ALLAHYÑ (J.J) ZATY (SELBI) SYPATLARY

ALLAHYÑ (jelle jelaluhu)  ZATY (SELBI) SYPATLARY
Allahyň zaty sypatlary - Allahyň öz zaty bilen bütewi, Ondan aýry kabul edilmeýän sypatlarydyr.

Wujud - bar bolmak. Eger Allah bolmadyk bolsa, onda hiç bir zat bolmazdy. Älemleriň barlygy, Onuň barlygyna iň beýik şaýatdyr. Onuň barlygy öz-özündendir we mutlakdyr, ýoklugy mümkin däldir. Şonuň üçin Oňa “Wajibul Wujud” diýilýär. Allahutagalanyň ýoklugyny ykrar etmek, älemleri we içindäki barça zady inkär etmek diýmekdir. Allah bardyr we birdir.

Kydem - barlygynyň başlangyjy ýok. Allah gadymydyr, ezelidir, ýagny, Ol ýokka, soň bar edilen däldir. Zamany we mekany ýaradan Oldur. Ol zamanyň we mekanyň daşyndadyr.

Beka - barlygynyň soňy bolmadyk, müdimi. Allah ebedidir we bakydyr. Kurany Kerimde bu barada şeýle diýilýär:
«Ähli zat panydyr – ýok bolujydyr, diňe jelal we ikram eýesi Rabbiň barlygy ebedidir», (Rahman, 26-27).
Barlygyny dowam etdirip bilmezlik ejizlikdir, ejizlik bolsa, kemlikdir. Allah nogsandan sapdyr. Allah çäksiz gudrat eýesidir, Ony ýok etjek güýç hem ýokdur.

Wahdaniýet - bir we ýeke-täklik. Allah zatynda, sypatlarynda we amallarynda ýeke-täkdir. Ol böleklerden döremändir. Ol madda hem däldir. Ony meňzedere zat hem ýokdur. Ol deňsiz, taýsyzdyr. Şonuň üçin Onuň şärigi ýokdur. Eger birden köp ilah, taňry bolan bolsa, älemiň nyzamy-tertibi bolmazdy.
Yslam dininde, hatda ähli hak dinlerde towhyd, ýagny, Allahyň birligi akydasy iman esaslarynyň we tutuş dini ynançlaryň düýbüni tutýar. Kalpda towhyd akydasy bolmazdan Allahyň dergähinde hiç hili ynanç, amal kabul däldir. Şol sebäpli, yslam dini adamzat üçin towhyd ynanjyny ähli zatdan öňde goýýar. Ähli adamzady Allahyň ýeke-täkdigini, Onuň şäriginiň ýokdugyny ykrar etmäge çagyrýar. Hak dinler bilen batyl dinleri bir-birinden tapawutlandyrýan iň möhüm esas hem şudur.

Muhalefetün lilhawadis - Soňradan dörän hiç bir zada meňzemezlikdir. Allahutagala zatynda-da, sypatynda-da öz ýaradan zatlaryna meňzemeýär. Biz Allah nähili-kä diýip oýlansakda Ol ýadymyza düşjek we hyýalymyza gelip biljek ähli zatdan başgadyr. Bu barada Kurany Kerimde “Oňa hiç zat meňzeýän däldir, Ol her bir zady eşidýän we görýändir” diýilýär (Şura,11). Pygamberimiz bolsa, bu barada “Allah seniň aklyňa gelenher bir zatdan başgadyr” diýýär.(her adamyň aklyna-hyýalyna göräüýtgeşik zatlar, şekiller gelip biler).

Kyýam binefsihi -Allahutagalanyň zatynyň barlygynyň özünden bolmagy diýmekdir. Ol wajibul wujutdyr. Allahyň barlygy özzaty bilendir.Allahy kim ýaratdy diýip soralmaz. Eger Ony biri ýaradan bolsa Ol Allah bolup bilmezdi. Allah Sameddir, hiç zada, şeýle hem dogulmaga we dogurmaga mätäç däldir, Onuň deňi-taýy ýokdur.

*mutlak sözi, =absolyut= sözüniň manysyna golayrak bolyar.