Awazany ejizletjek taslama

2007-nji ýylyň iýununda Berdimuhamedow Awaza proýektini yglan edipdi. Şonda proýekt bütin dünýäde uly seslenme döredipdi. Her halk özüçe suratlandyrdy; araplar "Merkezi Aziýanyň Dubaýy", Ýewropa "Merkezi Aziýanyň Las Wegasy", türkler "Hazaryň Antalýasy" diýdiler.

3 aý geçensoň Hazarda ýene-de bir proýekt yglan edildi. Bu göýä Türkmenistana rest çeken ýaly boldy. Sentýabryň 11-ne Nazarbaýew Aktawu şäher proýektini yglan etdi. Ýöne bu ýönekeý proýekt däl, has uly proýektdi. Çünki bu proýekti gurnaýjylaryň arasynda Dubaýyň mugallymy Ernst&Young şereketi, Millenium, Architect House Paris ýaly döwler durdy. Proýekt şular we başga-da ençeme pikir we inženerçilik şereketleri tarapyndan amala aşyrylar. Awaza 2020-nji ýyla çenli 7 milliard dollar ýatyrylmak meýilleşdirilýän bolsa, Aktawu şäherine jemi 40 milliard dollar  maýa goýular. Proýektde Ernst&Young-yň ýer almagynyň özi nä dereje çynlakaýdygyny görkezýär.

Aktawu nähili şäher, ilki bilen şoňa göz aýlalyň.
Aktawu, resmi ady Aktau bolup Maňgyşlak welaýatynyň merkezi hasaplanýar. Öňki ady Şewçenkody we Gazagystanyň iň esasy deňiz port şäheri bolup durýar. Türkmenbaşy ýaly energiýa we himiýa resurslaryna baý, howasy has köp Balkanabadyňka meňzeýär, ýagny şemally.

Dünýädäki şäherleriň hemmesine ýakyny strategiýasyz! Professionallaşan ugry ýok. Şeýle ýagdaý şäherleriň marka bolup bilmezligi bilen netijelenýär diýip belleýär kritikler. Seul, Stambul, Moskwa, Rio de Žaneiro ýaly şäherler köp eleşdirilýär. Çünki olarda hemme zat bar, ýöne professionallaşan belli ugurlary ýok. Dubaý, Pariž, Gong Kong we Singapur ýaly şäherler bolsa strategiýaly şäherler hasaplanýar. Dubaý we Gong Kong söwda, Pariž moda, Singapur bolsa maliýe şäheri hökmünde tapawutlanýar. Bularyň hataryna Milan, Los Anjeles, Las Wegas, Gamburg ýaly ençeme şäheri goşmak mümkin.

Aktawu proýektiniň aýratynlygy hem strategiýasynda. Gazak hökümedi Aktawu üçin 3 ugry saýlap alypdyr. Ynha olar we olaryň saýlanmagynyň şebäpleri:

1. Biznes dolandyryş merkezi: Sebitiň energiýa we himiýa çeşmelerine baý bolmagy bu ugry saýlamaga itekläpdir. Aktawuda nebit-gaz şereketleriniň, hyzmat sektory şereketleriniň, bank we senagat edaralarynyň  ýerleşmegini maksat edinýärler. Aktawuda şol sebäpli aýratyn biznes şäherçesi dörediler.

2. Saglyk we turizm: Hazar kenarynyň arassa bolmagy bu ugry saýlatdyrypdyr. Aktawuda hassahanalar, rezort, kazinolar we beýleki dynç alyş obýektleri üçin aýratyn şäherçe gurlar.

3. Erkin söwda we Kommersiýa: Dubaýyň iň meşhur tarapy hasaplanýar. Aktawunyň oňaýly port we günbatar bilen gündogaryň arasynda ýerleşmegi sebäpli şu ugry saýlapdyrlar. Taslama görä munuň üçinem aýratyn region gurlar. Iň esasysy bolsa Aktawudan Hytaýa demir ýol çekiler. Ynha meni iň gorkuzan ýerlerinden biri hem şu. Çünki demir ýol Hytaýa çekilse Awazanyň tranzit ähmiýeti gaçýar. Netijede Awaza Aktawu bilen "ýaragsyz" ýaryşmaly bolar.

Şäher ýokary dereje planly. Pogramma laýyklykda gurluşyklar 2 tapgyrda tamamlanar.
1-nji tapgyrda banklaryň we beýlekileriň ýerleşjek biznes şäherçesi, ýaşaýyş jaýlary we mekdepler, marina we golf meýdançalary hem-de supermarketler we galareýalar üçin erkin satuw sebiti gurlar. 2-nji tapgyrda bolsa medisina şäherçesi, uniwersitet we tehnologiýa şereketleri üçin akademika şäherçesi, kino we şow biznes wekilleri üçin medeniýet şäherçesi hem-de kiçi biznesmenler üçin ýeňil senagat şäherçesi gurlar. Netijede Aktawu 3 maksadyna ýeter; ýagny uly firmalaryň merkezi, turizm jenneti we re-eksport merkezi bolar. Awazanyň diňe "erkin turizm zolagy" bolany sebäpli Aktawu bilen ýaryşyp bilmez ýa-da 2-0 yzynda gezmeli bolar.

Ýöne umytdan düşmek gerek däl. Hökümediň üýtgemegi bilen Awazada hem erkin söwda we biznes merkezi bolmak ýaly taslamalary ornaşdyrjaklaryna ynanýaryn. Edilmeli işleriň iň esasysy Günorta Aziýa we Ýakyn Gündogara demir we gara ýollaryny çekmekden ybarat. Şonda Awazanyň tranzit ähmiýeti ýokarlanyp Aktawu bilen ýaryşyp biljek derejä ýeter. Aktawunyň ilaty häzir 140 müň töwregi eken, ýagny Türkmenbaşyňky bilen deňeçer. 2020-ä çenli 1 milliona ýetirmekçi bolýarlar. Ilat möhüm, Awazanyňam ilatynyň köpelmegi üçin alada edilmeli. Ýöne ilat intellektual bolmaly. Şonda inwestisiýalar üçin amatly hala gelinýär. Munuň üçin ýörite hünärment kolležleri gurlup inžener we maliýeji kadrlar taýýarlanmaly.

Şäherden suratlar: