Täze şahsyýet kulty ýa-da taryh gaýtalanýarmy?

Günbatar metbugatynda çap edilýän
maglumatlarda Türkmenistanda täze
şähsyýet kultunyň döredilýändigi
baradaky habarlara soňky
döwürlerde has köp duş gelinýär.
Sişenbe güni Aşgabatda bolan bir
waka şol gürrüňlere täzeden badalga
berdi.
25-nji oktýabrda halk wekilleriniň we
ýaşulularyň gatnaşmagynda paýtagt
Aşgabatda geçirilen ýygnakda
prezident Gurbanguly
Berdimuhamedowa
”Türkmenistanyň Gahrymany”
diýlen belent at dakyldy.
”Roýter” habar agentligi bu barada
çap eden maglumatynda şol
wakanyň şahsyýet kulty bilen tutuş
dünýä belli bolan öňki prezident
Saparmyrat Nyýazowyň döwrüni
ýada salanlygyny ýazdy.
Berdimuhamedow hem gysga
wagtyň içinde öz adyndan ençeme
kitap çap etdirdi. ​​”Ýewraziýanet”
internet neşiriniň Merkezi Aziýa
boýunça habarçysy Joşuwa Kuçera
hem Azatlyk Radiosyna beren
interwýusynda bu pikir bilen doly
ylalaşýanlygyny aýtdy:
—Şähsyýet kulty barada aýdylanda,
Türkmenistanda häzirki ýagdaý
Nyýazowyň döwründäki ýaly akyma
öwrülip başlady. Ilkibaşda ýurtda
reformalaryň geçiriljekdigi hakda
umytlar döräpdi, ýöne soňy bilen şol
umytlar puja çykyp, ýagdaý üýtgäp
başlady. Dogrymy aýtsam, daşary
ýurtlular üçin onuň sebäbine göz
ýetirmek juda kyn.
”Türkmenistanyň Gahrymany” diýen
at ýurtda iň ýokary derejeli hormatly
at bolup, ol Watan öňünde bitiren
aýratyn hyzmatlary üçin diňe
Türkmenistanyň raýatlaryna
dakylýar. Ol adyň ýany bilen ýeňijä
şahadatnama hem-de ”Altyn aý”
altyn ýyldyzy, döwlet gaznasyndan
25,000 amerikan dollaryna barabar
pul baýragy gowşurylýar.
Sylag diňe ýokarda agzalan
serişdeler bilen hem çäklenmeýär.
Bu ada mynasyp bolan kişä sylag
hökmünde döwlet býujeti
tarapyndan her aýlygynyň üstüne
50% artyk pul gowşurylýar we sylag
alan adam girdeji salgydyndan hem
doly boşadylýar.
Uly reformalara garaşylypdy
”Roýter” habar agentliginiň 25-nji
oktýabrda beren maglumatyna görä,
öňki prezident Saparmyrat Nyýazow
bu ada alty gezek mynasyp bolupdy.
Şol bir wagtyň özünde-de Nyýazow
dünýäde iň repressiw diktatorlardan
we şahsyýet kultuna batan
ýolbaşçylardan biri diýlip
hasaplanýardy.
54 ýaşyndaky Berdimuhamedow
hem ýurtda çäksiz ygtyýarlyklara
eýedir. Emma ol 2007-nji ýylda
häkimiýet başyna geçensoň,
Nyýazowyň döwründe girizilen käbir
repressiw çäreleri ýatyrdy. Orta
mekdepler Nyýazowyň döwründe 9
ýyla getirilen bolsa,
Berdimuhamedow gaýtadan 10
ýyllyk okuw programmasyny
dikeltdi. Aýlaryň hem hepdeleriň
öňki atlaryny dikeldip, daşary ýurtlar
bilen Türkmenistanyň gatnaşygyny
artdyrdy.
Bu çäreler ýurtda has uly
reformalaryň başlanmagyna
umytlary döredipdi. Emma düýbi
Waşingtonda ýerleşýän ”National
Endowment for Democracy”
edarasynyň Orsýet we Ýewraziýa
boýunça bölüminiň ýolbaşçysy
Miriam Lanskoý şol umytlaryň o
diýen netije bermänligini aýdýar:
—Türkmenistanyň liberallaşýanlygy
barada ençeme gezek gürrüň edildi,
käbir ädimleriň ädilendigine
garamazdan, düýpli meseleler
barada hiç haçan anyk we takyk
çäreler görülmedi.
Berdimuhamedow ilkibaşda käbir
oňyn ädimler äden hem bolsa,
Nyýazowyň häkimiýet başyna geçen
ýyllaryndaky ýaly häzirki prezidentiň
hem öz şahsyýet kultuny barha
ýaýbaňlandyryp başlanlygy
aýdylýar.
Taryh gaýtalanýarmy?
Öňki prezident Nyýazowyň
portretleri Berdimuhamedowyňky
bilen çalşyryldy. 2010-njy ýylda
Türkmenistanyň Harby
akademiýasynda
Berdimuhamedowyň kakasy
Mälikguly Berdimuhamedowyň
heýkeliniň açylyş dabarasyna hut
prezidentiň özüniň gatnaşanlygy
habar berlipdi.
Berdimuhamedowyň atasy
Berdimuhammet Annaýewe
bagyşlanan kitap ​​Mundan ozal
Berdimuhamedowyň doglan obasy
Yzgantda ýerleşýän bir mekdebe
onuň atasy Berdimuhammet
Annaýewiň ady dakylyp, şol
mekdepde onuň heýkeliniň hem
dikilenligi mälim edilipdi.
Nyýazowça bolmasa-da,
Berdimuhamedow hem gysga
wagtyň içinde öz adyndan ençeme
kitap çap etdirdi. Resmi Aşgabat 22-
nji oktýabrda onuň iki kitabynyň
Maryda halk bilen tanyşdyrylyş
dabaralarynyň geçirilenligini habar
berdi. Nyýazowyňky ýaly,
Berdimuhamedowyň kitaplary hem
çapdan çykan badyna döwlet
eýeçiligindäki habar serişdeleri
tarapyndan giňden wagyz edilýär.
Bu wakalar göz öňünde tutulanda,
Berdimuhamedowyň tutýan ýolunyň
Nyýazowyňkydan o diýen tapawutly
däldigini aýtsa bolar diýip,
”Ýewraziýanet” internet neşiriniň
žurnalisti habarçysy Joşuwa Kuçera
belleýär:
—Bäş ýyldan soň, häzirki ýagdaýa
syn etsek, garaşylan reformalaryň
juda ujypsyz bolandygyny aýtsa
bolar. Bu hökümetiň saýlap alan ýoly
hem Nyýazowyňka juda çalymdaş.
Meniň pikirimçe, Berdimuhamedow
we onuň töweregindäki adamlar
1991-nji ýyldan bäri dowam edip
gelýän sistemany çalyşmak
islänoklar.
Ol Berdimuhamedowa edil häzirki
döwürde şu adyň dakylmagynyň
sebäbi näme bolup biler diýlen
soraga, belki, Berdimuhamedow
ýolbaşçy wezipesine bellenen
badyna bu sylaga mynasyp boldy
diýilse, birhiliräk boljagy
çaklanylandyr diýip, jogap berdi.
Emma Kuçera Günbatarda
Berdimuhamedowyň şahsyýet kulty
döreýär diýlen gürrüňleriň barha
artýan häzirki pursatynda onuň
sylaglanmasyna ýurduň öz içinde
nähili baha berilýär – esasy sorag
şunda diýen pikirde:
—Bir şahsyýet kultuna düşünmek
mümkin. Haçan-da bir şahsyýet kulty
dargadylyp, ol täze bir kult bilen
çalşyrylyp başlansa welin, munuň
halkyň arasynda dürli soraglary
döretmegi ahmal. Emma
Türkmenistan juda ýapyk ýurt,
şonuň üçin bu barada halkyň
garaýşyny bilmek kyn.