Wagty nädip haýallatmaly ýa-da Eýnşteýn daýymyzyň “Görälilik nazaryýeti”

Salam, Hormatly agzalar!

Käwagtlar wagt şeýle bir çalt geçýär welin, “bir wagty haýalladyp bolsady-da” diýip arzuw edýäris. Wagty nähili haýalladyp bolar, wagty haýalladyp bolmasa näme etmeli diýen soraglara şu makala bilen jogap bermek isleýän.

BELLIK: Bu makala düşünmek üçin sähelçe fizika, elementar matematika we düşünmek islemek gerek.

Ilki bilen makalada hemme zat düşnükli bolar ýaly, men size käbir formulalary ýatlatmak isleýän:

1. s=vt - hemişelik v tizlik bilen hereket edýän jisimiň t wagtda geçen s aralygy;

2.

3. Inersial hasaplama ulgamy – hereketsiz, dynçlykda duran ýa-da hemişelik tizlik bilen hereket edýän ulgam.

4. Traýektoriýa - jisim hereket edende galdyrýan yzy;

5. c=300000000 km/sekunt yşygyň (ýagtylygyň) wakuumdaky tizligi;

6. Görälilik nazaryýetiniň esasys postulatlary (subutsyz kabul edilen kanunlary):
a) Ähli inersial hasaplama ulgamlarynda fiziki hadysalar birmeňzeş kanunlara boýun egýärler;
b) Ýagtylygyň wakuumdaky tizligi hiç hili täsirlere bagly bolmazdan inersial hasaplama ulgamyndaky bilen deň bolmaly (bu praktikada subut edilen: elektrona berilýän naprýaženiýany millionlarça wolta ýetirip elektrony tizlendirýärler we 0.99c km/sekunda tizlige ýetirýärler. Nýutonyň teoriýasyna görä egerde berilýän naprýaženiýa 4 esse köpeldilse onda elektronyň kinetik energiýasy 4 esse köpelip onuň tizligi 2 esse köpelmeli ýagny tizlik 1.98c km/sekunda ýetmeli, emma elektronyň tizligi 0.99c km/sekuntdan ýokary çykanok.).

7. Indi ýene bir zada göz ýetirmek gerek, aşakdaky surata üns beriň:

8. Goý, suratdaky awtoulag hemişelik tizlik bilen hereket edýän bolsun we onuň üstündäki çagajyk elindäki topy ýokary zyňsyn. Çagajyk zyňan topunyň traýektoriýasyny göni çyzyk ýaly görer (a-surat), ýerde herekete syn edip oturan adam üçin bolsa topuň traýektoriýasy parabola şeklinde görner (b-surat), sebäbi awtoulag hemişelik hereket edýär, ýerde oturan adam bolsa dynçlykda, iki ulgam hem inersial hasaplama ulgamy.

9. Edil şu prinsipde ýagtylygyň hereketini synlalyň, goý aşaky böleginde lazer bolan we ýokarky böleginde lazeri yzyna serpikdirer ýaly aýna ýerleşdirilen, aşaky we ýokarky bölekleriniň arasy L uzynlykda bolan we hemişelik tizlik bilen hereket edýän ulgam bar bolsun:

10. Bu ulgamyň içinde bir adam bar bolsun we şol adam şöhläniň aralygy geçmek üçin sarp eden wagtyny bellesin. Ulgamdaky adama göra şöhläniň geçýän aralygy 2L we şol aralygy geçmek üçin sarp eden wagty t1=2L/с. Biz bolsa ýerde duryp ulgamyň hereketine seredeliň we edil şol adam ýaly şöhläniň geçmek üçin sarp eden wagtyny belläliň. Biziň üçin bu ulgamyň hereketi aşakdaky ýaly görner:

11. F – nokatdan M-nokada ulgam t2 wagtda barsyn, edil şol wagtda hem ýagtylyk 2D aralygy geçýär, ýagny t2=2D/с. Onda pifagoryň teoremasyny peýdalanyp tapars:

12. D^2=(1/2vt2)^2+L2. Onsoň bu deňlemäni çözüp t2=(2*L/c)/(kök(1-v^2/c^2))=t1/(kök(1-v^2/c^2)). Bundan görnüşi ýaly t2>t1. Bu bolsa ýagtylyk tizligine ýakyn tizlikde hereket edýän ulgamlarda wagtyň haýal geçýändigini aňladýar.

“Eger wagty haýallatmak başartmaýan bolsa, onda diňe wagtyň yzyndan ýetjek bolmaly”
www.ertir.com-e giriň, wagt bilen bir ädimde gidiň.