Kömek gerek: Awtobusda diňläp halan goşgymy gözledim welin tapmadymaý.

Aýdym-saz sungatymyzyň XVIII-XIX asyrlarda ussatlar tarapyndan döredilen "Humarala", "Atçapar", "Alagaýyşly", "Ýandym", "Berkeli çokaý" we "Hajygolak" ýaly ajaýyp aýdym-sazlaryň döreýiş taryhy barada käbir zatlary bilsegem, bäş- on ýyllykda dünýä inip, ýüregimiziň töründen orun alan ajaýyp aýdymlar hakynda suwytly zat bilemzok. Size hödürlejek bolýan bu ýatlamamyzda-da aramyzdan juda ir giden ajaýyp adam, aýdymçy şahyrymyz Geldi Bäşiýewiň käbir goşgulary, olara saz döreden adamlar barada ýürekden çykan mähirli sözlerimizi okujylar bilen paýlaşmagy niýet edindik. Geçen asyryň ýetmişinji - segseninji ýyllarynda Türkmen radiosynyň "Lewitany" hasap edilen Geldi Bäşiýew bilen Ahal welaýatynyň Baharly, Balkan welaýatynyň Magtymguly etraplarynyň "altmyş başly, ala garly, ýagyşly-ýagmyrly, ümürli daglarynyň derelerinde, çeşmeleriň başlarynda" kä her ýylda, käte-de ýylaşa on-on bäş günläp dynç alypdyk. Ol ýyllar Geldi şahyryň bäş-on goşgusyna düzülen aýdymlaryň ýaňyrak ýaýlymda gidip ugran wagtlarydy.

Bir gezek 7-8 adam bolup Çendir jülgesiniň iň gözel ýerleriniň birinde-Goratyda, Geldi Bäşiniň öz sözleri bilen aýdanyňda, "daşy ýaryp, gaýnap çykan çeşmeleriň" başynda goş ýazyp dynç alýardyk. Gün öýläne golaýlaberende, dynç alýan çeşmämiziň üstüne abanyp duran kert gaýanyň gyrasyna käkilik sürüsi güsürdäp gondy. Käkilikler gele-gelmäne saýraşyp başlady. Hemmämiz bu gözel görnüşe aňk bolup galdyk. Aramyzda iki sany mergen ýigidem bardy. Olar haýal-ýagal etmän, derrew tüpeňlerine ýapyşyp, ok sürmäge durdular. Geldi şahyr ellerini ýokaryk galdyryp durşuna, ýuwaşja, ýöne buýruk beriji äheňde: -Duruň! Atmaly däl-diýip, yşarat etdi. Şondan soň tä ol ýerden gaýdýançak, töwerekde ok atmagy makul bilmedik. Tüpeň sesi çykmansoň, käkilikler günde üç wagtyna: irden, daň ýaňy saz berip ugranda, Gün öýläne ýazanda, agşamara suw içmäge gelip, bize saz edip berdiler. Şol gezek men şahyra ýüzlenip: -Şahyr, şu wagta çenli aýdymlarymyzda durna, ýaşylbaş ördek, bilbil we ýeneki-ýeneki guşlar taryp edilýär. Emma käkilik barada aýdym ýok. Bir synanyşyp göräýseň, nädýär? Käkiligem-ä taryp etmezçe guş däldir. Şu ýagdaýdan soň bir zat döremezmikä-diýdim. Ol ýere seredip oturyşyna: -Mollam (ol hemişe maňa şeýle diýip ýüzlenerdi), menem şonuň pikirini edip otyryn. Hany, bir synanyp göreýin - diýip, galam-kagyzyny alyp, deräniň ýokarlygyna tutduryp gitdi. Ol şol gidişine garaňky gatlyşyberende ýylgyrjaklap geldi. Şeýdip käkilige bagyşlanan goşgynyň taslamasy Goraty diýilýän durna gözli, sowuk suwly çeşmäniň başynda, tomsuň iň jokrama ortaky aýynda-1974-nji ýylyň Gorkut aýynyň 25-inde dünýä indi oturyberdi.

Goşgynyň sözleri göwnümizden turansoň, ony barymyz oňladyk. Aýratyn hem onuň iň soňky, jemleýji bendiniň jüpüne düşendigini belledik. Azajyk üns beriň:

Silkinjiräp kümüş perin daranda,
Aýak çekmez, ýorgalanda, ýörände,
Höwründen azaşyp zaryn saýranda,
Söýgüliňi ýada salar käkilik.

Bu goşgy Geldi Bäşiýewiň ýiti synçylygyndan, şahyrana ýürek bilen döretmäge ukyplydygyndan habar berýärdi. Goşgyny diňlän mergen ýigitler hem biperwaý galmadyk bolara çemeli. Olar galan ömürlerinde gaýdyp käkilige tüpeň çenemejekdiklerine söz berip, kasam etdiler. Ynha, onuň Alyhezretleri şahyrana sözüň güýji! Ömrüni aw awlap geçiren adamlar "Indi atmarys" diýip kasam edýärler. Indi bu dag çeşmesiniň başynda dünýä inen täsin ykbally goşga edil özüne kybapdaş saz gerekdi. Hemmämiz şahyra halypa sazandamyz, daglaryň ölemen aşygy Ata Abla ýüz tutmagy maslahat berdik.

Netijede biziň aýdym sungatymyza käkilik baradaky aýdym gelip goşuldy hem ymykly orun aldy. Aýdym gowy bolanlygynda, ony aýtmaga höwes edýänleriň sany günsaýyn köpelmek bilen bolýar ekeni. Bu gün käkilige bagyşlanan aýdymy aýtmaýan bagşy ýok: ony zenanlar-da, oglanlar-da aýdýarlar. Men zehinli şahyrymyzyň ýene bir goşgusy boýunça döredilen aýdymyň hem janly şaýady bolupdym. Ol aýdymyň sazyny ýazan ussat sazandamyz Akmyrat Çary, aýdymy ilkinji bolup ýerine ýetiren, ýakynda halk bagşysy adyna mynasyp bolan Oraznepes Döwletnazarowdyr. Ol görenleri heýjana getiren, dessana meňzäp duran dag jerenlerine bagyşlanan aýdymdy. Onda aga-gana gezişip, görenleri heýjana getirýän dag jerenleri göz öňünde janlanýardy. Bu aýdymyň umumy süňňi şadyýan, dabaraly bolsa-da, iň soňky bendi gussalydy, gaýgylydy. Iň soňky bendi diňleýjiniň lapyny keç edip, keýpine sogan dograýardy. Bu bent ilkinji görnüşinde şeýledi:

Näkes güllesinden daglar elendi,
Zalymlyk ynsapdan öňe salyndy,
Ýürek-bagrym dilim-dilim dilindi,
Bulaşanda gana dag jerenleri.

Akmyradyň öýünde aýdymy üç bolup diňläp otyrdyk. Nobat iň soňky bendine gelende, barymyzyň keýpimiz bozuldy. Üçümiz hem sus bolup, esli wagt oturyşymyza topbagymyzy bozman, göni Geldi Bäşilere gidermen bolduk. Baryp Geldiniň özüne-de aýdymy aýdyp berdiler. Ahyrynda-da men söze başladym: -Şahyr, aýdymyň-a kemi-kösti ýok. Ýöne bir ýetmezi, soňky bent aýdymyň umumy süňňüne gelişmejek bolýar. Ony näme-de bolsa üýtgedäýseň diýmäge gelendiris. Geldi ertire çenli pikirlenip, soň gelen netijesini aýdarman boldy. Ynha-da, onuň soňky görnüşi:

Näkes güllesinden daglar elenmez,
Zalymlyk ynsapdan öňe salynmaz,
Durna gözli akar çeşmäň bulanmaz,
Ýaýnaň, siz erkana dag jerenleri.

Ynha, şeýdip, iki sany ajaýyp aýdymyň dünýä inişiniň şaýady bolmak bagty maňa miýesser edipdi..

Haýdar Muhyýew.
26.01.2008 ýyl.
"Zaman" gazeti.

- / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / -

Geldi Bäşiýewiň Nury Halmämmedow bilen döredijilikli hyzmatdaşlygynyň bir miwesi "Gahrymanlar hakynda balladadyr". Balladany Türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri Saparmyrat Babaýew zarynlap ýaňlandyrypdy.

Näçe gül ýüz ýigitler,
Ar üçin baş goýdular.
Baýdak ýaly gelinleriň,
Gujagyn boş goýdular...

Kalbymyzda ýaşaýar,
Dolanmadyk gerçekler.
Ýada salyň, baş egiň,
Indi dünýä injekler.

Nägehan uruş zerarly oglundan jyda düşen mährem enäniň, ýaryny ýitiren baýdak boýly gelniň ahy-nalasyny beýan edýän bu eser Geldi Bäşiýew bilen Nury Halmämmedowyň aýdymlarynyň merjen däneleriniň biridir. "Goşgy çeper bolanda saz döretmegem, aýdym aýtmagam kyn bolanok. Muny Geldi Bäşi ýazypdyr. Özi dagly ýigit bolanson "Mekany daglar" diýip at beripdir. Geldi janyň ýazan goşgularyna saz döretmek, äheňini-labyzyny tapyp, aydym aýtmak, özüme-de lezzet berýär". Bu sözler bagşylar başy Sahy Jepbarowa degişli. Sahy halypa Geldi Bäşiýewiň sözlerine şeýle hem "Näzlerinden", "Daglar", "Perzendi men", "Maralym", "Ak ýüzli Maralym meniň" ýaly aýdymlary ýazdy.

Her ýerde waspyň sözlener,
El degse, zülpüň çözlener.
Asmandaky aý gizlener,
Seniň ap-ak ýüzleriňden.

Ýaňaklaryň gül bolupdyr,
Lebiň datly bal bolupdyr,
Bagda bibil lal bolupdyr,
Şirin-şeker dilleriňden..

* * *
Guçanda zemini baharyň pasly,
Çeşmeler çyrpynşyp, joşarlar çasly.
Açylar läleler, jennetdir misli,
Aşyklaryň nama okany daglar..

Şygyr zergäriniň aýdyň, ýönekeýlik bilen sünnäläp ýazan bu şahyrana setirleri bagşylaryň dilinden düşmeýär. Sahy aganyň ýerine ýetirmegindäki bu aýdymlar halypanyň ussatlyk nusgalary hökmünde türkmen radiosynyň altyn-saz fondunda saklanýar. Türkmenistanyn halk artisti Ata Ablyýew Geldi Bäşiýewiň sözlerine "Ýaňlananda Mylly aganyň dutary", "Uz eýlär", "Käkilik" diýen ilhalar aýdymlary döretdi.

Silkinjiräp kümüş periň daranda,
Aýak çekmez ýorgalanda, ýörände,
Höwründen azaşyp, zaryn saýranda,
Söýgüliňi ýada salar käkilik.

Türkmenistanyň halk bagşysy Oraznepes Döwletnazarow tarapyndan ile ýetirilen bu aýdym şahyryň ýiti synçylygyna güwä geçýär. Ata halypa Geldi Bäşiýewiň käkiligi taryplaýşynyň üýtgeşikdigini, diýseň owadan dag jandaryna şeýle belent bolup, ony şeýle çeper suratlandyrmagy her ýeteniň başarmajakdygyny nygtaýardy. Bu aýdymy aýtmaýan bagşy ýok diýen ýalydyr. Ony dürli saz gurallarynyň gapdalynda-da aýdyarlar. Munuň özi onuň sözüniň hem, sazynyň hem şowly çykandygyndan nyşan. Aýdymyň jüpüne düşendiginiň alamaty. Geldi Bäşiýewiň goşgularyna iň köp aýdym döreden mukamçy kompozitor bolsa Türkmenistanyň halk artisti, Magtymguly adyndaky halkara baýragynyň eýesi Akmyrat Çaryýewdir. Geldi Bäşiýew bilen Akmyrat Çaryýewiň döredijilikli hyzmatdaşlygy netijesinde birgiden aýdymlar kerweni emele geldi. Ine, olaryň doly bolmadyk sanawy: "Çynarym", "Gyzlar", "Dag jerenleri", "Dutarym", "Türkmenistan Watanym", "Çeşmeler", "Gaýalar", "Daglara bar", "Seýle gelseň bu daglara", "Bedewler".. Bu aýdymlary bagşylar Nurýagdy Baýramow, Oraznepes Döwletnazarow, Parahat Şyhymow, Tawus Annamyradowa ürç edip aýdýarlar.

Bu ne gudrat, gara dagyň gatyndan,
Daşy ýaryp, gaýnap çykar çeşmeler.
Kesmer-kesmer gaýalardan inende,
Dag ýaňagyň ogşap akar çeşmeler..

* * *
Başy belent, ala garly daglarda,
Gezer agaýana dag jerenleri.
Gara daşdan çogan bal bulaklardan,
Süzer gana-gana dag jerenleri..

* * *
Ne ajap ýaňlanýar Pürli agaň pendi,
Senediň har saklan baýnamaz şindi,
Hansähet ussanyň ussat perzendi,
Jepbar bilen baga giren dutarym..

* * *
Külli türkmenleriň uçar ganaty,
Aslyny Ahaldan alan bedewler.
Üstüne müneniň päli-niýeti,
Ýagşymy-ýamanmy, bilen bedewler..

Aýdyma öwrülen şeýle setirleri näçe getirseň getirip oturmaly! Biz Akmyrat Çaryýewden:
—Siz beýleki şahyrlaryň sözlerine hem ençeme şowly çykan aýdymlary döretdiňiz, ýöne şahyr Geldi Bäşiýew bilen döredijilik aragatnaşygyňyz has ysnyşykly bolupdy. Munuň syry nämede? — diýip soranymyzda, ol şeýle jogap berdi:
— Munuň syry Geldi Bäşiýewiň şygyrlarynyň özboluşlulygynda, akgynlylygynda, baryp ýatan milliliginde, olaryň keremli daglarymyz, uçar ganatly bedewlerimiz, gazma dutarymyz.. baradalygynda. Şonuň üçin ol goşgular maýyl edip, ylhamyňy joşdurýar, edil aýdyma hiňlenen ýaly hiňlenibermeli. Meniň aýdym döredijiligime Geldi şahyryň zergärlerçe döreden şygyrlary aýgytly täsir etdi..

Geldi Bäşiýewiň şygyrlary Türkmenistanyň halk artisti, halypa kompozitor Aman Agajykowyň Garaşsyzlyk ýyllaryndaky döredijiliginde uly orun tutýar. Bu iki ussat Garaşsyzlyk eyýamynyň, gülgüzar Watanymyzyň, onuň erkana we zähmetsöýer halkynyň waspyny ýetirýän aýdymlar toplumyny bilelikde ýazdylar. Ol aýdymlar "Arzuw" ady bilen özbaşyna ýygyndy edilip çykaryldy. Bu ýygynda girizilen "Watan", "Garaşsyzlyk odasy", "Diýarymyň esgerleri", "Gurluşykçynyň aýdymy", "Bahar gülleri", "Ekiz dagym", "Gül ýüzüňe bakaýyn" ýaly eserler Geldi Bäşiýewiň we Aman Agajykowyň döredijilik örüsiniň giňliginden habar berýär. Özüniň manyly ömrüniň soňky ýyllarynda Geldi Bäşiýew aýdym-saz sungatymyzyň saýlama wekilleri Sary bagşy, Magtymguly Garly, Mylly Täçmyrat, Pürli Sary, Sahy Jepbar, Jepbar Hansähet, Çary Täçmämmet, Annageldi Jülge, Ata Ably, Nurberdi Gul, Hommat Jelil, Orazgeldi Ylýas, Ödenyýaz Nobat, Nury Halmämmet, Annaberdi Atdan barada goşgular toplumyny döretdi. Bu goşgular şahyryň beýleki goşgulary bilen bilelikde, onuň bize ýadigärlik galdyran "Çynarym" kitabyna girizildi. Geldi Bäşiýewiň şygyrlar diwany mähriban topragymyza, il-günümize bolan mähir-muhabbetden doly:

Säher turup, şükür et sen Hudaýa,
Aman-esen ýatyp turanyň üçin!
Dogup gelýän güni ýüzüňe sylgyn,
Şu jahanda ýaşap yöreniň üçin!

Ir säherde nur ýagarmyş asmandan,
Ýuw ýüzüňi! Ýüzüň nury solmasyn!
Ata-baba şu mukaddes toprakdan,
Ykbal bizi hergiz aýra salmasyn!

Ykbal bizi şahyrdan aýra salsa-da, onuň döwletli maşgalasynyň bardygy ýüreklerimize teselli berýär. Geldi Bäşiýew Ogulabat gelnejemiz bilen, tüweleme, on çagany terbiýeläp ýetişdirdi. Onuň gyzy Mähri "Çar tarapdan" radio ýaýlymynda işläp, şöhrat gazanan kakasynyň asylly kärini mynasyp dowam etdirýär.

Ilmyrat Mämedow.
1.11.2008 ýyl.
"Mugallymlar" gazeti.

- / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / - / -

Indi temamy açmagymyň sebäbini düşündireýin. Şu gün awtobusa otyrn, awtobusda-da "Owaz" radioýaýlymy gidip dur. Şonda bir goşgy okadylar. Goşgyň awtory Geldi Bäşiýew diýdi. Goşgyň adyna-da "Toý gutlagy" diýdimi ýa-da "Toý arzuwy" diýdimi, garaz şulaň birini diýdi-dä. Gowy goşgy. Aslynda bu goşgyny islendik toýa baraňda-da diktorlaň (toý alyp baryjylaň) agzyndan eştmek bolýar. Belki, köpiňiz ýatdanam bilýänsiňiz. Onsoň öýe gelemsoň "Bäh, ýaňka gowja goşgylaý, internetde dagy ýokmyka" diýip googleden gözledip gördüm. Aý ýok, goşga ýok (Bar ýöne, dolusy ýok), ýöne şu ýokardaky iki makalany tapdym. Açan temamam biderek kömek soralýan tema ýaly bolup durmasyn diýip ol makalalary bärik goýaýdym. Makalalaň ikisem gyzykly, okanyňa degýär. Meň diýýän goşgym bolsa, ine, şu aşakdaky:

Men saňa ýüzlenýän öýlenýän ýigit,
Men saňa ýüzlenýän bägül dek gelin,
Arzuwym, ikiňiz şu günden başlap,
Biri-biriňize mähriban boluň.

Bagtyň açyk bolsun, ylhamyň dury,
Now güller açylsyn bagt bagynda,
Belent basgançaklar arzuw edýäris,
Bagtyň gapysyny açan çagyňda.

Baran öýüňe goşul, ýagdyr bal ýaly,
Ýoldaşyňa goşul, misli gül ýaly,
Garrylaň göwni bolsa bolsun çöl ýaly,
Başarsaň kalbyny bossan etginiň.

Arman doly däl-dä. Aslynda goşgy 6-7 topbak dagy bar öýdýän. Şu goşgyň dolusyny tapyşmaga kömek edersiňiz diýen umyt bilenem şu temany açdym.

Öňünden sag bolsun aýdýan.
Sag boluň!

Ussat şahyr Geldi Bäşiýewiň döredijiligi barda öň azda-kände bilýädiňizmi?

Bilýädim(25%, 3 adam)

Bilemokdym(75%, 9 adam)