aýynyň başlarynda NASA-nyň
alymlaryň ilkinji gezek
"ýaşamaga ýaramly zonada"
ýerleşýän bir planetany
tapandyklaryny bildirdiler. Bu
ýerde jandarlaryň ýaşamagy
üçin Ýer togalagynyňka
çalymdaş şertleriň bar bolmagy
mümkin.
Kaliforniýanyň Ames barlag
merkeziniň direktory Pete
Worden bu açyşy Ýeriň
ekiztaýyny tapmak ugrundaky
ýolda möhüm çelgi diýip
atlandyrdy:
—Bu günki açyş kosmos gämisi
Kepleriň wagtyň geçmegi bilen
bir günden bir gün Ýeriň hakyky
analoglaryny – eger bar bolsa –
tapmagynyň mümkindigini
görkezýär. Biz hem Ýere
çalymdaş, hem-de ýaşamaga
ýaramly zonada ýerleşýän
planetany tapmaga barha
ýakynlaşýarys.
Şu ýyl ýene bir täsin planeta
tapyldy. Ol boýdan-başa
göwherden ýasalana meňzeýär.
Ondan soň hem amerikaly
astrofizikleriň şu ýyl tapan äpet
gara oýlary bar. Olar Günden bir
milliard esse uly.
Gepiň gysgasy, ýaňky
göwherden ybarat planeta bu
garaňky oýlaryň birine gaçyp,
dargap gitmesin diýip, dileg
edibermek galýar.

Çe$me: azathabar.com