Türkmenistanyň dolandyryş-çäk taýdan bölünişi ǀ Konserwator
Türkmenistan 491
müň kw. km-dengowrak uly meýdany, bäş
milliondan gowrak ilaty bolan alty merkezden dolandyrylýan Merkezi Aziýa
döwleti. Resmi taýdan 1921-nji ýylda serheti emeli usulda kesgitlenip
döredilýär. SSSR-i düzýän 15 respublikanyň biridi we 60 ýyldan gowrak wagt doly
kommunistik sistema arkaly dolandyryldy. 1980-ly ýyllarda bazar ykdysadyýetine
geçip başlady we bugün aram-kapitalist sistemaly garaşsyz respublika.
Halkyň 75%-den gowragy türkmen, galan 25%-e golaýy başga
millet. Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda ikinji uly millet ruslardy bugün bolsa
bu san azalyp özbekler ýurtdaky ikinji uly topary düzýär.
Ýurdumyzyň araçäkleri 1920-ly ýyllarda bilgeýişleýin dawaly
şekilde düzülýär. Welaýatlaryň serhetleriniň kesgitlenmeginde-de birnäçe
ýalňyşlyklar goýberilýär. Bugünki temamda şeyle ýalňyşlyklar barada gürrüň
açmakçy.
Birme-birden welaýatlaryň düzülişine ser salyp göreliň:
DAŞOGUZ WELAÝATY:
50% töwregi özbeklerden,45% töwregi
türkmenlerden, galany bolsa
beýlekilerden düzülýär. Daşoguzyň serhetiniň düzülişi örän üýtgeşik we şol
sebäplem bu bilen bagly birnäçe soraglar ýüze çykýar. Namüçin 90%-den gowragy
özbeklerden düzülen S.A Nyýazow etraby Özbegistana berilmedi-de Türkmenistana;
ilatynyň aglabasy türkmenlerden ybarat bolan Hywa Türkmenistana däl-de
Özbegistana berildi? Sebitiň esasy merkeziniň Köneürgenç bolmagyna garamazdan
ruslaryňDaşoguzy merkez edip
saýlamagyna näme sebäp bolupdy? Serhediň düzülişi nähili teoriýa
esaslanýarwe ş.m birnäçe soraglar?..
Daşoguz 9 etrapdan ybarat we serhetler şeýle biendigan
düzülen welin etraplaryň birek-birek bilen hyzmatdaşlykda ykdysady ösüş
gazanmaklary örän kyn.
BALKAN WELAÝATY: Halkyň aglaba bölegi türkmenlerden düzülýän-de
bolsa senagatyň intellektual zähmet talap edýän işlerinde esasan etniki ruslar
işleýär. Bu welaýatyň hem territoriýasy örän gyzykly. Bir tarapy dogry – Eýran bilen
ýanaşýan serhet emeli däl-de tebigy. Ýöne mundan başga ýerleri üýtgeşik.
Magtymguly etrabyny geografiki şertlere seretseň Ahala berilmelidi. Bu ýer nämüçin
Ahala degişli edilmedikä? Ikinji gyzykly hem gülkünç nokady bolsa Gazagystan
bilen düzülen serhet; Türkmenistana Garabogaz aýlagy paýlaşylmasyz beriläýýär,
elbetde bu Gazagystan bilen paýlaşylandan has gowy. Ýöne nämä esaslanyp
düzüldi? Onsoňam Gazagystanyň Maňgyşlak sebiti taryhdan bugüne türkmen topragy
bolmanmydy name? Zakaspi oblasty düzülende türkmenlere tabşyrylan zona, SSSR-iň
pikir babalaryndanbolan Ilminskitarapyndan Gazagystana degişli edilip goýulýa.
Balkan welaýatynyň içki ýerleşişi hem örän dawaly. Tebigy şertler sebäpli
etrabyň ilaty beýleki bir etrapdan ýa-da
merkezden üzňe ýaşaýar. Etrap merkezlerinin göýä uzakdaky bir oba kibi
bir-birine uzak bolmagy etraplaryň welaýatyň ösüşine goşant goşmaklaryna
päsgelçilik döredýär.Bu ýagdaý
düzedilmeli esasy meseleleriň biri. Halkyň
intellektual güýjini ýerlikli ulanyp bilmegi üçin esasan bir merkezde ýygylaşmagy zerur.
AHAL WELAÝATY: Sebit bellenilen araçäkleri babatda iň
problemasyz ýerlerden biri. Kemçilikli nokady Magtymguly etrabyndan aýra
düşmegi. Şol etrap Baharly etraby bilen birmeňzeş şertlere eýe. Ahala araçägine goşulaýsahas ýerlikli bolar.
MARY WELAÝATY: Lebap bilen düzülen serhetigalamyň keýpine düzülen-de bolsa tebigy şertlere hem
nälaýyk gelenok. Düşünmedik ýerim bolsa
etraplaryň serhetlerniň düzülişi. Ýolötenden Serhetabada gidip barýaň welin
birden öňüňe Demirgazykdaky Wekilbazar çykaýýar. Şu meselelerden başga
problemaly ýeri ýokmuka diýýän.
LEBAP WELAÝATY: Türkmenistana bagşedilen iň kyn
meselerden biri hem Lebap bolsa gerek. Welaýatda sebiti uzynlygyna ikä bölýän
Amyderýa bar. Derýanyň sag tarapynda 5, çep tarapynda 10 etrap ýerleşýär. Derýa welaýaty ikä bölüşi ýaly durmuşy hem ikä
bölüpdir. Çünki derýanyň garşysyna geçmek üçin ýa Türkmenabada, ýa-da Atamyrada
gitmeli bolýa.Welaýatyň Özbegistan
bilen serhedi galamyň keýpine görä çyzylypdyr, ýöne galam işini göni çöllükde
bitirenem bolsa etniki ilatyň gürlügine hem sereden bolmaly. Ilminskiniň
galamynyň Türkmenistan üçin joşan wagty hem Lebaba dogry gelýär. Sebäbi Magdanly
merkezli Köytendag etrabynyň dg-gündogar tarapyndaky obalarda özbekler
ýaşaýanam bolsa bize goşulypdyr. Ýerasty baýlyklara öran baý bolan bu ýerlerden
iň gowy şekilde peýdalanjak bolmaly.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 43/43 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 20 oktýabr 2011 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 43
Geografiýa kitapdan
Konsewator mowzugynda, sozlerin ullanylysy dogry, maglumatlar dogry, yone pikirler welin ylalasar yaly dal. Meselem Ahalda ahalda arcakler barda aydypsyn, etraplaryn biri arapda-biri sarapda, namesi problemasyz. Yok mowzugynyzy halamadym. Basgada kan seyle, tersirak pikirler. Siz gowysy taryhy maglumatlar goyun.
Dogry, men diňe tebigy şertlere laýyklykda diýemok. Tebigy, ykdysady, sosial durmuş we geografiki şertlerem gözöňünde tutulmaly
Gowurdakdak gapdalda kän ilat punkutam ýok ýalyla, bolanjasama näme bolsada türkmenä däl. Geýinishler gepleshleri üýtgeshik, mening bilen gurleshseler dushunse bolýarda, biri biri bn gurleshseler dushinibem bolanok. Ýashaýyshlarna nebsim agyryp gaýdym.
Kirki bu uly shäher. Hany sayuz döwri Aýroportama bolupdyr diýip eshtdim! Eger bolsa shony ýene gurnalsa has gowy bolardy
barakaALLAH.
Dashoguzda türkmenlerden özbekler känmi? ynanaýsammykam!?
Mûñkin, öñ beýledir öýtmeýädim.
Dashoguzda Dörtgül diýibem ýer barmy? ýa ol Özbekistana degishlimi?
Saýatdan aşagysy Kerkä degişli edilen bir proýekt taýýarladym. Merkezi Kerkiçi-Kerki bolup iki etraba bölüner. Artykmaç etraba zerurlyk ýok. Öňem aýdyşym ýaly halk az, şol sebäplem esasy merkezlerde jemlenmeli. (kartany goşup bilemok)
Ahalda ähli etraplar bir çyzygyň ugrunda ýerleşýär. Sen Ýerbent we Derweze hakda aýdýan bolaýma, olaryň kän bir ykdysady ähmiýeti ýok, çöldäki obalar.
Lebapdaky Farap etrabynyñyñam ilatynyñ agramly bölegi özbeklerden durýar. Aslynda ol raýon özbeklere digishli eken. Gaýgysyz Atabaýew ýurdymyzy TSSP etmek un jany teni bn alada eden adam,. Bir gijañ dowamynda farapbyllara tm pasportyny paýlap chykypdyr. Aýratyn resbuplika bolmak un ilat sanyng belli derjeden ýokary bolmaly eken, shol sanawa ýetmese bolsa awtonomiki resbuplika bolmalymysyn.
Ýok-la. Farap özbekleriňki eken diýlen düşünje ýalňyş. TSSR 1921-de; UzSSR bolsa 1924-de döredildi. Lebabyň öň Buhara emirligine degişli bolmagy özbeklere degişli diýmek däl. Eger beýle oýlanmaly bolsa Ýewraziýanyň 2/3 bölegi türkmenlere degişli bolmaly.
Kerki hakykatdanam mümkinçilikleri uly bolan şäher. Özbegistan, Owganystan, Türkmenistanyň birleşdiriji çatrygynda ýerleşýär. Päkistana, Täjigistana çykyş gapylary bar; onsoňam Päkistan diýmek dünýä okeanlary diýmek. Garaz Kerki geopolitiki taýdan örän ähmiýetli merkez.
yok beyle dal. ol yerde tutuş magdanly etraby bar-a, galyberse köytendag etraby hem şol tayda. iki etrap bar, etrap statusu berlen bolsa diymek ilat sany yeterlik.gruby aydanda: tm-da 50 etrap bar. 2/50= tm-yn %4 ilaty diymek, olam 200,000 töweregi adam diymek(tm ilaty 5000000 diysek). Türkmenabatda 200000 ilaty bar. diymek Türkmenabadynky yaly ilatly yere ''kän ilat punkutam ýok ýalyla'' diysek yalnyşdygymyz bolar. sonam halky name bolanda name özbek bolsun, gazak, tajik ermeni bolsun, şolaram tm grazhdany ahyry,olaram watan gulluk edyaler, naloglaryny töleyarler. (döwlet adam üçindir, dine türkmenler üçin dal, her bir rayat üçindir.) geyniş we gepleşikler barada: baş barmagyn başisem den dal. her hili geyinyanem bolup biler. başgarak dilde, şiwede,aksentde gepleyanam bolup biler... onda orslara name diymeli düybinden başga dil , başga medeniyet, başga geyniş... olary bolsa biz edil başymyza taç edayjek bolyas... ay borla umuman bu pikirin bn ylalaşamak...
geografik şertleri göz önünde tutsa bolar. dag derya zat bar bolsa aylanyp geçmeli bolar. yöne ykdysady we social durmuş tarapyndan nadip etrap döredip bolarka? mysal üçi namani göz önünde tutsa bolar. social durmuş diyer yaly bizde düypgöter ayra millet yoga, halkyn hemmesi diyen yaly birmenzeş-birsydyrgyn yaşayar...
Bäh,ýurt paýlanşygy başlady,öýtýän!:-)
Bolan zady aýtdym, maňa paýlatmazlar
dost, Dashoguzda 50% ozbekler yashaya diymekligin ote gechmeklikmi/ka diyyan. Onsanam, Dz/ny Ozbeklere berilse amatly bolar diyyan weli, Demirgazyk Turkmenistanda halkymyzyn nache asyrlyk taryhy hem gidaymelimi Sizin pikirinizche?
Dz/da 50 % ozbek ozalam bolan dalmika diyyan, indi hem bolmaymasa?!
oñ üçin USA-daky ýaly syýasat alyp barmaly, onsamam Türkmenistan türkmenler üçin ýazylgy ýeri ýok 'po etomu hemme milletler bolup Beýik Türkmenistanda agzybir ýashalyñ!!!
oñ üçin USA-daky ýaly syýasat alyp barmaly, onsamam Türkmenistan türkmenler üçin ýazylgy ýeri ýok 'po etomu hemme milletler bolup Beýik Türkmenistanda agzybir ýashalyñ!!!
oñ üçin USA-daky ýaly syýasat alyp barmaly, onsamam Türkmenistan türkmenler üçin ýazylgy ýeri ýok 'po etomu hemme milletler bolup Beýik Türkmenistanda agzybir ýashalyñ!!!
Birwagtlar orta azyada iň uzyn prospekt Stalin prospekti eken. ol hazirki Aşgabat şäherindäki Magtymguly şaýoly(Swaboda) uzynlygy şol wagt 11 km deň bolupdyr. häzir bilemok