15-nji bap: Goşun guma çekilýär. Kesearkaç, Mämmet Seýidow

Gara öýe ürç edilmeginiň ýene bir sebäbi ýarym çarwa, ýarym çomry türkmenleriň göçhä-göçlügi bolsa gerek. Ýazlag diýip, gyşlag diýip, bir ýylyň içinde telim gezek göçüp gonmaga düzgün edipdirler. Bularyň daşyndanam Eýranyň çozmaýan wagty barmy? Adamlar entek galalarda ýer tutup otursalaram, bir aýagyny Garagumdan aýranoklar. Haçan dawa-jenjel turup, Garaguma tarap göçüňi idip ugrajakdygyňy hiç kim bilenokdy. “Türkmeniň gözi gumda” diýen söz gaty jaý söz. Ýöne şol sözüň nakyl bolmaýşyna haýran.

Ynha, häzirem bütin Kesearkaç guma göçmegiň ugrunda. Bu göçhä-göçlük Ahalyň ýigitleriniň daga tarap giden gününden bäri dowam edýärdi. Üç gün bäri hudaýýoluna, Paraw bibiniň, Gaýtarmyş atanyň, Garaşir öwlüýäniň, ýene-ýenäniň ýoluna kesilen çöregiň hasaby ýokdy. Çagalar üç günden bäri gapy-gapy aýlanyp çörek paýlaýardylar.

Ýigitler Eýran goşunyny etege goýbermän, bir hepde saklarys diýip çak edýärdiler. Şoňa çenli bütin Kesearkaç guma göçmelidi. Şo pursatyň içinde kim haly, dokma, tara ýüwürden bolsa gutarmalydy. Ortadan agyp-agmadyk dokmalar şo durşuna gölden çykarylyp äleme, gyra nagşyna düşdüler. Peýwagtyna iki-üç günde bitýän älem bir günde diýen ýaly bitirilip kesilýärdi. Işi azrak öýleriň gelin-gyzlary agşamlaryna üme-ýowara ýygnanyp, goňşularyna kömek edýärdiler.

Aksona özüniň dokap oturan çepbetewlik matasyny şu gün irden kesdi. Şony kesip öýi ýalaňaçlap ugradylar.

— Ýuwaşrak gelinler, ýuwaşrak. Eý, tüweleme, şeýdiň-de, howlukman düşüriberiň. Aksona, Dursunjemal, gaty aşak basmaň. Aýakdaşrak gymyldaň. Tyllagözel, bir azajyk çepe, çepe al — diýip, her elinde bir ugy tutup, tüýnügi düşürip duran Halbike beýlekilere maslahat berýärdi. Tüýnügiň endigan düşürilişine gözegçilik edýärdi. Kem-kemden aşak inýän tüýnük ganatyny giňden gerip, gonmaga ýer peýläp, pessaýlap gelýän garaguşa meňzeýärdi. Tegelenip gelýän tüýnügiň uklary ýere direlensoň:

— Salyr, gel, şu uklary sakla, köşek — diýip, Halbike tutup duran uklaryny oňa tabşyrdy, özi orta geçip omzuny tüýnüge diredi. Her kim saklap duran uguny tüýnükden emaý bilen sogrup aldy. Öýi dikeltmegiňem, çözmegiňem iň kyn, seresaplylygy, usullylygy talap edýän işi tüýnügi galdyryp, düşürmekdi. Tärim goýmak, uklamak dagy eliň ujundan edilýän işlerdi. Ony tärime ýetýän çaga-da oňaryp bilýärdi.

Özüniň ogurlanan arwanasynyň ýerine Şally baýdan alan erkegine dört ganat kiçijik öýüni ýükläp, çagalaryň iň kiçisi bilen ejesini eşege mündürip, Aman sürekçiniň göçi Ahalyň maşgalasynyň duşundan geçip barýardy. “Türkmeni göçürjek bolsaň duşundan göç geçir” diýen nakyl bar. Ýöne häzir hiç bir öýüň duşundan göç geçirilmegine mätäçligi ýokdy. Üç gün bäri adamlar hiç bir göçsüz öýlerini çözýärler. Aňyrsy iki-üç günden bu ýerde haňlap ýatan ýurt galar. Ähli hojalyk göçüp gutaransoň, hemmeleriň yzyndan Iner golagyň hojalygy göçer. Muňa oba ýaşulularynyň ýazylmadyk kanuny diýerler.

— Salyr sen Siňrenlini taparmyň? — diýip, yzy erkekli eşegiň gapdalyndan ýöräp barýan Aman sürekçi düýelerini gaýtarmak üçin ylgap barýan Salyra gygyrdy.

— Bilýärin, Aman kaka! Baryberiň, taparyn — diýip, ýüzüniň ugruna keýik owlagy ýaly towsaklap gitdi.

Sekiz ganat öýüň süňňüni bir düýä ýükläp, galan goşlary beýleki düýä ýükläp, Salyr garry enesinem şoňa mündürip, idip ugranda, Gün guşluga galypdy.

— Baryň, sag-aman baryň — diýip, Iner golak olary ýola saldy. — Göç öňüňizde bardyr, yzyňyzdanam baran bolar. Öňden gidenler Siňrenlide garaşarlar. Bileräk gidiň. Ýoluňyz ak bolsun. Biziňkilerem haý diýmän ýola düşerler. Aňry gitse ertir ýa birigün.

Şu etrapyň obalary Çyrçykly, Gabakly, Gyzyltakyr diýilýän guýularyň başyna, her haýsy telim obany ýerleşdirip bilýän üç sany ullakan oýa göçüp barmalydy. Dört oba Çyrçykly oýda ýa-da çarwalaryň aýdyşy ýaly Çyrçykly guýuda ýerleşmeli. Şol dörduň birem Ýandakly obasydy. Obalar geçen uruşda baryp ýerleşen şol öňki guýularynyň başyna barýardy. Garahal goja ýaly, Goňur aga ýaly köpi gören ýaşulularyň aýtmagyna görä, obalar gadym wagtdan bäri her gezekki uruşda şol guýularyň başynda häzirki tertibinde ýerleşipdir.

Barylmaly guýular gaýrada gaty daş. Baryp Hywanyň bäri ýanynda. Bu wagtky ýaş-ýeleňleriň köpüsi ony görmändirler. Görenlerem bu wagt şol ilerki daglaryň arasynda. Şonuň üçin göçleri Çyrçykla tarap alyp gitmek ýaşulularyň boýnunady. Barmaly ýerin ýoluny şolar bilip, şolar äkidäýmese, göçüň gumda azaşaýmagy ähtimaldy. Ýaşulularyň göçüň şondan aňryk bileräk, belediň yzyna düşüp gitmegi sargamagam şonuň üçindi.

Salyryň obadan çykan göçi ep-esli ýöräp, taşlanylyp gaýdylan tamlaryň garasy ýiteňkirlänsoň Halbike:

— Hany, köşek, bir aýak çek. Düýäň başyny bir yza öwür — diýip, agtygyna ýüzlendi. Salyr enesiniň münüp oturan düýesiniň başyny yza öwürdi. Halbike şeýle galagoply ýagdaýda obany taşlap näçe gezek gitdi-kä? Ýazlaga göçürlip, güýz ýene gaýdyp gelinýänçä göçler hasap däl. Ol göçlerde şatlyk bar. Ol mahal gitseňem seniň örküň etek obadan üzülenok. Güýz düşensoň howa çigränsoň gaýdyp geljegiňi bilip dursuň. Häzir bolsa obany duşmanlara eşegiýiji gurt ýaly bösňäp gelýän serbazlara, Aýatylla işanyň aýdyşy ýaly äjit-mäjitlere taşlap gidýär. Gyzylja gurtlaryň şol ordalary içinden geçensoň bu howlulardan tamlardan, her kimiň höwes bilen ösdüren baglaryndan näme galarka?

Halbike bir gezek agyr çekirtgäniň gelenini görüpdi. Bulut ýaly bolup günüň öňüni ýapyp gelýän çekirtge ýüzüniň ugruna bag bolsun, ot bolsun, ýekeje gök çöp goýman ýalaňaçlap, sypyryp, ýalmap barýardy. Onsoňam bu gelýän bela-beteri deňemek ýa meňzetmek üçin söz gözläp oturmak nämä gerek? Onda-da Halbike üçin. Ol geçen uruşda ony öz gözi bilen gördi ahyryn. Şol wagt Ahal hasanaklap ýören çagady. Ahalyň häzirki ýerinde ol wagt Abaly serdar goşunlara baş bolup, söweşip ýördi. Bulary göçürip ugradanam, obanyň ýaşulularydy. Şonda Halbikäniň şu wagtky oturan ýerinde düýäniň üstünde Ahalyň enesi otyrdy. Gujagynda-da kiçijik Ahaldy. Düýäniň başyny idip barýan Halbikäniň özüdi. Gaýyn enesiniň:

— Gelin, bir aýak çek-de düýäň başyny yza öwür — diýeni ýadynda. Üsti ýukajyk çal duman bilen örtülen baglara, boş haňlap ýatan jaýlara seredip duran garry özüniň telim gezek aýdan sözlerini gaýtalady.

“Arkajyň agaçlary,Şag-şag eder guşlary.
Biz Arkaçdan aýrylsak,
Ýykylar agaçlary”.

Häzir üsti ýukajyk çal tozanly oba seredip duran Halbike şol zatlary ýatlap, ýüzüni eli bilen syldy-da, gözleriniň ýaşyny süpürdi. Onuň içki dünýäsinden bihabar Salyr enesi doga okaýandyr öýtdi. Halbikede takwalyk ýok däldi. Ýöne ol bu wagt doga okanokdy. Ol “Ýene seni başy bitin görmegi nesip etsin” diýip, oba, baglara ýüzlenip dileg edýärdi. Dogrusy hiç kime görkezmän, duýdurman aglaýardy. Enesi:

— Indi ýoluňa gidiber — diýenden soň, Salyr ýene düýäniň başyny guma tarap öwürdi. Göç Çyrçykla tarap ýola düşdi.

Salyr hol uzakdan görünýän gür baglyga, gumy etekläp oturan uly obaçylyga nazaryny aýlady. Bu ýagdaýlary ozal görmedik bolsa, bilmeýän bolsa, Salyr agzyny açyp, aňkaryp galardy. Ýöne olaryň bagam, obada däldigini ol bilýärdi. Bu görünýän salgymdy. Golaýyna barsaň ýanky gür baglyk aňryk çekiler, öňküsinden birneme keşbini üýtgeder. Olar meýdanyň ýowşan, garagan diýen ýaly çöpleri. Olary salgym göterip, ullakan baglar ýaly edip görkezýär. Bir seretseň baglaryň gaýra başy has beýik, bir görseňem orta gürpi has gara görner. Uzakdan görünýän baglaryň şeýdip, üýtgäp durmagy salgymyň öňki çöpleriň üstünden aýrylyp, täze çöpleri göterýänligidi.

Ol zatlara öňden belet, ol zatlara üns bermedik Salyr düýäniň başyny idip barha ýakynlaşýardy, mähriban obalaryndan bolsa barha daşlaýardy. Ol öňlerinden barýan göçem, öz yzlaryndan gelýän göçem gördi. Şonda-da birhili tukatlyk basýardy. Ussanyň körügini gören bolsaňyz, üýşmek kömrüň arasyna birje köz atarlar. Körügiň sanajyny wazzyldadyp ugrarlar welin, uçgunlar sowrulyp, kömürler derrew ot düşüp, barha köräp gidip barýandyr. Salyryň kalbyna düşen tukatlygam şonuň ýalydy. Watandan, dogduk depeden aýralyk diýilýän zat uly bol, kiçi bol, parhy ýok, barybir ýüregiňe öz azaryny ýetirýär, ony demir elleri bilen rehimsiz mynçgalaýar.

Ene mekan hakynda, watan hakynda Halbike agtygyna şeýleräk bir rowaýaty gürrüň beripdi. “Gadym zamanlarda bir adam gaty köp ýaşanmyş. Öz deň-duşlar-a beýle-de dursun, ýuwluklary ýaly adamlaram garrap dünýäden ötenmiş. Ol hiç ölmändir. Ölesi gelipdir. Ýöne ölmändir. Şonda adamlaryň biri: “Ölesiň gelýän bolsa ýat illere git, watanyň aýralygyny çek” diýipdir. Ol ýurduny taşlap gidipdir. Ýat illerde dogduk mekanynyň hasratyny çekip, şol hasratyň derdinden ölenmiş. Adamlar onuň meýidini jaýlamak üçin öz ýurduna getirenmiş. Öz ýurdunyň howasy, öz ýurdunyň güneşi, öz ýurdunyň şemaly endamyna degen dessine jeset ýene-de janlananmyş”.

— Ine, köşek, watan diýilýän zat şeýle gudrat zatdyr. Gadym zamanda bir ýigit söweşde ýaralananmyş. Ähli tebipler ýygnanyp, ony gutarmaga derman tapmanmyş. Ahyry Lukman hekimden soranmyşlar. Olam: “Ol ýarany watany goramak üçin alypdyr. Şonuň üçinem oňa öz dogduk obasynyň gumundan alyň-da sepiberiň” diýipdir. Lukmanyň aýdyşy ýaly edipdirler welip, esger derrew gutulypdyr.

Enesiniň watan hakda, dogduk mekan hakda aýdyp beren rowaýatlaryny ýatlap, tukatlygyň penjesine gysylyp, suwa çümdürilen torgaý ýaly bolup eginlerini sallap barýan ýaş oglana: “Seniň ejizlemäge hakyň ýokdur” diýip goltgy berip biljek adam bu wagt ýigitleriň ýerleşişini gözden geçirip ýördi. Olaryň söweşde etmeli işlerini ýüzbaşylara jikme-jik düşündirip, gulaklaryna tekrarlap guýan Ahal özüniň gözegçilik edýän ýerinde durup, duşmanyň gara bermegine garaşýardy.

Serbazlar öňki edişleri ýaly jülgäniň ol tarapyndan sap tutup ugradylar. Olaryň ellerindäki gylyçlara günüň şöhlesi düşüp, ýalaw tutulýan ýaly lowurdap gitdi. Birdenem öňe omzap gelýän serbazlaryň arasynda garma-gürmelik, tutda-baslyk döredi. Bir atly nökerleriň arasyndan saýlanyp çykdy, uýany gaty çekdi öýdýän, at çarpaýyna galdy. Soňra göni Ahal dagynyň duran ýerine tarap peýkam ýaly süýnüp gaýtdy. Beýleki serbazlar nämäň-nämedigini saýgarýança, özlerini dürseýänçäler ýoly ortalady. Serbazlar onuň yzyndan at goýdular. Ahalyň aňyna gelen zat “kimdir biri bärik geçjek bolýar” diýen pikir boldy. Ol şu oýlara gümra bolup, serinde aýlap durka gelýän atly bir gapdala ýykylyp, iki-üç gezek aşyr atyp togalandy. Ýykylan adamyny serbazlaryň kowgusyndan halas etmek üçin Ýolamanyň atlylary okduryldylar. Şol pursatda bolan ikinji ýagdaý ýigitleri atyň başyny çekmäge mejbur etdi. Ýykylan atly hasyr-husur ýerinden turup, dört aýak, bir baş bolup, serbazlara tarap gitdi. Hemmeler oňa agzyny açyp galdy, üstündäkini ýykan at Ýolamanyň atlylarynyň arasyna urduryp girdi. Aňyrdan daýyrdaşyp gelýän atlylaram ýykylan adamy öz aralaryna alyp, öňe omzajak bolup durmadylar. Şol duran ýerlerinde durdular.

Atdan pyzylyp gideninde kellesinden gaçan demir telpegini almaga-da ýetişmän, yzyna okdurylan adamyny Ahal birden tanady.

— Ol Fahreddin mürze ýaly-la? Ryzaguly hanyň ogly — diýip, gaty sesi bilen sorag äheňinde aýtdy. Ol Fahreddin mürzäni şu ýerde, şu jülgede görüpdi. Yzyny pikirlenere maý bermän Ýolamanyň gaýdyp gelýän atlylary birden uly gykylyk etdiler.

— Ahal, gözüň aýdyň!

— Buşluk, Ahal, söýünjimi ber!

— Bu nämäniň buşlugy? Bu nämäniň seýünjisi? — diýip, Ahal aňk-taňk bolup galdy.

— Dorbedew! Dorbedew — diýip, Ilaman Ahalyň edil gulagynyň ýanynda çirkin ses bilen gygyranyny duýman galdy. Ahal şol pursat alaşadan agdy. Idilip gelinýän Dorbedewe tarap ylgady. Onuň boýnundan gujaklady. Gulaklarynyň düýplerini sermäp gaşaşdyrdy, maňlaýyndan, gözleriniň owasyndan ogşady. Ol esli wagtlap dünýäni unutdy. Ýüzlerini Dorbedewiň ýüzüne oýkady. Uzak ýyllaryň dowamynda aýra düşüp, ogluna sataşan hamrak ene ýaly, name edýänini özem bilenokdy. Diňe onuň:

— Dorbedewim, Dorbedewim — diýip, pyşyrdaýany eşidilýärdi. Ol agzy bilen bedewiň depellerini, ýallaryny garbap alýardy. Ony dişleri bilen ýuwaşja gysýardy. Ahalyň hereketlerinde diýseň uly mähir bardy, muhabbet bardy.

— Haýyrly mal eýesini tapar.

— Indi işimiz şowuna düşer.

— Kürtler bilen söweşmek üçin Dorbedew biziň ýanymyza geldi.

— Miltiň bolsa gel indi, Nowruzaly han — diýip, ýigitler ýerli-ýerden seslendiler. Gümmezgaýa gelen iki müň atlynyň serkerdesi Nowruzaly handy. Ryzaguly hanyň özi Durun etrapyna çozjak goşun bilen gidipdi. Bu ýerde onuň diňe ogly bardy. Bu maglumatlary Ahalyň ýigitleri urşuň ilkinji günleri alypdylar.

Ahal eýeriň altyn çaýylan gaşyndan tutup, lowurdap duran üzeňňä çep aýagyny basdy. Bir gezek galkynanda eýýäm atyň üstündedi. Ol at bilen atyň parhyny Dorbedewinden düşüp, Şally baýyň alaşasynyň eýerine atlananda duýupdy. Häzir şol alaşadan düşüp, Dorbedewe atlananda ýene bir gezek duýdy.

— Ahal, bu alaşany nädeli? — diýip, ýigitleriň biri gygyrdy.

— Nätseňiz şeýdiň! Hudaýýoluna beräýiň — diýip, Ahal göçgünlilik bilen gygyrdy.

— Wah, ony maňa berseňizläň, Ahal kaka! — diýip, Tarhan bir ýerden ylgap çykdy. — Muňa hudaýýoly düşýändir, Atamyň atasy şehit ölenmişin. Menem onuň mirasdüşeri.

— Beräýiň Tarhan batyra — diýip, Ahal şadyýan ýylgyrdy.

— Sag bol, taňryýalkasyn, toýuňda gaýtsyn, Ahal kaka — diýip, Tarhan alkyş baryny aýdyp, alaşany saklap duran Ilamana tarap okduryldy.

— Bo-how, Tarhan, seniň aňryň ýanyp duran ot eken-ow — diýip, ýigitleriň biri oňa degdi.

— Hawa-la, men mydama çaýam şonuň bilen gaýnadýaryn — diýip, Tarhan ýelkilläp barýan ýerinden bälçiredi.

— Sen, Tarhan çopançylyk edib-ä hezil berdiň. Indem söweşip hezil berseň, tüýs bolaýjak-da — diýip, Janak alaşa eýe bolan Tarhana göriplik edýän ýaly edip aýtdy.

— Hezil bermän, keminem goýan däldirin.

— Senmi? — diýip, ol janykdy.— Ynha men malyň yzyna düşüp göremok. Şonda-da meniň, çopançylykdan başymyň çykyşy seniňkä iki esse bolmasa, jedel ederin.

— Ýagşy, sen bilýän bolsaň, ökde bolsaň aýt hany. Geçi ýedi ýaşansoň näme bolar? Özem çopanyň ilki bilmeli zady şol — diýip, alaşanyň daşynda gudurap ýören Tarhan gürledi.

Janak birden kürtdürdi. Dogrudanam geçi ýedi ýaşansoň näme bolýarka? Ol owlak, çebiş, geçi bolýar. Erkeç bolýar, dog bolýar. Ýedi ýaşansoň näme bolýar? Janak näçe jan etse-de bilip bilmedi. Ol eýýäm alaşa atlanan Tarhany gygyryp saklady:

— Men-ä bilmedim. Özüň bilýäňmi?

— Şony bilmeýän bolsaň, sokjarylyp gören ýere sümükli buriuňy sokup ýörmezler.

— Sen özüň beri bilýäňmi?

— Bilmän näme? Hawa bilýän — diýip, Tarhan atyň başyny öwürjek bolanda Janak ony saklady.

— Bilýän bolsaň aýt-da, menem bileýin.

Tarhan onuň ýüzüne şol şadyýanlygy bilen ýylgyrdy. Bu ýylgyryşda birhili tekepbirlik, sustubelentlik, rüstemlik bardy.

— Geçi ýedi ýaşansoň sekiz ýaşap başlarda — diýip, ol atyna gamçy çaldy-da, gidip barýan ýerinden aýtdy.

— Wah, haramzada — diýip, aldanan Janak ýüreginden sögündi. Ýöne Tarhan ony eşitmedi. Ol alaşany çapdyryp, hol barýardy.

Tarhanyň atyna düýnki söweşde gylyç degip ölüpdi. Ony Tarhan goňşularyndan diläp alypdy. Elbetde, goňşusy “ölen atymy töle” diýip durmaz. Söweşde ýok bolýan zadyň öwezini dolmaýarlar. Onda adamam ölýär. Haýsy biriniň öwezini doljak. Atyň ölmegi bilen Tarhan pyýada galdy. Ol indiki söweşlere gatnaşyp biljek däldi. Tüýs şowuna düşen zat. Dorbedewiň gelmegi Tarhana-da bähbit boldy.

Ine şu wakalardan Salyryňam, onuň gapdalyndan ýöräp barýan Aksonanyňam, düýäniň üstünde oturan Halbikäniňem habary ýokdy. Bu waka düýn bolupdy. Goşun soňky çaknyşykdan soň, öten gije Haýtgysa çekilipdi. Ahalyň ýigitleriniň: “Şu ýerde duşmany ýene iki-üç gün saklarys” diýen niýeti bardy. Bu ýeri saňa Gümmezgaýanyň giň jülgesi däldi.

Ahalyňam, ýaşulularyňam hasap edişi ýaly söweş üç günläp dowam etdi. Nowruzaly hanyň permanyna tabyn serbazlar erjellik bilen öňe omzaýardylar. Ozallar gijesine iki tarapam urşy togtadýardylar. Gün ýaşyp-ýaşman, bes edilýän söweş ertesi Gün dogýança, käte gün guşluga galýança başlamazdy. Haýtgysynyň bir çetinden girip başlanyndan soňra, Nowruzalynyň atlylary aram-aram gijelerine-de dyzaýardylar. Gylyçlaryň şakyrt-şakyrt sesleri gaýalara düşüp ýaňlanýardy.

Urşuň başlanaly bäri şu gün bir hepde diýlende, Ahalyň atlylary Burjula çekildiler. Ozaldan çaklanyşy ýaly serbazlary daglaryň arasynda bir hepde saklap, obalara gäçmäge maý bermelidi. Bir hepdäniň içinde Eýran atlylary diňe Haýtgysyny eýelediler. Burjulynyň bir çetinden girdiler. Burjulynyň jülgesi dagdaky boljak söweşleriň iň soňkusy bolmalydy. Bu söweşe Ahalyň ýigitleri öňünden pugta taýýarlanypdylar. Gummezgaýada, Haýtgysyda bir hepdeläp bolan söweşlerde ölenler, ýaratylar iki tarapdanam beýle bir kän däldi. Olary barmak basyp, atlaryny tutup sanaýmalydy. Burjulynyň söweşi beýle bolmaz. Bu söweş iň agyr söweşleriň biri bolar. Ahalyň ýigitleri şeýle pikir edýärler.

Deriniň bujagyndan çogdurylýan süzme ýaly toplum-toplum, kowçum-kowçum bolup, serbazlar Burjylynyň ol çetinden girip ugradylar. Olar jülgäni ortalaberenlerinde telpekleriniň sakagy eňeklerinden geçirilgi, elleri ýalaňaç gylyçly türkmen atlylary Allany çagyryp, olaryň öňünden at goýdular. Gylyçlaryň şakyrt-şakyrt sesleri bir eýmenç zenzele turuzýardy. Atgarynjalaryň çogdam-çogdam hinden çykyp, ondan-oňa okdurylyşlary ýaly, Haýtgysydan gelýän darajyk ýoldan, iki gaýanyň arasyndan çykýan atlylar, kimsi gylyçly, kimsi naýzaly walalaýlaşyp ala-gykylyk edip öňe haýdaýardylar.

Türkmen atlylarynyň galkan, naýza diýen ýaly ýarag esbaplary ýek-ýarymynda bolaýmasa kän ýokdy. Olaryň esasy daýançlary gylyçdy. Öňe omzap gelýän atlylardan şol gylyjyň kömegi bilen hem özüni goramalydy, hem hüjüm etmelidi. Şonuň üçin ýigitler gylyjyň baljagyny goşarlaryna sarapdylar. Olar ýykylsalaram, ölselerem elleri gylyçlydy.

Jülgede söweş şeýle bir gyzypdy. Edil asty otly gazanyň lakyrdap, içi kömürden doldurylan semawaryň gapagyny galdyryp gaýnaýşy ýalydy. Tarhan aýtmyşlaýyn, sähel ahmal boldugyň ýüzüňi çowlap, gaşyňy, kirpigiňi çirkizjekdi. Sanynyň azlygyndanmy, destiniň pesligindenmi, türkmenler barha yza tesýärdiler. Serbazlar bolsa ädimme-ädim öňe dyzaýardylar. Söweş eger şu gidişine gitse, serbazlar Ahalyň atlylaryny Gün ýaşýança jülgeden gysyp çykarjakdy. Ýöne şo pursat başga bir ýagdaý ýüze çykdy.

Yzlaryndan turan aýylganç gykylyk galkan tutup, gylyç, naýza urup, öňe omzaýan serbazlary duran ýerine çüýledi. Gaýnap duran suwuň üstüne bir jüňňül sowuk suw guýlan ýaly birden gowşady.

“Daş! Daş! Daş!” diýen howsalaly sesler Burjulynyň gaýalaryny endiredip ýaňlandy.

Bu aýylganç sesiň “daş, daş” diýen sözüň nämedigine dagda ýaşap, dagda gezýän adamlar beletdiler. Şol sesi eşiden serbazlaryňam depe saçy üýşdi. Olaryň yzynda, gaýanyň iki tarapynam şakyrdadyp gelýän daşlaryň tozany dik asmana galýardy. Olar edil bölünip goýberilen goýunlaryň ýüzlerini aşak salyp, ýapydan müňedekläp suwa inişleri ýaly togalanyşyp gelýärdiler. Şol gelişlerine ýolunda sähel yrgarak duşan daşlaram alyp gaýdýardylar.

Iner golagyň rowaýat etmegine görä, gadym zamanlarda bu ýerlere mongol atlylary çozanmyş. Şolar edil tüweleý ýaly bolup, depeden aşak inermişler. Olaryň geçen ýeri agyr çekirtge sürüsi geçen ýaly gurap galarmyş. Aýylganç sil geçen ýaly oýmur-oýmur, ýykan-ýumran bolarmyş. Häzirki güwläp gelýän daşlaram şolardan pes däldi. Bu daşlaryň geljeginden ozal bihabar adamlar ýer titreýändir, dag elenýändir öýdýärdiler.

Güwläp gelýän daşlaryň astynda aýaklaryny kakyp, çabalanyp ýatan, ýürek gyýyjy zaryn kişňeýän, adamlary kömege çagyrýan atlaryň, erbet-erbet sögünýän, dat edýän serbazlaryň sany ýokdy. Geçen bir hepdäniň içinde bolan söweşleriň hemmesini bir ýere ýygnasaň-da, hiç bir jähetden, elhençligi boýunça-da, ýetiren zyýany, äkiden gurbany boýunça-da şu günki söweşiň deňine ýetip biljek däldi.

Türkmen jigitleri söweş meýdanyndan çekileninden soňra serbazlar öz ýaralylaryny ýygnamak bilen boldular. Ilki gorka-gorka gymyldasalaram, soňra biraz ekezlenip gitdiler. Ilki golaýrakdakylary ýygnap başladylar. Olara ölenleriň meýdini, ýaraly adamlary ýygnamaga hiç kim päsgel bermeýärdi. Çünki ýaragly däldiler. Ýaragsyz adamlaryň garşysyna pyçak çykarmak, gylyçly çykmak mertlik hasap edilmeýärdi. Şonda-da ýigitleriň biri:

— Olar näme arkaýyn aýlanyp ýörler? Häzir çozaýsaň ýeke-ýekeden gylyçdan geçirse boljak — diýdi.

— Degme, ýaralylaryny bir ýygnasyn — diýip, başga biri ýaňky gürläne garşy çykdy.

— Olar möjekdir-dä. Möjegiňem ýaralysy, ýarasyzy bormy? Ýagdaýyna görä ýok edibermeli bolar-da.

— Gaýratyň bolsa eli gylyçly garşyňa çykanda ur, çap, gylyçdan geçir — diýip, üçünji biri seslendi.

— Ýöne gaýratyň bolsa. Olam sende barmydyr ýa ýokmudyr — diýip, öňki gürlän aýtdy.

— Hawa, özüň-ä ganjygaňdan kelle asyp ýörsüň-ow.

— Urşuň maksady diňe urmak, çapmak däldir — diýip, Ahal dawalaşýan ýigitleriň arasyna düşüp aýtdy. — Esasy zat, duşmana tabyn bolmazlykdyr. Garşysynda durup biljegiňi, ýurduňy gorap biljegiňi görkezmekdir. Adamlaryň çapylýanlygam, ýok edilýänligem şoňa syrygýandyr.

yitip gitdiňä dostum, gözler yoluňda galdyla

Edil şu pursatda täzeden çykan güpürdi gümmürdäp gaýdan daşlaryň sesinden artyk bolmasa pes däldi. Ozalam zähretelek serbazlar elindäki ýaraglaryny taşlap, tas ökjäni göteripdiler. Ýöne nämäň-nämedigini derrew aňdylar. Şo pursat bir ýerlerde ýyldyrym çakdy, güpürdi ýene gaýtalandy.

— Gyş gulun atdy gerek, howwa — diýip, ýaşulularyň arasynda serbazlaryň ýaralylaryny ýygnaýan meýdanyna seredip duran Iner golak aýtdy.

Ol obadaky iň soňky göçi, öz öýüniň göçüni ýola salandan, Ýandaklynyň çäginden çykaryp, köp göçleriň arasy bilen Çyrçykla ugradandan soň, Ahalyň ýanyna gelipdi.

Ýaşulular toparynyň goşy goşunyň ýanyndady. Ahala söweşi alyp barmaga kömek etmelidi, onuň hereketini makul tarapa ugrukdyryp durmalydy. Etrapda on iki öba bardy. Şolaryň hersinden bir adam, diňe Ýandakly obasyndan iki adam — Iner golak bilen Nurahmet serdar ýaşulular toparyna girýärdi.

— Dogry aýdýaň haw, awçy. Bu ýylam gyşymyz gyşa meňzemejek ýaly — diýip, Atanur Iner golagyň diýenini tassyklady.

Atanur keýpi kök wagty, kinesiz gürleýän wagty onuň lakamyny “awçy” diýip tutardy. Niçikmi, göwnüne sähel kine geldigi, Iner golakdan bir zada nägile boldugy onuň golak lakamyny ulanýardy.

Şol günüň agşamy ýaşulular toparynyň biri galman Burjula ýygnandy. Bu bolsa öýleriň gaýrak geçenligi, köne ýurtda bir öýüňem galmandygyny aňladýardy. Obanyň ýaşululary hemmeler göçüp gidensoň, iň soňundan öz öýlerini göçürýärler. Bu olaryň ýazylmadyk kanunydy, öz agzyna seredýän obadaşlaryna goýýan hormatlarydy. “Obanyň garamaty meniň başymda. Goý näme bolsa ilki maňa bolsun” diýdigidi.

Ahalyň ýigitleri Esen söwdagäriň toparynyň ýokardan daş togalan gününden soňam Burjulyny üç günläp goradylar. Üçünji gün tamam bolansoň atlylar guma çekilmegi karar etdiler. Durun etrapyna Selim bilen Tarhany ibermegi makul gördüler.

Ýigitler şu günki bolan söweşler hakynda, özleriniň mertligini, atlarynyň duýgurlygyny, gylyçlarynyň ýitiligini mazamlap, ony almaz gylyja, Hezreti Alynyň zülpükärine deňäp öwünýärdiler. Gürrüň edýärdiler. Selim obadan gelýärkä, öz yzyndan kowan iki atly hakynda hekaýat aýdýardy.

— Olar iki bolansoňlar, menem göterdim ökjäni. Olaram meni kowup gelýärler.

— Onsoň? — diýip, ýigitleriň biri gyssady.

— Onsoňmy? Men-ä gaçyp gelýän, olaram kowup gelýär. Bir seretsem çiş telpekliniň biri galypdyr. Beýlekisi bolsa gylyjynam syryp edil gözi ýok ýaly bolup gelýär.

— Onsoň? Ýeri onsoň?

— Onsoňmy? Awynyň üstüne topulyp barýan ýekegapan ýaly haýdap gelýär.

— Şol wak-wakyň-aý. Yzyny aýdyber-dä.

— Yzynymy? — diýip, Selim şol soragy gaýtalap sözüni dowam etdi.— Görsem, ol ýeke özi gelýär. Menem atyň başyny çekip yza öwürdim. Gylyjymy gynyndan şagyrdadyp sogurdym.

— Onsoň näme boldy?

— Onsoňmy? Olam atynyň başyny çekdi. Birdenem yzyna öwrüldi-de, göterdi ökjäni.

— Göterdimi?

— Göterdi.

— Ýeri onsoň?

— Onsoňmy? Onsoň — diýip, Selim sözüne dyngy berdi. Belki ol gürrüňiň yzyny nähili dowam etjegini oýlanandyr. Selimiň öwünjeňligine içini güldürip duran Tarhan:

— Onsoň? — diýip sorag berene ýüzlendi.— Onsoň Selim Burjulynyň çeşmesine gelip balagyny ýuwupdyr.

Adamlar wakyrdaşyp gülüşdiler. Selim, megerem Tarhanyň sözüni eşiden däldir. Eşidenem bolsa entek eleginden geçirip ýetişen däldir-dä, ol:

— Dogry-da walla — diýip, ýylgyrdy. Adamlar muňa öňküdenem beter gyzyl-gyran gülüşdiler. Şol pursatam:

— Selim, Tarhan, ikiňizem ýaşulularyň ýanyna barmaly — diýip, ýigitleriň biri gygyrdy.

— Atyňyz ýaragyňyz guratmy? — diýip, ýaşulular Selim bilen Tarhandan soradylar.

— Gaty gowy.

— Öz janyňyz sagmy?

— Tut ýaly.

— Beýle bolsa gaty gowy, howwa — diýip, Iner golak olaryň näme üçin çagyrylandygyny beýan etdi. — Şundan gidersiňiz, howwa, Durun etrapyna. Tüňňüliniň daglarynda şol etrapyň ýigitleri söweşip ýörendirler. Olaryň serkerdesine Gylyçmyrat serdar diýýärdiler, howwa. Ýaşulular toparynyň ýaşulusyna Gatyguly aga diýýärdirler, howwa. Şolaryň haýsam bolsa, howwa, birini taparsyňyz. Biriň gaýrak çekilýändigimizi aýdarsyňyz.

— Biz ol ýeri taparmykak? — diýip, Tarhan dillendi.

— Men taparyn. Men belet — diýip, Selim öňe omzady. Ýaşulular Selimiň tapjakdygyny onuň beletdigini bilip çagyrypdylar. Selimiň daýy topary Durun etrapyndandy. Ol daýylarynyň elinde kän gezipdi.

Ýaşulularyň ýanyndan çykan Selimdir Tarhan şo pursat atlandylar. Olar gyrasy kemsiz gädilen, ýarpa golaýlan Aýyň solak ýagtysyna Burjuly jülgesinden çykyp, Duruna tarap gidýän ýola düşdüler. Ýüzlerini güýzüň çigräp sowap ugran şemalyna tutdular.

Zehinli ýazyjy Mämmet Seýidowyň Kesearkaç romanynyň 'Goşun guma çekilýär' atly 15-nji babynyň soňy.

Bu eser ýa bu bap baradaky pikirleriňizdir ýa-da romanyň dowamyny ýazmak baradaky teklipleriňizi şu aşakda ýazyp bilersiňiz.

P.S. Romany elektron görnüşe geçirýärkäm, bilmezlikden goýberen säwliklerim, harp ýalňyşlary bar bolsa,we eger ol harplar siziň romany okamagyňyza päsgelçilik döredýän bolsa, kyn görmän aýtmagyňyzy haýyş edýärin. Men ol ýalňyşy düzetmekçi.

Dostum, seniň hyzmatyň uly. Mümkin bolsa özüň barada söhbetdeşlik tema açsak nähili görýäň?! Ýa bolmasa pikirlerde agzalar bilen gürrüňdeş bolsaň seniň geçirýän eserleriň gyzyklanmak bilen okalardy.

Şu eserleriň pdf formatynda barmy? Boş wagt okar ýaly.

mary yigidi:
Dostum, seniň hyzmatyň uly. Mümkin bolsa özüň barada söhbetdeşlik tema açsak nähili görýäň?! Ýa bolmasa pikirlerde agzalar bilen gürrüňdeş bolsaň seniň geçirýän eserleriň gyzyklanmak bilen okalardy.

men shu romany 8 klasdakam okapdym hemmesini. ondan barem esli yyl gec. Alla sizden razy bolsun yene bir sapar okamaga munkuncilik doredeniz ucin. men bashyndan okap gelyan, dogamynada garashyan.

Yrsgal:
men shu romany 8 klasdakam okapdym hemmesini. ondan barem esli yyl gec. Alla sizden razy bolsun yene bir sapar okamaga munkuncilik doredeniz ucin. men bashyndan okap gelyan, dogamynada garashyan.