Sizçe Türkmenler nirden gelip çykdy?
Salam hormatly ertirdeşler. Türkmenistan garaşsyzlygyna gowşandan soň milli taryhymyzy öwrenmek we taryhymyza eýe çykmak meselesi döredi. Bir döwlet üçin nirden gelip çykandygyny we haýsy uruga mahsusdygy örän möhüm hasaplanýar. Sowet döwründe hat-da häzirki daşary ýurtly çeşmeleriň köpüsinde türkmen taryhy aýdylanda Türkmenistanyň territoriýasynda dörän imperiýalardyr döwletler barada aýdylýar, emma türkmen milletiniň nirden geleni hakda maglumata seýrek duşýas.
Ýadymda, taryh sapagyny geçýärkäk synpdaşlarmyň, şol sanda mugallymlarymyňam aglabasy okadýan türkmen taryhyna ynanmazçylyk edýärdi. Maşgala agzalarmyň, töwregimdäkileriň "Aý türkmen-dä..." diýip göwniýetmezçilik etmegi mende hem şübheler oýandyrýardy.
Geleli, esasy ýerine. Sizçe türkmen taryhy nähili? Milletimiz nirden gelip çykdy?
Pikirlenmegi kyn hasaplaýanlar üçin aşakda il arasyndaky käbir teoriýalary ýazmakçy.
1. Türkmenler taryhda yz galdyryp bilmedik, mydama çarwa durmuşda goňşy ýurtlaryň düzüminde ýaşan kiçi millet. Oguz Han, Soltan Sanjar we ş.m olaryň ählisi garaşsyzlykdan soňky toslamalar.
2. Türkmenler Oguzlaryň nesli, ýöne Seljuk, Hun, Oguz Ýabgu ýaly döwletleri türkmenler gurmadyk, sebäbi gazak, türk, özbek, azeri ýaly milletler hem Oguzlardan gelýä.
3. Öňler özbek, gazak, türk ählisi bir millet bolan. Seljuk, Osman we ş.m döwletleri hem türkler guran. Biz diňe türkleriň bir boýy derejesinde
4. Okuw kitaplarymyzdaky käbir döwletleri türkmenler, käbirlerini bolsa başga milletler gurupdyr, türkmen türk däl, türk türkmendir. Özbek, gazak ýaly milletler hem türki bolsa-da biziň guran döwleterimiz bilen olaryň taryhy aýry-aýrydyr.
5. Has başgaça düşünýärin.
***
Siziň näme pikir edýäniňiz meni gaty gyzyklandyrýar. Başga-da aramyzda düşünjämiziň nähildigini bilmek isleýänler köp bolmaly. Şol sebäpli biraz oýlanyp öz hakyky pikiriňizi, mümkin bolsa delillere we taryhy sanlara daýandyrmak arkaly gürrüň berseňiz hoşal bolardym.
Haýsy pikire goşulýarsyňyz?
1(0%, 0 adam)
2(14%, 1 adam)
3(57%, 4 adam)
4(28%, 2 adam)
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 12/12 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 24 iýun 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 12
Edil şu wagtky türkmen milletiniň içinde her hili milletden garyndy bar.
Mysal üçin men tirämi yzarladym welin, araplardan gelýän eken
keyif halike ya ahy 😆
düşünen bolsam arap bolaýyn 😆
Tiräň başda arap topraklaryna göçürilen türkmen taýpalaryndan bolmagy hem mümkin. Meselem türkmenler entek Altaý daglaryndaka bir topary günbatara göçüp Wizantiýa imperiýasynda gulluk edipdirler. Alp Arslanyň Malazgirt söweşinde şolar Seljuklylaryň hataryna goşulýa.
Müsürde öň Memklukly döwleti bardy. Şol döwletiň hem ilatynyň we esgerleriniň aglabasy türkmenlerden düzülen eken. Aýbek et-Türkmani şol döwletiň esasy soltanlaryndan bolan. Familiýasy hem türkmendigini aýdyp dur. Belki şo taraplardan gelendir. Araplar ereder, ýöne dili ýitirene ne taryhda ne-de durmuşda duşmandym.
Umuman türkmenleriň içine başga milletleriň garyşandygyny inkär edemok. Ýöne bu garyşyk milleti üýtgetjek derejede bolandyr öýdemok.
Aslynda, türkmen,özbek, gazak,gyrgyz,we uýgur ýakyn millete girýär-onuň köňe geögrafiki ady Turanlylar bolmaly, türk sözi näme ücindir soň gelen öýtýän, şol meniň pikirimiçe Turaman-bolup haýsam bolsa bir türki halkyň-türkmen dp gimegem mümkün dp pikir edýän, bu çeşmäni nirden alanlygym häzir aýdyp biljek däl entek soň paýlaşaryn, ýöne türkmenler ýowuz terotoriýada ýaşanlygy sebäpli, öz terrotoriýasyna başga halky getirmändir, ýöne basyp aljak bolupdyrlar, meselem eýranyň terotoriýasyny, paşa barmandyr, aslynda hywa we buhara türkmenleriň merkezi ýeri bolan welin, şu aýratynam teke salyr we salor, ýomut taýpalaryny özüne tabyn etmek gaty problema bolupdyr, olor aýratyn öz boluşly sistemada ýaşapdyr, ynha çowdurlar hywa hanlykda agdaglyk edipir, men ýeke köp çeşmeleri okap salgylanyan, muňa düşünen Maryň we Ahalyň hany dp atlandyrýan Nurberdi han döwlet gurjak bolupdyr, ýöne, Hywa goşuljak bolupdyrmy muňa ýa goşulamndyrmy ?, Taryhda tersine Hywa hanlygy özüne boýun etjek bolupdyr, şonuň üçinde iki turkmen kelleleri agzyny birikdirmändirler, şeýlelikde Türkmenler döwkletsiz galýar, ýadyňyzad saklaň garagalpak türkmenleri dp adam bardyr, olor Hywa we Buhar hanlygy gurnamakda gaty köp işler eden, meždu proçem özbekler Türkmen hanlygyna gaçyp mesgen tutanlar gaty kändir, sebäbi öz özbek hanlary-sütemi gaty kän eden ekenler, şuna maňa bir özbegem aýdypdy, garaz şeýleräk pikirim,!
Konserwator bir tema acan bolsa ýöne ýerden däldir. Mümkin boldugyndan sesem berilse oñat bolardy
YaSwami, aslynda şu ses berlişigi açmagyma seniň ýokardaky ýazgyny talyplarda ýazanlygyň. Başgalar nähili pikir edýärkä diýip gaty gyzyklandym. Seniň aýdýanyň 17-19 asyrlar barada. Mundan öň Turanlar bolan diýip pikir edýäň.
Indi...
Turan milletip däl-de bir geografiki sebitiň ady. Turan Köpetdagdan başlap Orsýete, Hazardan başlap Karakurum daglaryna çenli dowam edýän territoriýanyň ady. Bu sebitde tä 2-5 asyrlardan bäri türki milletler ýaşapdyr. Şol sebäpli Türkistan hem diýilýär. Osmanly ýykylýarka Turanjylyk akymy döreýär. Turanjylar ähli türki milletleri birleşdirip Turan imperiýasyny gurmagy arzuw edipdirler. Turanyň günortasy Eýran diýlip atlandyrylýa.
Özbek, gazak ýaly türki milletleriň biz bilen baglanşygy türk bolmagy. Türk Nuhuň körpe ogly Ýafesiň ikinji ogly Magokdan gelýär. Gadym zamanlarda adama at ulalanda berilýän eken. Türk ady oňa köp çagasy bolanlygy sebäpli berlen bolmaly. Çünki türk türük sözüniň gysga görnüşi. Türemek işligine -ük goşulmasy goşulyp emele gelýär we manysy KÖPELGIÇ diýmek.
Türkmen ady 11 asryň birinji ýarymynda döredi. Ondan öň Oguz diýilýärdi. Özbekler we gazaklardan bir millet, Gypjaklardan emele geldiler. Gyrgyz aýratyn türki millet. Azerileri we türkler hem oguzlardan düzülen. Ýöne bu iki millete tatarlar we balkan ýarymadasyndaky slawýan asylly milletler hem goşulan.
Oguzlar döräli bäri 24 taýpadan düzülmedik. Bular 10. asyrda 24 taýpa halynda birleşdiler. Ondan öň 9, 3, 8 taýpa halynda taryh sahnasyna çykypdyrlar.
Mümkin, ýöne nähilegem beýik bolsa, şu çaka çenli döwletä gurup bilmändirler-sebäbi faktorlor köp,ýöne şu mysalda Orsýetiň Grozny hany problemany çözüpdir-ýagny hanlary birikmese gaýnag suwa atanmyşlar, ýöne olory` hanlyklary bir-birinden gaty daşda ýaşamany üçin şeýle birikmek problema bolmandyr, Türkmenleň tutýan mesgeni nirede Suw bolsa mesgen tutupdyrlar, aralary 300-450 km bar, onsoň başyňy birikdirmegem problema bolandyr, liboý hanada, muňa ýeke Nedirbaý Aýtakow bilen Gaýgysyz Atabay düşünip hötdesinden gelen dp pikirim bar.! Ýöne Su wagtam bir welaýaty aşmak üçin 4-5 ýada 6 sagat gerek bolýa, samalýotsyz 🙂
Mundan soň bu tema teswir ýazjak tapylmazmyka diýýän. Şol sebäpli ses berlişigiň netijelerini teswirlemekçi we öz öwrenenlermi gysgaça ýazmakçy.
Ses berlişige diňe 6 adam gatnaşdy Göräýmäge köpümize taryh entek gyzykly däl ýaly.
Haýsy pikire goşulýarsyňyz?
1(0%, 0 adam)
2(16%, 1 adam)
3(50%, 3 adam)
4(33%, 2 adam)
Köpler öň ähli türki milletleriň bir ady göterendigini, taryhymyzda görýän döwletlerimizi diňe türkmenler däl, beýlekiler bilen bile gurlandygyny oýlaýar. Eger beýle düşünýän bolsaňyz 5-6 millionluk türkmen halky häzirki garaşsyz türki milletleriň arasynda iň asylsyzy diýip hasaplamaly bolýa!
Emma beýle däl. Taryhymyzy gözleşdirip görseňiz has başgaça zatlara duşarsyňyz. Türki milletler hiç haçan bile we agzybir ýaşamandy. Türki milletleriň ilkinji döwleti Hun imperiýasy hasaplanýar. Iň jemlenen döwri bolsa Göktürk zamanynda bolup emma agzybir bolup bilmeýärler. Oguzlar Göktürkleriň düzüminde ýaşamak islemändirler we olara garşy hytaýlylar we uýgurlar bilen dil birikdirip söweş açypdyrlar. Türkistana gelensoňam kuman, hazar ýaly türki milletler bilen dowamly uruş halynda bolupdyrlar. Ýagny köpleriň pikir edişi nädogry. Türki milletler hiç haçan bileje döwlet gurmadylar.
Geleli türkmen taryhyna. Häzirki wagtda 5 million töwregi bolan, 17-nji asyrlardan bäri çarwa we baknalykda ýaşaýan bir milletiň Seljukly, Akgoýunly we ş.m döwletleri gurandygyna elbetde ynanmak kyn! Ýöne bu ýalňyşam däl. Seljukly hakyky türkmen döwletidi. Akgoýunly hakyky türkmen döwletidi. Anadoly beglikleri hakyky türkmenlerdi.
Bu ýerdäki gapma-garşylygy düşündirmek üçin türkmenleriň taryhdaky hereketlerini görkezmekçi.
Seljukly imperiýasynyň döredilişini taryhdan gördük. Gaznalylaryň gol astynda ýaşaýadylar we ýer eýesi bolmak isleýädiler. Olara ýer berlipdi, emma sygmandylar. Soň güçlenip döwlet halyna geldiler.
Ynha türkmenleri bir-birinden aýyran hem sygmazlyk! Bir ýerde oturyp ýaşap bilmezlik!
Seljukly zamanynda ýene-de ýere sygmadyk türkmenler Wizantiýa bilen söweşip Anadolyny ele geçirdiler. Şonda Horosanda (Ahalyň günorta gündogary) we Türkistanda ýaşaýan türkmenleriň uly bölegi berekeli Anadola göçdüler! Häzirki Türkmenistanda az sanly türkmen galdy. Soň mongol çozuşlary başlanda ýene-de esasy topar Anadola we Siriýa gidip Seljukla girdiler. Türkmenistanda ýaşaýanlar ýene-de azaldy.
Şeýlelikde biz az-owlak bolup galdyk. Azajyk millet bilen nädip döwlet döretjek? Göçenler döwletli boldy, ata-watandakylar döwletsiz çarwa bolup ýaşadylar. Bugün Türkmenistanda 5 million bolsa başga ýurtlarda ilatymyzyň ençeme essesi köp bolan türkmenler ýaşaýar.
Siriýada 3 milliondan gowrak, Yrakda 4 milliondan gowrak, Eýranda 2 milliondan geçen türkmen bar. Bular uly sanlar. Özlerine türkmen diýýän we taryhlary gözlenende türkmendigi orta çykan türkiýeli alawylar we ýörükler hem bar. Alawylaryň sany 15 milliondan geçen, ýörükler bolsa 1 milliona ýakyn. Türkiýäniň daşary işler ministri Ahmet Dawutogly ýörüklerden bolup Enem meni türkmen hüwdileri bilen ýetişdirdi diýen sözlerini öz gulaklarym bilen eşitdim, şony diýen wagty salonda men hem bardym!
Ýokardaky sanlary goşanymyzda 30 millionluk bir millet orta çykýa.
Ýöne...
Häzirki günde türkmen adyna eýe çykan bir döwlet ýaşaýar. Biz Türkiýäni , Eýrany, Azerbaýjany, Yragy türkmen diýip atlandyrmasak ýerlikli bolar. Çünki biri türk, biri azeri, biri bolsa yrakly diýlip atlandyrylýa. Emma häzirki wagt bar bolan Dünýä türkmenleri ynsanperwer bileleşigini diňe medeni däl, syýasy we ekonomiki ýollarda hem ulanmaly. Meselem mundan 4-5 ýyl öň yrakly türkmenler Türkmenistandan kömegem soramaýady. Türkmenistanlylaryň arasynda bolsa olardan habarly bolan sanalgy adam bardy. Emma ol ýerde 4 milliondan geçen türkmen bar. Bu az san däl. Biz olara eýe çykmaly! Taryhymyza we özümize eýe çykmaly. Eleşdirmeli, ýöne kemsitmeli däl. Öwmeli ýöne men-menlik etmeli däl. Hakymyzy gidermeli däl. Türk saňa türk diýýän bolsa dymma, özüňiň türk däl-de türkmendigiňi aýtmany başar. Türkmenistanda türki döwlet diýmegine rugsat berme, Türkiýäni türkmen respublikasy diýip atlandyrmagy başarmaly!
Köp sag boluň...😎
Гынансамда туркмен тарыхындан хич-зат билемок дийен ялы, асыл Востокын тарыхыны.
Olar ýaly bolsa ýokardakt teswirimi okama. Türkmen taryhyny hem gözleşdirme, çünki ýalňyş netijeler döredip biler. Haçan-da durmuşyňda taryhyňy bilmäne sebäp dörese we özüň güýçli isleseň şonda gözleşdirip başla. Dogry netijeler berer.
Konserwator, temangy haladym, taryhy gowy goryan we owrenyan, kabir zatlary senden hem owrendim, kop sagbol!