Koreýanyň ösüş modelini Türkmenistanda ulanmak mümkinçiligi

Koreýanyň garyp halyna nädip öseninden habarymyz boldy. Ýagdaýymyz ol ýurt bilen belli dereje meňzeşlik görkezýär. Şol sebäpli koreý modelini Türkmenistanymyza hyýalda oranşdyryp göreliň. Türkmenistan o model arkaly nähili ösüş gazanarka?

Türkmenistanyň häzirki ýagdaýy:
>> Türkmenistanda häzir (öň Koreýada bolşy ýaly) tejribeli kadrlar ýetmezçilik edýär.
>> Türkmenistan uly, emma 10 milliondan az ilatly ýurt [bu içerki bazaryň kiçidigini we Koreýa ýaly eksporta bagly ykdysadyýet bolmalygyny aňladýar]
>> Nebithimiýa, energiýa çeşmelerine baý [Koreýa infrastukturasyny sazlamak üçin Amerikadan uly mukdarda karz alypdy. Türkmenistanda bu sektoruň girdejileri zerur bolan sermaýa üçin ýeterlik bolup bilýä. Karz almak üçin zerurlygyň bolmazlygam bir peýda]
>> Oba-hojalygy üçin zerur şertlere eýe [suwuň ýetmezçiligini döwrebap agrosenagat tejribelerini ulanmak arkaly aradan aýryp bileris]
>> Koreýa ýaly karz soramaga mätäç däl, öz sermaýasy ýeterlik
>> Kanunçylyk köne
>> Hususyýetçilik pes, bar bolanlar esasan azyk senagatynda
>> we ş.m

Ýadyňyzda bolsa Koreýa ösüş ýoluna girende deklarasiýa kabul edipdi. Onda sanalgy ugurlar saýlanylyp alnypdy. Biz hem Türkmenistan üçin saýlalyň
1. Nebithimiýa we energiýa
2. Tekstil we oba hojalygy
3. Ýokary tehnologiýalar we software (harby-maglumat tehnologiýalary, kosmos tehnologiýalary, biotehnologiýa, nanotehnologiýa | photoshop, MS Office we ş.m)
4. Bilim bazary we mediýa
5. Maliýe

Men özümçe 4 ugry saýladym. 1 we 2-nji ugurlar Türkmenistanda bar bolan şertler sebäpli. 3-nji ugry saýlamagymyň sebäbi bazara girmek üçin halkara syýasy böwediň ýoklugy we ykdysady konkurensiýanyň täsiriniň azlygy. Zerur bolan zat intellektual kadrlaryň döredilmegi. Bu bolsa bilimiň derejesini ýokarlandyrmak arkaly gazanylýar. Eger biz elektronika saýlasadyk onda ösüp bilmezdik, ýa-da köp çykdajy we uly döwür talap ederdi. Ysraýyl hem hut şu sebäpli ýokary tehnologiýa üns beripdi.
4-nji ugur käbiriňize geň bolup görünmegi mümkin. Ýöne mediýa köp ýerlerde täsirli. Meselem arap baharynda iň täsirli bolan faktor mediýa ekeni. Al Jazira hut şu arap baharynda we aýlag söweşinde meşhurlyk gazanypdy. 2010-njy ýylda geçirilen Dünýä Ýewreý Konferensiýasynda hem Al Jazira bäsdeş ýewreý telewideniýesi döredilmegi kararlaşdyryldy. Mediýa juda möhüm!
 Ysraýyl dünýäniň iň tejribeli professorlaryny özüne çekýär. Türkmenistan hem şeýle etmeli. Garward, Kembrij, Ýeýl ýaly ylym ojaklary döräp talyplaryň ýurduna öwrülmeli. Türkmenistanda ýetişen daşary ýurtly talyplar öz ýurtlarynda türkmen medeniýetiniň täsiri astynda işlärler. Bu hakykatdanam şeýle. Amerikan uniwersitetinde bilim alan Saalaşwiliniň Russiýa bilen arasynyň bozulyp söweşmegi muňa bir mysal. Ýa-da Hytaýda Daniýa uniwersiteti açylanda ÝB tarapyndan göripçilik edileni hem mediýada ýazylan habarlaryň arasynda.
Maliýe ugry hem Türkmenistanyň Bitaraplyk almakdaky maksatlaryna laýyk gelýär. Bitaraplyk statusymyzda peýdalanyp bankçylyk we maliýe sektorumyzy düzetmeli. Singapur ýaly maliýe merkezine, Şweýsariýa ýaly bank merkezine öwrülmeli.

Ugurlary saýlap bolduk. Indi gezek bu işleri nädip amala aşyrmaga geldi. Ýadyňyzda bolsa koreý hökümedi hususyýetçiler bellenen maksada gönükdirip başga sektorlarda iş alyp barmagynyň öňüni alypdy. Saýlap alan ugrumyzda ösmek üçin Türkmenistan hem bu herekedi gaýtalap biler. Meselem azyk senagatynda iş alyp barýan Bereketli, Hasar, Nur ýaly firmalary oba-hojalygyna gönükdirsin. Bu ugur olaryň häzirki işlerine hem gabat gelýär. Bereketli çaýy Hytaýdan getirmän, Balkanyň günortasy bolan Dehistanda ýetişdirsin. Ol ýeriň klimaty şular ýaly önüme ýöriteleşen eken. Garagum kanaly hem Etrege çenli uzaldylýar.
Başga bir ssenariýa, "Watan kompýuter" ýaly firmalary kompýuter önümleriniň önümçiligine gönükdirsin. Veriloft ýaly şereketlere R&D merkezler açmagy üçin finansirlesin we ylmy hem-de inženerçilik kömegi bersin.

Ýurtda bar bolan kanunçylyk täzeden işlenip düzülip has liberallaşdyrylmaly. Daşary ýurtly sermaýalar türkmenistanly banklara çekilmeli we banklar daşary ýurtly we içerki şereketleri finansirlemek arkaly pul dolanşygy sazlamaly. Pul dolanşygyň esasy merkezlerinden biri bolsak uruş howpunyň abanmajakdygyna hasam ynanyp bileris.

Oba-hojalygy baradaky temamda Türkmenistan häzirki şertlerinde agrosenagatynyň iň az 60%-ni intansiwleşdirse 100 milliard ululyga eýe bolup biljegini aýdypdym. Türkmenistan geopolitiki ähmiýetini ulanyp re-eksporta ýöriteşse ençeme girdeji ondan gelýer. Beýleki sektorlar bilen birlikde ykdysady ululygymyz 300 milliard dollardan geçer. [Mende statistiki maglumatlar ýoklugy we olary düzmek üçin ýeterlik ylmymyň azlygy üçin anyk sanlar görkezip bilemok. Ýöne beýleki ýurtlaryň ykdysadyýetine seredip ýetip biljek derejämizi takmyn etmäne synanşyp sanlary görkezýärin.]
Bu ýagdaýymyz bilen biz arzuw edilen ykdysady derejämize ýetip bileris.