Türkmenistanyň Gahrymanlary

16.05.2011 Parahat Ilmyradow
«Türkmenistanyň Gahrymany» diýen at ýurtda iň ýokary derejeli hormatly
atdyr. Bu at Watan öňünde bitiren aýratyn hyzmatlary üçin diňe
Türkmenistanyň raýatlaryna dakylýar. «Türkmenistanyň Gahrymany» diýen at
ýurduň mizemezligine, berkararlygyna, konstitusion gurluşynyň
berkemegine aýratyn goşant goşan raýatlara gaýtadan hem dakylyp bilner.

«Türkmenistanyň
Gahrymany» diýen at Türkmenistanyň prezidenti tarapyndan berilýär.
Türkmenistanyň prezidentine bu ady ýurduň Mejlisi tarapyndan dakylýar.

Türkmenistanyň
Gahrymanyna aýratyn tapawutlandyrylan “Altyn aý” altyn ýyldyzy hem-de
Türkmenistanyň Gahrymany diýen şahadatnama gowşurylýar. Bu belent sylaga
mynasyp bolan kişä döwlet gaznasyndan 25000 amerikan dollary sylag
hökmünde berlip, döwlet býujeti tarapyndan her aýlygynyň üstüne 50%
artyk pul goşulýar we girdeji salgydyndan doly boşadylýar.

Türkmenistanyň
Gahrymany aýratyn agyr jenaýaty eden ýagdaýynda öz belent adyndan
ýurduň prezidentiniň permany bilen mahrum edilip bilner.

Gahrymanlykda rekord

«Türkmenistanyň
Gahrymany» diýen ady almakda ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat
Nyýazowdan öňe geçen ýokdur. S.Nyýazowa bu at jemi bäş gezek berildi.

Saparmyrat
Nyýazowa bu atlar birinji gezek 1992-nji ýylyň 30-njy sentýabrynda,
ikinji gezek 1995-nji ýylyň 27-nji dekabrynda, üçünji gezek 1998-nji
ýylyň 17-nji iýulynda, dördünji gezek 1999-njy ýylyň 25-nji oktýabrynda,
bäşinji gezek 2000-nji ýylyň 18-nji fewralynda dakyldy.

Saparmyrat Nyýazow döwrüniň Gahrymanlary

Ýurduň
garaşsyzlyk alanyna tas on ýyla golaý wagtyň içinde diňe bir adamyň
yzygider gahryman bolmagy Saparmyrat Nyýazowy hem gelşiksiz ýagdaýa
salan bolara çemeli. Şu sebäpden S.Nyýazow bir ýarym ýylyň içinde jemi
bäş sany adama «Türkmenistanyň Gahrymany» diýen ady dakdy. Bu ýokary at
2000-nji ýylda Ahal welaýatynyň Akbugdaý etrabynyň daýhan birleşiginiň
başlygy Myratberdi Sopyýewe hem-de Daşoguz welaýatynyň Daşoguz etrabynyň
daýhan birleşiginiň başlygy Sadulla Rozmetowa dakyldy.

2001-nji
ýylda bolsa Saparmyrat Nyýazow Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň on
ýyllygy mynasybetli, Lebap welaýatynyň şol wagtky häkimi Gedaý Ahmedowa,
«Türkmennebit» döwlet konserniniň şol döwürdäki başlygy Saparmämmet
Weliýewe, Daşoguz welaýatyndan daýhan birleşiginiň başlygy Sapyş
Çerkezowa «Türkmenistanyň Gahrymany» diýen ady dakdy.

Netijede
Saparmyrat Nyýazow bilen birlikde ýurtda jemi alty sany Türkmenistanyň
Gahrymany peýda boldy. Ýöne bu san gaty uzaga gitmedi. Az salym
geçmänkä, Sapyş Çerkezow biwagt aradan çykdy.

2005-nji ýylyň
awgustynda bolsa, nebitgaz ulgamynda korrupsiýa ýol berendigi sebäpli,
«Türkmennebit» döwlet konserniniň şol döwürdäki başlygy Saparmämmet
Weliýew jenaýat jogapkärçiligine çekilendigi üçin, wezipesinden
çetleşdirilip, prezidentiň permany bilen «Türkmenistanyň Gahrymany»
diýen atdan mahrum edilýär.

Saparmämmet Weliýew bilen bagly waka
Türkmenistanda ýeke-täk däldir. 2005-nji ýylyň oktýabrynda Saparmyrat
Nyýazow Gedaý Ahmedowy işde goýberen düýpli kemçilikleri üçin Lebap
welaýatynyň häkimi wezipesinden boşadyp, ony Ahal welaýatynyň Altyn asyr
etrabynyň häkimi edip goýýar. Az salym geçmänkä, ýagny 2006-njy ýylyň
fewralynda Gedaý Ahmedow resmi taýdan hiç bir habar ýaýradylmazdan,
duýdansyz ýagdaýda tussag edilýär we ähli döwlet sylaglaryndan mahrum
edilip, 17 ýyl türme tussaglygyna höküm edilýär. Emma Gedaý Ahmedow
bendilikde uzak ýaşaman, 2006-njy ýylyň iýulynda aradan çykýar.

Gedaý
Ahmedow bilen bagly resmi beýanat şu günki güne çenli aýan edilmeýär.
Ozalky Gahrymanyň näme sebäpden türme tussaglygyna höküm edilendigi hem
takyk belli däl.

Merhum Gahrymanlar

Elbetde,
Türkmenistanyň Gahrymanlarynyň hatarynda Saparmyrat Nyýazowyň merhum
ejesidir kakasyny hem agzaman geçmek bolmaz. Ýurduň ilkinji prezidenti
özüniň çäksiz wezipe ygtyýarlyklaryndan peýdalanyp, 2001-nji ýylda
merhum kakasy Atamyrat Nyýazowa, 2002-nji ýylda bolsa merhum ejesi
Gurbansoltan Atamyradowa Türkmenistanyň Gahrymany diýen iň ýokary sylagy
berdirdi.

Ýurduň mediasy şol döwürlerde bu iki şahsyýeti
mukaddesligiň iň bir belent derejesine ýetiripdi. Şol döwürler bu iki
merhum Gahrymanyň kulty Saparmyrat Nyýazowyň kultunyň derejesine baryp
ýetipdi. Türkmenistanyň uruş weteranlary guramasyna Atamyrat Nyýazowyň
ady dakylan bolsa, Türkmenistanyň Zenanlar Guramasyna Gurbansoltan
Atamyradowanyň ady goýlupdy. Bulardan başga-da, bu iki merhum Gahrymanyň
atlary birnäçe kärhanalara, zawod-fabriklere dakyldy. Lebap welaýatynyň
Kerki etraby Atamyrat, Daşoguz welaýatynyň Ýylanly etraby bolsa
Gurbansoltan eje adyny şu günlerem göterýär.

Galkynyş zamanasynyň Gahrymanlary

Saparmyrat
Nyýazowyň 2006-njy ýylyň 21-nji dekabrynda aradan çykmagy bilen,
Türkmenistanda bary-ýigy iki sanyjak Gahryman galypdy. Olar Myratberdi
Sopyýew bilen Sadulla Rozmetowdy.
Berdimuhamedowyň döwlet başyna gelmegi bilen, ýurtda täze ideologiýanyň,
ýagny Galkynyş ideologiýasynyň döremegi täze gahrymanlaryň ýüze
çykmagyny talap edýärdi. Şu sebäpden hem 2008-nji ýylyň oktýabrynda
Berdimuhamedowyň permany bilen belli opera aýdymçysy Maýa Kulyýewa
Türkmenistanyň Gahrymany diýen belent at berilýär.

Maýa Kulyýewa
Saparmyrat Nyýazowyň döreden Gahrymanlaryndan juda tapawutlanýardy. Eger
öňki Gahrymanlar oba hojalyk, nebitgaz pudagynda ägirt uly hyzmatlary
bitirenler diýlip hasaplanan bolsalar, Maýa Kulyýewa bary-ýogy ýekeje
operanyň sahnalaşdyrylmagyna ýakyndan ýardam berendigi üçin şeýle belent
sylaga mynasyp görüldi.

Maýa Kulyýewadan soň, häzirki wagta
çenli «Türkmenistanyň Gahrymany» diýen at hiç kime berilmeýär. Şu ýylyň
20-nji ýanwarynda Sadulla Rozmetowyň 90 ýaşynyň içinde aradan çykmagy
bolsa, Gahrymanlaryň sanyny ýene ikä getirdi.

Geçen ýylyň
tomsunda Akbugdaý etrabynyň Gämi obasynda neşe söwdagärleriniň uly
jenaýatçylykly toparynyň ele salynmagy bilen bagly wakanyň ýüze çykmagy,
tanymal daýhan birleşiginiň ýolbaşçysy, Türkmenistanyň Gahrymany, 80
ýaşy arka atan Myratberdi Sopyýewiň wezipesinden çetleşdirilmegine
hem-de onuň syýasy sahnadan düşürilmegine getirdi.

Eger-de
Myratberdi Sopyýew Türkmenistanyň Gahrymany bolmanlygynda, onda geçen
ýylyň tomsunda Gämi obasynda neşe söwdagärleriniň uly jenaýatçylykly
toparynyň ele salynmagy bilen bagly waka ýüze çykanda, ol hökman jenaýat
jogapkärçiligine çekilerdi. Emma Türkmenistanda galan az sanly
Gahrymanlaryň adyna çirk getirilmegi tutuş bur ýurduň biabraýçylygy
boljakdygyna Galkynyş ideologiýasynyň sakasynda oturanlar tiz aň ýetiren
bolara çemeli. Şol sebäpdenem Gahryman Sopyýew diňe pensiýa gidýändigi
sebäpli (80 ýaşynda!) wezipesinden çetleşdirildi.

Şeýle wakadan soň, Türkmenistanyň Gahrymany diýen görnükli at bilen diňe Maýa Kulyýewa öňe çykarylýar.

Täze Gahrymanlaryň gözleginde

Täze
ideologiýa hökmünde öňe sürlen «Galkynyş» zamanasynda bary-ýogy ýekeje
Gahrymanyň ýüze çykarylmagy Saparmyrat Nyýazowdan gaýdýan ideologiýanyň
dowam etdirilmeginiň netijesidir. Nyýazowyň ideologiýasy ýurtda ýeke-täk
adamyň idealdygyny öňe sürýärdi. Bu ideallyk häzirki prezidentiň
ýolbaşçylygynda hem dowam edýär. Şu sebäpden hem ýurduň birinji
adamsyndan başga kim «Türkmenistanyň Gahrymany» diýen belent ada mynasyp
bolup biler?

2009-njy ýylyň oktýabrynda Myrat Garryýewiň
Berdimuhamedowa «Türkmenistanyň Gahrymany» diýen ady dakmak inisiatiwasy
bilen çykyş etmeginiň düýp esasynda hem ýurtda ýeke-täk ideal adam bar
diýlen syýasatyň alnyp barylmagynyň netijesidir.

Elbetde, dünýä
jemgyýetçiliginiň ýiti nazarlaryndan çekinýän Berdimuhamedow Myrat
Garryýewiň bu teklibine eýermekden häzirlikçe saklanýar. Ýöne şol bir
wagtda ýurduň raýatlarynyň içinden başga bir Gahrymany döretmek barada
hem pikir edilmeýäne meňzeýär.

Her näme-de bolsa, Gahrymanlar
meselesinde Türkmenistan gaty çykgynsyz ýagdaýda diýen ýaly. Bary-ýogy
iki sanyjak Türkmenistanyň Gahrymanlarynyň biri-hä 82 ýaşynda, beýlekisi
bolsa, 91 ýaşynda.

Parahat Ilmyradow Aşgabat şäheriniň ýaşaýjysy. Bu blogda öňe sürlen pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.