Amanaly (türkmen halk ertekisi)

Amanaly bu ýagdaýa geň galyp, ony çem ge­len ýere taşla­maga
dözmeýär. Onuň üçin hem ji­gi­sini atasyna bildirmän, gizlemegiň ala­jyny
etmäge girişýär. Şol sebäpli hem hemişe ýolda gabat gelende «Haý, meniň iner
oglum, goç oglum, çynar oglum» diýegen bir gar­ry aýalyň ýanyna çolaja wagty
barýar. Ol aýalyň hoşamaý sözlerinden soň amatyny ta­pyp, özüniň näme maksat
bilen gelendigini mälim edýär.

Onda garry:

— Wah, iner oglum! Bu örän kyn işdir. Mu­ny hiç kim bo­ýun
alyp bilmez. Işiň üs­ti açy­laýsa, ataňdan hiç haýsymyza ýal­kaw­lyk ýok­dur.
Ir-u-giç üstüniň açylmajak gü­ma­ny
hem ýok­dur. Men-ä öl diýseň hem toga­lanyp galaryn welin, ýöne paty­şanyň gaza­byna
duçar bola­rys — diýýär.

Amanaly garrydan beýle sözi eşidýär-de:

— Soň näme bolsa, şol bolsun. Bu gyz me­niň elimden berin
ölmesin, çünki adam çagasyny, on­da-da doganymy öldürip, ganhor bolmak is­lemeýärin. Gyzjagazy şu gije
getireýin hiç kime mätäç bolman ýaşar ýaly zerur bol­jak zat­laram yzyndan alyp
geleýin. Sen on­soň
gaý­rat et-de, meniň haýyşymy kabul et. Juda bol­masa bilinmez ýaly ony bir
pukara ber — diýip oňa köp ýalbarýar. Garry hem ýigidiň ýalbaryp oturşyna
dözmän:

— Bolýar, bar getir, seniň göwnüň üçin ölüm hem bolsa
janymy gaýgyrmaýyn. Emma gijä­niň köpi geçenden soň, gyzy, hut, öz ejesinden
öldürjek diýip alyp gaýt we ýol­da-yzda it-guş duýmasyn. Galanynam özüň oňar.
Kesekä mätäç bolmaýyn — diýýär.

Amanaly garrydan göwnühoş bolup, bege­nip, gijäniň köp essesi geçenden soň
«Öldü­r­mäge äkitmeli boldum» diýip, jigi­sini ene­­si­niň gujagyndan agladyp
alyp, göterip ço­la­ja köçe bi­len garra getirip berýär. Şol wagtyň özünde oňa
harçlyk üçin bir oka­ra al­tyn hem berýär-de, özi derrew buku­lyp, öýle­rine gaýd­ýar.

Şonluk bilen hem garry ol gyzy idedip başlaýar. Amanaly
hem jigisini öldüren adam bolup, öňküsi ýaly geziberýär.

Aradan ep-esli wagt geçenden soň, patyşa nö­kerleri bilen şikardan
gaýdyp gelýär we beýleki aýallaryndan Ama­na­lynyň ejesiniň gyzynyň bolandygyny
we ol gyzyň elinde ýokdugyny eşidýär-de, ol gyzy «Amanaly öldürdendir» hasap
edýär. Bu barada hiç kimden hiç
zat soramaýar.

Aradan az wagt geçenden soň, beýleki aýal­la­­ry­nyň
birisiniň ogly,
beýlekisiniň gy­zy bolýar. Patyşanyň buýrugy bilen bu gyz hem ýitirim edilýär.

Amanalynyň kempire beren gyz jigisi on dört-on bäş ýaşy­na
ýeten ýyly hem şa nöker­leri bilen ýene şikara gidip, birnäçe wagt­dan gaýdyp
gelýär. Şa köşgüne ýetip gelýärkä, akar suwuň boýunda geýim ýuwup oturan çaksyz
owa­dan hem syratly gyzy görýär. Gyz hem bir to­par atlynyň köprä ýetip
gelýänini gör­ýär-de,
howlukmaçlyk bilen ýerinden turaga-da ugra­­mak­çy bol­ýar. Şol wagt onuň bir
taý köwşi aýagyndan sypyp suwa gaç­ýar. Gyz, gys­sagara köw­şüni suwuň içinden
alyp bil­me­jegini bilýär. Ol aýagyndaky bitaý köwşüni eline alyp,öýlerine tarap ylgaýar.

Yzy nökerli gelýän patyşa gyzyň jema­ly­na seredip, edil
oňa kökerilen ýaly bolup, bir entekläp atynyň başyny çekip, aňkaw ýaly bolup
durýar. Şeýlelikde, ol
düşbüräk at­tutarlarynyň bi­rine:

— Onuň kimiň gyzydygyny jikme-jik anyk­laň-da, maňa der­rew aýdyň — diýýär.

Attutaryny ýola salyp, maýdalyna sürüp köprüden geçip
gelýär. Suwuň içinde çenden zyýat şöhle salýan bir zada gözi düşüp, onuň
nämedigini bilmeýär. Onuň üçin hem nöker­leriniň bi­rini iberip, ony getirdýär we onyň hälki giden
gyzyň köw­şü­digini bil­ýär-de, öýüne alyp gaýdýar. Tä öýüne ýetýänçä, «Gy­zyna altyndan köwüş geýdirer
ýaly, kim bar­ka» diýip, pikire batyp gidýär. Gyzyň kim­digini bilmek üçin
iberen atlysy hem gelip ýetýär. Ol gören-eşiden zadyny mälim edýär.

Şol günden beýläk patyşa täzeden yşk he­seri ýetip, şol
gyza öýlenmegiň kül-külüne düş­ýär. Onuň üçin wezirlerini çagyryp, ola­ra öz
maksadyny aýdýar-da:

— Her zat ediň, şol gyzy maňa alyp be­riň. Razylyk berse­ler,
gaznadan alyň-da, gö­wünle­ri­ne ýetiň. Bolmasa-da, zor bi­len alyp geti­riň —
diýýär.

Şol maksat bilen hem wezirleriň iki sa­ny­sy ol gyzyň
enesi garrynyň üstüne guda­çy­­ly­ga baryp, patyşanyň buýrugyny oňa mälim
edýärler.

Garry hem:

¾ Garybyň gyzy patyşa
laýyk däldir. Ga­ly­berse hem, patyşanyň sakgaly agaryp, bi­li bükülmegine az galypdyr. Me­niň çagam bolsa ýaňy on
dört-on bäşe ýetdi. Patyşa bu pälin­den gaýtsa ýagşy — diýýär.

Onda wezirler:

— Bize erteki otarma. Biz ýaş hasaplaş­maga gelmedik.
Bize razylygyňy ýa däldigiňi aýt. Razy bolsaň-bolmasaň hem, gyzyňy pa­ty­şa­nyň aljakdygyny
düşnükli edip aýt­dyk! — diýip, meseläni çürt-kesik edýärler.

Garry dagy alaç tapman:

— Maňa üç gün pursat beriň. Üç güne çen­li men hem iç-daşym bilen
maslahat­la­şa­ýyn — diýýär. Şonuň bilen
wezirler hem gaýdyp, garrynyň sözüni patyşa ýetirýärler.

Garry hem şol wagtyň içinde assyrynlyk bilen Amanalyny
tapyp, oňa patyşanyň ed­ýän talabyny aýdýar-da: «Özüň alajyny ede­we­ri»
diýýär.

Şu çaka çenli atasynyň läligi bolup, mä­­rekede bälçik
hem şahandaz hasaplanýan Ama­naly soňky günlerde atasyna iňkisli we tü­ke­nik­siz
gamly ýagdaýda görnüp başlaýar. Bu gyz bilen bagly wakalary we onuň öz jigisi­di­gi­ni
atasyna jikme-jik aýt­ma­­gyň we onuň gü­nä­sini bagyşlamagyny haýyş etmegiň
tärini tap­­man köp heläk bolýar.

Bir gün, gijara kakasy bilen agşamlyk na­­haryny iýmäge
baş­laýarlar. Nahardan soň dynç alyp otyrkalar, atasy Amanala:

— Oglum! Bu günler saňa näme bolýar? Asla sen birküç gün bäri näme üçin beýle tukat, gam­gyn
görünýärsiň. Ýa-da senem ataň ýaly bir gyzyň yşgyna düşdüňmi? Hany, syryňy we maksadyňy aýt! —
diýýär. Soňra bolsa:

¾ Besdir gezibildiň, indi
men seniň is­legiňe bakman öýer­jek — diýýär.

Onda Ama­­na­ly onuň özüne:

— Ýaşyň kyrkdangeçensoň, haýsydyr bir gyzyň yşgyna düşmek aýyp­dyr kaka. Aýybam däl,
masgaraçylykdyr. Beý­le za­­dy il halamaz — diýýär.

Ekinine daş oklanan patyşanyň gahary gelip ýüzi üýtgäp
gid­ýär. Ol ogluna:

— Ol zatlar bilen seniň işiň bolmasyn. Bur­nuňy sokmasyz
ýere soksaň halanmarsyň — diýýär. Öňem atasynyň bolup ýörşünden ki­ne­li,
köpden bäri içine salyp aýdyp bilmän ýören Amanaly wagty geldi hasap edip, içi­ni dökýär:

— Sen maňa tukatlygyň syryny aýt diý­ýär­siň. Sen mende
syrbardygyny näbil­ýär­siň?
— diýýär. Patyşa:

¾ Görüp ýörün, seniň
içiňde tükeniksiz pikir bar we sen ony menden gizlejek bol­ýar­­syň. Eger şol
pikiriň gowy pikir bol­ma­sa-da aýt, içiňde kitüw galmasyn. Meniň se­ni öl­dürip
ýa ýitirmejegim özüňe mälim — diý­ýär.

— Günämi geçseň we öldürip, ýitirmeseň aý­daýyn. Elbet­de,
men sebäpli sen il içinde dili gysga, Taňrynyň ýanynda ýüzi gara-ha bol­­marsyň, onda-da
senden gizlin syrym ýogam däl — diýip, Amanaly atasynyň ýüzü­niň üýt­ge­ýänini
ýa üýtgeme­ýä­nini biljek bo­lup, onuň ýüzüne käýarym seredip, maksady­na
ýakynlaşýar we sözüni dowam etdirýär.

— Seniň aşyk bolup aljak bolýan gyzyň, seniň öz gyzyň, me­niň öz gyz
jigim. Men do­ganjygymy ýitirip, ýok etmäge döz­medim. Şu çaka çenli bir garry aýala idetdirip ýö­rün —
diýip, hemmesini jikme-jik aýdýar. Onda pa­tyşa dergazap bolup, böküp ýerinden turýar-da:

— Anha, jigiň, ynha-da, özüň.
Gümüňizi çe­­kiň. Mundan beýläk meniň gözüme görün­mäň! Gö­rünseňiz ganyňyzy
gotura derman ede­rin! Özi hem şu günden gijä galman şähe­r­den çy­kyň. Asla
meniň ýurdumda säginmäň! — diýýär-de, wezir­le­ri­niň birisini çagyryp:

— Amanalyny jigisi bilen şu günüň özün­de şäherden çyka­ryp goýberiň —
diýip bu­ýur­ýar.

Amanaly hem patyşanyň soňky edip bil­jek süteminden hem
heläkçiliginden özüni we jigisini goramak üçin edil şol günüň özünde ok-ýaý we
ýarag hem hor-zar bolmaz ýaly gerek-ýarak zatlaryny alyp, gyz jigisine erkek og­la­nyň
geýimini geýdirip, ikisi tirkeşip şäherden çykyp gidýärler. Az ýö­räp, köp ýö­räp
atasynyň häkimlik edýän top­ragyndan çyk­ýarlar-da, birnäçe wagtdan soň, eýlesi-beý­lesi görünmeýän sümme
toka­ýyň çetin­den bar­ýarlar. Bu ýerlere hiç wagt diýen ýaly adam aýagy düş­mändir.
Bu tokaýda ägirt we eýmenç ýyr­ty­jylaryň ýaşaýan bol­mak­lary ahmal.

Iki dogan özlerini ýyrtyjy haýwanlar­dan goramak üçin iň
ýo­gyn, uzyn hem kän şa­haly agajyň depesine çykyp, agajyň bir­näçe iri
şahalaryny döwüşdirip we beýle­ki­leriniň üstüne ýerleşdirip özlerine mes­gen
edinýär­ler. Tokaýa ilki gelen gün­le­­riniň özünde til­kiler peýda bolýar.
Olar heniz görmedik jan­dar­laryny al-asmanda görüp, geň galyşyp se­redişip gidýärler.

Ertir ir bilen Amanaly ok-ýaýy bilen sül­gün urup gelýär-de, ony bişirip,
ertire çen­li owkat edýärler.

Amanaly her gün aw awlap başlaýar. Soňa­ba­ka her gün ag­şam
bularyň ýanyna tilki, şa­gal, aýy, maýmyn ýaly her tüýsli jandar­lar gelip
başlaýarlar. Bular Amanalyny hem onuň gyz ji­gisini agajyň üstünden öz ýan­laryna
dü­şür­jek bolup, her
tüýsli oýun ed­ýärler. Tow­sak­laşýarlar we agaja dyrma­şan bolýarlar. Maý­mynlar
Amanaly dagynyň bä­ri ýanyna ýetip gaýdýarlar. Olar ol şahadan beýleki şaha
bökýärler we guýruklarynyň uju­ny şaha çyr­map, özlerini başaşak goý­be­rip,
her tüýsli oýun edýärler. Emma Ama­na­ly olaryň maksat­la­ryna düşünmän, ola­ryň
ýanyna düşmeýär. Ahyrda hem haýwanlaryň özleri ýadap pytraýar­lar.

Aradan birnäçe gün geçenden soň maýmyn­lar bilen bir goly ýok, endam-janyny uzyn tüý basyp
giden bir adam hem gelýär. Maý­mynlar bu sapar hem öňküleri ýaly her tüýs­li
oýun edýär­ler, basalaşýarlar we jykyrdaşyp gü­lüşýärler. Ol adam hem maý­mynlaryň
bi­risi ýaly bolup gidipdir. Onuň üçin hem olaryň her tüýsli oýunlaryna
gatnaşýar. Olar birnäçe wagt oýnan­la­ryn­dan soň hälki tüýlek adam Amanalynyň
münüp oturan aga­jy­nyň düýbüne gelip we ýüzüni ýokary tutup, gara-çynyny edip,
gygyryp gepleýär welin, Amanaly onuň sözleriniň birji­gi­ne hem düşünmeýär. Bu
ýagdaý her gün üznüksiz dowam edýär.

Ahyr bir gün hälki golsuz adamyň gatnaşmagy bilen aýylar
we maýmynlar üý­şüp, bu
ýerdäki agaçlaryň bir entegini sogu­ryp we döwüşdirip üsti-üstesine münderläp goý­ýarlar. Tüýlek ada­myň
ýolbaşçylygynda der­­rew gumuny daşa zyňyp, dört burç garym edýärler. Edil şol
wagtyň özünde hem Ama­naly aw­dan gaýdyp gelýär we bularyň ediş­dirip ýören
işlerini görüp, pikirlenip dur­ýar. Işleşip ýören jandarlaryň hem hem­mesi işle­meklerini
goýup: «Bu näme diý­ýärkä?» diýen ýaly aňkaryşyp durýarlar. Hälki golsuz adam
bolsa düşnüksiz gepläp, Amanaly üçin gyş ýaşar ýaly jaý etjek bolýan­dyk­la­ryny
bildirýär. Ama­na­ly hem öz ýanyndan: «Bular maňa rehimdarlyk edýärler. Onuň
üçin meniň hem bularyň edýän işine gatnaşmagym gerek» diýýär-de, ok-ýaýyndan
beýleki zatla­ry­ny öz ýaşaýan agajynyň düý­bün­de goýýar. Ol ullakan gamasy
bilen agaç­la­ryň artykmaç şahalaryny kesişdirýär. Agaçlaryň käbiri­ni iki
kesýär, käbirini lokgalygyna hälki gazylan garymyň içine hatarlaýyn goýup baş­laýar.
Agaçlary aýy we maýmynlar getirip
ber­ýärler we bir golsuz adam bilen Amanaly ussaçylyk edýärler.

Şonluk bilen, salynjak jaýyň diwarla­ry­ny derrew iki
gatbar galyňlykda ýogyn agaç­lary sowuk geçmez ýaly biri-birine pugta sep­läp
berkidýärler hem garymyň astyny hem agaçlary bir-biriniň üstüne iki gat goýup,
hiç wagtda çyg, ygal geçmez ýaly pugta je­bis­leýärler. Gabsasyny bolsa,
Amanaly­nyň özi mö­jekler gidenlerinden soň, oňat bejerlip tekizlenen galyň
agaç­lardan gaty mäkäm keb­şir­läp ýasaýar.

Garym şeýle mäkäm edilip taýýarlanandan soň, Amanaly
dogany bilen agajyň üstünden bu jaýyň içine göçüp gelýär. Bularyň bu jaýa göçüp
gelen günlerinden soň, hälki bir goly ýok adamynyň bular bilen dostlugy bar­ha
güýç­lenýär. Bularyň şeýle ýagdaýda ýaşa­mak­lary ep-esli wagta çekýär.

Günlerde bir gün tüýlek golsuz adam haýwanlaryň kömegi bilen Amanalynyň
garymynyň edil gap­dalyndan ýene bir ga­rym salyp başlaýar. Amanaly onuň
özüniňem bu ýerde ýaşajak bol­ýandygyny çaklap bilýär.

Bir gün ol adam paty-putusyny alyp bu ga­ryma göçüp gel­ýär.
Onuň ýanynda bolsa şeýle bir owadan, hoşsurat gyz bar welin, Amanaly bilen jigisi haýran
galmakdan ýaňa oňa aň­kar­şyp durýarlar. Iki doganyň iki­si­niň kel­le­sine-de şol bir pikir gel­ýär:
«Doganymyka ýa gelni?».

Gyz Amanaly dagyny uzak pikirlenmäge goý­maýar. Ol ýal­kym salyp,
assa basyp, ýuwaş­ja ýöräp bularyň ýanyna gelýär. Gelýär-de il­ki bilen
Amanalynyň gyz jigisi bilen gö­rüş­ýär. Soň bolsa utanjyrap, onuň özüne sa­lam
berýär.

Amanalynyň jigisi adam aýagy sekmedik sümme tokaýyň
içinde özüne jora tapyna­ny­na begenip uçaýjak bolýar. Golsuz adam bu­la­ra bir zatlar, bir zatlar
diýýär. Elini sal­gaş­­dyr­ýar. Em­ma duranlaryň
gyzdan özgesi oňa düşünmeýär.

Gyz:

— Men gitjek, ýene aýlanaryn — diýýär. Meni bolsa size
tab­şyr­ýar, horlamaň — diý­ýär. Size duşanyna begenýänini aýdýar — diý­ýär.

Görüp otursalar, bu gyz bir garybyň gyzy eken. Ol zulum
görüp, obalaryndan gaçyp gaý­­dyp, şu sümme tokaýa düşüpdir. Ol ilki bu tüýlek
adama duşup, ondan haýwanlardan hem beter gorkan eken. Soň ýuwaş-ýuwaş öwre­ni­­şip­dir.
«Şu bolmasa men aç öljek eke­nim» diýip, gyz gürrüň berýär. Owadan gyz gaty al­çak
eken. Ýöne ol Amanalydan gaty utanansoň, Ama­na­ly golsuzyň salan gary­myn­da
galyp, gyzlary beýleki garymda goý­ýar eken.

Şeýlelikde, aradan ençeme wagt geçipdir. Günlerde bir gün
Amanalynyň ejesi beýleki doganlary bilen bilelikde ýiten çaga­la­ry­ny yzarlap gelipdir.
Olar bulary ölü­miň öýünde tapan­dyk­laryny aýdyp berip­dir­ler. Gelibem, Amanalyny aşa
begendirip, yzlary­na gaýtmandyrlar.

Soňabaka bu sümme tokaý şähere öwrülip, bu ýerik köp adam
göçüp gelipdir diýýärler. Gö­çüp gelenleriň arasynda Ama­na­ly öz hos­sar­laryny
görüp, gaty begenipdir. Olara
ýer­leş­mäge kömek edipdir.

Ýalňyz oglundan, söýgüli aýalyndan, çagala­ryndan jyda dü­şen, raýatlarynyň arasynda-da
abraýdan gaçan şa «gam-gussa­dan däli­räp­dir» diýýärler.

Amanalynyň golaýyna, sümme tokaýa göçüp gelen adamlar aw
awlap baýapdyrlar. Agaçla­ryň selçeňräk ýerlerinden ýeri tekizläp, ekin ekip
baş­lapdyrlar.

Şol ýurduň şikara çykan şazadasy Ama­na­­ly­nyň aý ýaly gyz jigisini görüp, oňa aşyk bolupdyr. Hossarlaryny
Amanalylara gudaçy­ly­ga iberipdir we guda bolupdyrlar.

Şazada Amanalynyň aýdan görkli jigi­si­­ne öýlenip, soň
Ama­nala köp ýardam beripdir. Oňa köşk ýaly jaý salmaga kömek eden­miş.

«Amanaly şol jaýda golsuzyň yzyna dü­şü­rip getiren gyzyna öýlenip, maksat-my­ra­­dy­na ýetip,
bagtyýar ýaşapdyr» diýip, er­te­ki­çiler gürrüň berýärler

Bäh gowy eken

👍

gowja erteki eken, galamyna bereket! 🙂

Ana saña gerek bolsaaaa

👏

— Bize erteki otarma. Biz ýaş hasaplaş­maga gelmedik.
Bize razylygyňy ýa däldigiňi aýt. Razy bolsaň-bolmasaň hem, gyzyňy pa­ty­şa­nyň aljakdygyny
düşnükli edip aýt­dyk! — diýip, meseläni çürt-kesik edýärler.

WEZIRLER...

Gyzykly erteki. Yone ADVOKAT aga, bu ertekinin usti bilen namani dushundirjek boldunyz?

Бетинден эртеки экен