18-nji bap: Kowgy. Kesearkaç, Mämmet Seýidow

Çopanyň mürehedini kabul eden ýigitler atdan agdylar. Çopan ýigitleri goşa alyp bardy. Gara tüňçäni çelekdäki suwdan dolduryp çaý goýdy. Ýanyp duran oduň üstüne çöplemeler atyp, tüňçäni derrew gaýnatdy. Onuň gaýnamyny syndyrmanam çaý atdy. Palçygy Maşadyň meşhur küresinde bişirilen tagaşyksyz, okara çalymdaş ullakan käsede çaýy üç gezek gaýtaryp, käsäni doldurdy. Ony atlylaryň uluragydyr diýip, Hally galtamana uzatdy. Oduň üstüne täzeden odun atdy. Ýigitler keýp edip çoýundylar.

— Çaýdanam beter şu ody gowy zat — diýip, ortada güwläp duran ody öwdüler.

Okara ýaly ullakan, galyň käseden çaý owurtlap oturan Hally galtaman gündogarda lowurdap duran daglara göz aýlady. Dag üýtgeşik owadan görünýärdi. Kemsiz ýuwlup, yzyndanam gury esgi bilen süpürilen pöwrize daşy ýalydy. Onuň öňünde ne duman, ne ümür bardy. Ol burum-burum bolup çykýan mawy tüsse ýalydy,

Bu ýerden howalanyp görünýän şol daglaryň göwsünde Hally galtaman kän bolupdy.

Kesearkaçda galtamançylygynyň üstünde tutulyp gidensoň, ol bu jelegaýlarda durmandy. Özüni şol görünýän daglara, Süleýman daglaryna urupdy. Ol ýerde Hally galtamanyň dostlary bardy. Onuň iň gowy görýän dosty Ysmaýyl kürt henizem şol Süleýman daglarynda bolmaly.

Bir gezek Nowruzaly hanyň serbazlaryndan gaçyp Süleýman daglaryna siňipdi. Şonuň bir buky gowagynda ýatyrdy. Şol ýerde-de erbet syrkawlady. Ol gowakdan emedekläp çykyp, özüni zordan ýola atdy. Iýere ýok, içere ýok. Ýoluň ugrunda keserilip ýatdy. Ahyry bir eşekli kürt şol ýoldan geçip barýarka, ony görüp ýygnady. Ony eşegine mündürip, oba alyp gitdi. Ol obanyň tebipleriniň maslahaty bilen syrkawa däri-derman etdi. Ine, şol kürtüň adyna Huşnaf Koý diýýärdiler.

Huşnaf Koýuň ogly Ysmaýyl kürtem Hally galtamanyň diri galmagy üçin elinde baryny edipdi. Tebipleriň salgy bermegi boýunça uzak ýerlere gidip, derman otlary gözläpdi. Getirip olary tebiplere beripdi. Tebipler şol otlardan derman ýasap, Hally galtamanyň derdine em edipdirler. Şeýdip Hally galtaman ölümden halas bolupdyr. Olam Ysmaýyl kürti gorapdy. Huşnaf kürt salgydyny tölese-de, Nowruzaly hanyň emeldarlary “salgydyny tölänok” bahanasy bilen Ysmaýylyň münüp, guwanyp ýören ýekeje ýabysyny elinden aldy. Bu ýagdaýy aglap gürrüň beren Ysmaýyla:

— Sen häzir öýüňe gaýt. Ertir irden ýa-ha ýabyň gapyňdan örer, ýa-da Gotaz kürtüň meýdi öýüňden örer — diýip, Hally galtaman ony öýlerine ugratdy. Hally galtamanyň şol aýdyşy ýalam boldy. Oýuyň ýabysyny, şo gije gapysyna getirip beripdiler.

Ol şeýle bolupdy. Özüne ýaran toplan Hally galtamanyň alty-ýedi atlysy bardy. Atlylar Gotaz kürtüň göni öýlerine bardylar. Onuň öýde ýokdugyny, onuň başga ýana gidip, şu gün geljekdigini anykladylar. Onuň geljek ýoluny kesdiler. Ikindin ara obasyna gaýdyp gelýän Gotaz kürtüň öňünden çykan atlylar onuň atynyň jylawyndan ýapyşyp sakladylar.

— Agaýy baý, siz Huşnaf Koýuň atyny alypsyňyz.

— Hawa aldyk, ol salgydyny tölemedi.

— Şol at ertir irden Huşnaf Koýuň gapysynda örmese, siziň özüňizem, howlyňyzam salgyda gider, düşnüklimi?

— Düşünmän näme? — diýip, rejäniň geň däldigini aňan, gorkusyndan ýaňa ýüzüne öliniň reňki uran Gotaz kürt sesini sandyradyp aýtdy. — Şeýdip, düşündirip aýtsaňyz gaty düşünerin. Ýöne olaň salgydyny kim tölär.

— Ony sen tölärsiň — diýip, Hally galtaman kesgitli aýtdy. Şo gije Huşnaf Koýuň gapysyny kakyp:

— Atyňy kabul et — diýip aýdypdylar.

Gotaz kürt Hally galtamanyň ol azmly sözleriniň ýöne gorkuzmak üçin aýdylmandygyna gowy düşünýärdi. Bu ýerde özüne hanyň serbazlaryndan kömegiň ýokdugyna düşünýärdi. Ony gaty gowy bilýärdi. Olar bir gezek, iki gezek kömek eder. Üçünji gezek näme? Sen bu ýerde bir gün iki gün däl, ýyllar boýy ýaşamaly. Nowruzaly handan haýyş etseň bäş-on atly goragçam berip biler. Ýöne şol atlylaryň çykdajysy onuň öz boýnuna bolar. Serbazlar Huşnaf kürtden alnan bir ýabynyň bahasyny bir aýa ýetirmän iýer. Bu zatlaryň hasabyna belet Gotaz kürt Huşnaf Koýuň ýabysyny gaýdyp bermekden başga alajyň ýokdugyny duýdy.

Süleýman daglaryna seredip, Hally galtaman geçmişi ýatlap oturan pursatynda ýigitler çopanyň okara ýaly galyň daş käsesinden çaý içdiler. Oda çoýundylar.

— Ýolagçy ýolda ýagşy — diýip, Hally galtaman ýerinden galdy.— Çopan, eden hyzmatyňa sag bol. Bagtyň açyk bolsun. Tutan işiň şowuna düşsün.

— Sag boluň, agalar. Sizem arzuwyňyza ýetiň, maksadyňyz hasyl bolsun.

Demini-dynjyny alan ýigitler ýene-de ýola düşdüler. Atlylaryň öňünden ýylançyr deý gaçyp barýan ýol eýläk-beýläk öwrüm edip, kyblany sypdyrman barýardy. Olar ýene üç-dört obany yzda goýdular. Ýol uly gyrdan aşyp, ýene ikä bölündi. Ýolagçylar bu ýerde ikirjiňlenip durmadylar. Ýene sag tarapdaky ýoly alyp gitdiler. Bu ýerde ýoluň aýrylýandygyny çopan olara duýdurypdy.

“Çep tarapa, ileri guşluga sowulýan ýol birnäçe obalaryň üstünden geçip, Haf çöllügine Deşti Köwire, Deşti Lura gider. Ondan aňrygam Isfihan etrapyna urar” diýip, olara jikme-jik aýdypdy.

Aňyrsyny görmedigem bolsa, Hally galtaman Haf çölünem, Deşti Köwirem görüpdi. Ol bir aňyrsy görünmez düz dünýäsi, düz çöllügidi. Ol ýerde jandar ýaşamaýar. Adamlar diňe baryp gaýdýarlar. Il içinde “Duz-da galan duz bolar” diýen nakyl bar. Şol aýdylyşy ýaly, şol çölde düýäň maslygam galsa, guşuň maslygam galsa, birnäçe wagtdan soň duza öwrülip gidýär.

Gadym rowaýatlarda aýdylyşy ýaly, Muhammet pygamberiň dört sany serkerdesi bolupdyr. Olara çaryýarlar diýip aýdýarlar. Olar — Ebubekir, Omar, Osman, Aly. Ine şol dörtleriň iň kiçisi Hezreti Aly entek Eýrany basyp almanka, ymam Hasan, ymam Hüseýin dünýä inmänkä şu etraplaryň ýaşaýjylary ölen adamyň jesedini jaýlamaz ekenler. Ony şol Haf çölüne, Deşti Köwire eltip goýar ekenler. Jeset şol ýerde duza öwrülip gider ekeni.

Hally galtamanyň eşitmişine görä, şu etrapyň hanlary henizem bir adama ölüm jezasyny bereninde, onuň elini-aýagyny daňyp, şol ýerde goýup gaýdýarmyşlar.

Atlylar çopanyň aýdan ýolundan sürüp, Sabzebara ýassynlar baryp ýetdiler. Indi Şahruda çenli başga gala ýokdy. Bu iki ara Hally galtamanam, onuň ýaranlaram beletdi. Sabzebar bilen Şahrudyň arasynda telim gatnapdylar. Şu iki aradaky obalara gyşlaklara, ýazlaglara çenli beletdiler. Olaryň köpüsine baryp görüpdiler, düşläp, gijäni geçirip gidipdiler. Bu obalaryň myhmansöýer, alçak, açyk adamlary bar. Özlerem agzybir. “Duldegşir goňşy uzakdaky doganyňdan ýakyn” diýen pars nakylyny döredenem şu obalar bolsa gerek.

Kowgy Sabzebara girmedi, onuň daşyndan aýlandy. Şähere girseň adamlaryň ünsüni çekjekdi. Itler ala-galmagal edip, olaryň gelenini ýaňy irkilip ugran, heniz uklap ýetişmedik adamlara duýdurjakdy. “Bu topar atly nämekä?” diýip, kimler darajyk penjirelerden, kimler gapyny çalaja açyp yşyklar. Onsoňam şäherde topar atly aýlanyp ýörse hana habar ýetiriljekdi. Bu ýagdaýda işiň bulaşaýmagy ahmaldy. Şunça çekilen azabyň puja çykaýmagy mümkin. Ondan ýöne “It ne gara görsün, ne-de üýrsün” diýlişi ýaly gaçarak duran ýagşy. Çemçeläp ýygnanlary sähel zat üçin çanaklap döküläýmesin.

Şäheriň daşyndan aýlanan atlylar Şahrudyň ýoluna düşüp sürdüler. Hally galtaman bu ýoldan ilkinji gezek uly kerwen bilen geçipdi. Ol mahal Hallynyň kakasy Keraly söwdagärem bardy. Galadan daşrakda bolar ýaly esli ýol ýörediler. Şahrudyň ýoluny ortalaberenlerinde, ýola abanyp duran köneje harabalyk bardy. Ine, şu harabada Hallyny galtamanlar tutupdylar. Birnäçe ýyl mundan ozal öçügsi Aýyň ýagtysyna somalyp görünýän, ýolagçylaryň ýüregine birhili howp salýan ýykyk-ýumruk diwarlar Hally gedaýyň Hally galtamana öwrülen ýeridi.

Bu gadymy harabaçylykda düşläp, daňdana çenli demini-dynjyny alan, irkilip, gözleriniň awusyny egsen atlylar ümüş-tamyşda aýak üstüne galdylar. Atlaryny haýal etmän eýerlediler. Harabanyň belent ýerine çykarylan iki sany ýigit ýola gözegçilik edýärdi. Sabzebardan gelýän ýoluň bir menzilini göz astynda saklaýardylar. Ýöne welin ýoluň beýleki tarapynam gözden salanokdylar.

Ýol bilen bir eşekli düýäni idip gelýärdi. Olaryň şol öňki galtaman wagtlary bolsa ony talardylar. Türkmenler aýtmyşlaýyn syplymguduz sypyrardylar. Ýöne bu wagt oňa el degenok. Häzir bu düýelini, eşeklini talamaly däl, oňa görünmezligiň alajyny edip gizlendiler. Bu ýalňyz ýolagçy Şahruddan gelip, Sabzebara barýardy. Nowruzaly han dagy onuň öňünden çykar. Ýolagçydan ýoluň rahatlygyny sorar, şonuň üçinem bu ýalňyz ýolagçy bulary görmese gowy.

Bu gezek kowguçylar gaty hüşgärdi. Nowruzaly hany şu gezek sypdyrmajak bolmalydy. Şu ýerden sypdygy Tährana çenli kowalap gitmeli boljak. Ot Şahruda baransoň öz goragçy serbazlaryny köpeldäýmegi ahmaldyr. Şeýdäýse iş hasam kynlaşar. Şonuň üçin ýigitler ýola durna ýaly eserdeň garaýardylar.

— Gelýärler — diýip, ýokarda duran gözegçileriň biri gygyrdy. Onuň sesinde şatlygyňmy, howsalanyňmy alamaty bardy. — On atly, hanyň özi bilen on atly başyny bozman gelýär.

— Gelibersin. Nesip bolsa olaryň başyny şeýle bir bozarys welin, hersi bir dünýäden tasap çykaýsa nädersiň?

Hally galtamanyň bu sözlerinde onuň içki duýgusy, içki dünýäsi, içki begenji mese-mälim duýlup durdy. Ýigrimi atly iki bölünip, ýoluň hersi bir tarapda gizlendi. Olar käliň içinde gizlenipdi. Ýol şu çuň käli kesip geçýärdi.

Hanyň atlylary käliň gyrasyndan gireninde, olaryň üstüne “Alla!” diýip at goýdular. Entek käle gaty giräýmedik ýedi atly atyň başyny yzyna öwürmäge ýetişdi. Olar Serbazlara tarap atlaryny gamça basdylar. Gaçanlary kowalap ep-esli giden galtamanlar dolanyp geldiler. Olar “Gaçany kowujy bolma” diýlişi ýaly şondan aňry kowalajagam bolup durmadylar. Sebäbi, olaryň gerekli daşy ellerine düşüpdi. Iň öňünden gelýän üç atly käle girip ýetişipdi. Şol üç atlynyň birem olaryň uzak ýyllar boýy eden arzuwlary, gözlän guşy Nowruzaly handy. Şol üç atlynyň daşy durşuna ýalaňaç gylyçdy. Serbazlar sähel gymyldasa, şol gylyçlar olaryň böwründen girip, ýokary göteriläýjek ýalydylar. Olara gylyja ýapyşara-da, garşylyk görkezere-de maý bolmady.

— Ýaragyňyzy sypyryň! — diýip, Hally galtaman höküm ediji seslendi. “Bular ýönekeý talaňçy galtamandyr, atymyzy ýaragymyzy alyp goýberer” diýip, pikir eden Nowruzaly han hasyr-husur gylyjyny sypyryp oklady. Ýesir düşen beýleki serbazlaram onuň göreldesine eýerip, onuň edenini etdiler.

— Siz gidiberiň — diýip, Hally galtaman olara aýtdy — Nowruzaly han bilen algy-bergimiz bar. Şol hasap-hesibimizi gutaran badymyza, onam ugradarys.

— Ýok, biz han agasyz gitmeris.

— Gümüňizi tapyň — diýip, Hally galtaman azgyryldy. Gylyjyny gynyna salan ýigitleriň biri “Gitmeris” diýýän serbazlary gamçylap ugrady.

— Me gitmeseň! Al gitmeseň! Gitmezmiň?

Ýagyrnysyna ýagyp ugran gamçylar serbazlaryň pikirini basym üýtgetdi, “Kötek güýçli bolsa ýüň gazyk ýere girer” diýen nakyl bar. Olar ilki siňekden goranýan ýaly gamçylardan goranjak boldular. Bolmajagyny aňyp: “Assa gaçan namart” diýip ökjäni göterdiler. Hol beýlede, garaw gören keýikler ýaly, oýurganyp durdular. Ýaňky gamçylan galtaman olary görüp:

— Bir eşegiň ýerine üç eşek öljek eken-dä. Duruň hany durýan bolsaňyz — diýip, gylyjyny syryp, olaryň üstüne eňdi. Ony gören serbazlar çyny bilen gaçdylar.

Ýigitler Nowruzaly hany atdan agdaryp, bütin eşigini sypyrdylar. Rejäniň geň däldigini aňan han ýigitlere ýalbaryp başlady.

— Oglanlar, meni goýberiň! Isleseňiz heriňizi bir oba hojaýyn edeýin. Isleseňiz boýuňyza deň gyzyl bereýin.

— Bu zatlary senden öň pişigem aýdypdyr. “Syçan dost, bu hinden çykyp, ol hine girseň boýuňa deň gyzyl bereýin” diýipdir. Syçanam: “Ýol gysga-da kireýi köp. Munuň bir emmasy bardyr” diýip, onuň aýdanyny etmändir.

— Han bizde syçanyňkyça-da akyl-paýhas bardyr öýdýän däldir.

— Öýtmese, ynha men öýder ýaly ederin. Oňa ata-baba görmedigini görkezerin.

— Oglanlar, ýigitler beýtmäň, maňa rehim ediň? — düşseň, Nowruzaly han sesini sandyradyp, aglaýan ýaly edip aýtdy.

— Rehim etmelimi? Biz saňa näme üçin rehim etmeli? — diýip, Hally galtaman çiňerildi. — Seniň zyndanynda kakam bilen geçiren gijäm üçinmi? Ýagyrnyma urlan gamçylar üçinmi? Saýgylanyp öldürilen kakamyň hatyrasyna rehim etmelimi? Namysyna deglip, zorlanan aýal doganymyz üçinmi, saçyndan asylan garry enemiz üçinmi? Diriligine ýere gömlen garry atamyz, ata süýredilen agamyz üçinmi? Talanan goşumyz, otlanan öýümiz üçinmi, ene-atasynyň gözüniň, gözi köwlenýän jigimiz üçinmi? Haýsy üçin rehim etmeli? Aýt, şol aýylganç wakalaryň haýsy biri üçin rehim etmeli?

— Ýadyňdamy? — diýip, Hally galtaman sözüni dowam etdi. — Kakam senden rehim edilmegini sorapdy. Ýalbarypdy. Günäsi ýok ýerinden günäsiniň geçilmegini gaşyňda emedekläp, tükge düşüp, hapysa köwşüň ogşap haýyş edipdi. Sen şonda ony depip goýberipdiň. Belki, şonuň üçin saňa rehim etmelidir?

Hally galtamanyň bu sözleri meseläni ikuçly etmedi. Nowruzaly hanyň başy aýlandy. Onuň göwnüne asman inip, ýer çöwrülip barýan ýalydy. Ine, bu dini kitaplaryň aýdýan kyýamaty, ahyrzamany. Onuň bar umydy şol gaçyp giden serbazlardady. Şolar baryp Sabzebardan kömek alyp gelerler. Ýöne haçan gelerler? “Olar haçan gelerkä?” diýip, galtamanlar munda garaşyp durarlarmy? Kömek gelýänçä, olar Nowruzaly han bilen algy-bergi hasabyny gutarmazmy? Aslynda munça atlynyň garşysyna urşar ýaly serbazlary nireden aljak? Ýigitleriň hemmesi uruşda. Iki-ýeke galanlary haçan ýygnap, haçan olary getirjek?

Nowruzaly han giň deňizde ýüzüp bilmän, çabalanýan adama meňzeýärdi. Demi-demine ýetmän hopugýardy. Onuň ähli umydy “Serbazlar geler, meni halas eder” diýen umydy salgym kowalan ýaly, tolkunlaryň arasynda sypaldan ýapyşan ýaly bir zatdy.

Ýigrimi atly Nowruzaly hany gezek-gezegine ýençdiler. Eger oňa “pylança gamçy urmaly” diýip, höküm edilen bolsa, urulmaly gamçy näçe köp bolsa-da, garaz, bir ujypsyz umyt, diri galmak umydy yş berjekdi. Şol höküm edilen gamçylar urulanda, ölmän galaýmak umydy bardy. Nowruzaly hanyň şu ýagdaýynda diri galmak umydy düýbünden ýokdy. Gamçy oňa ölýänçä uruljakdy. Eger şu mahal ýüz atly serbaz boşatmaga geläýende-de, Nowruzaly hanyň diri galmak umydy ýokdy. Galtamanlar gaçmaly bolaýanlarynda-da ony gylyç bilen iki bölüp gitjekdiler. Nowruzaly hana diňe gözüni ýumup, ölümine garaşaýmak galýardy.

Şahrudyň hanyna gamçy urup, horlap başlamazdan öňürti, atyň tezegini agzyna dykdylar. Şoňa meňzeş bir topar jezalary oýlap tapdylar. Iň soňunda-da gamçylap öldürdiler. Yzyndanam ata süýretdiler. Iň soňunda-da tanalmaz ýaly bolan öli göwresini ýoluň ortasyna taşlap gitdiler.

Zehinli ýazyjy Mämmet Seýidowyň Kesearkaç romanynyň 'Kowgy' atly 18-nji babynyň soňy.

Bu eser ýa bu bap baradaky pikirleriňizdir ýa-da romanyň dowamyny ýazmak baradaky teklipleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.

P.S. Romany elektron görnüşe geçirýärkäm, bilmezlikden goýberen säwliklerim, harp ýalňyşlary bar bolsa,we eger ol harplar siziň romany okamagyňyza päsgelçilik döredýän bolsa, kyn görmän aýtmagyňyzy haýyş edýärin. Men ol ýalňyşy düzetmekçidirin.

Alla yalkasyn agam. Dogamyna garashyan. Sheyle ajayyp romany yene bir gezek okamagyma sebap bolanyn ucin minnetdar.

bayboooooow. 1 kitaba buu
 

Gyzyklanmalaryňyz üçin köp-köp minnetdarlyk bildirýärin.  Dowamyny, nesip bolsa, bu gün ertir ýazaryn.

bun dogamy gelmedi

kop sag bol dost minnetdar edyan hyzmatyna!!!