Mollanepes shahyr barada aýdylýan rowaýat-gürrüňler
Mollanepes barada aýdylýan rowaýat-gürrüňler
Mollanepesiň çowlugy Oguljahan ejeden ýazylyp alnan rowaýat-gürrüň:
“Babamyň (Mollanepesiň) alty aý oglan okadyp, alty aý kitap okamak, goşgy ýazmak bilen wagt geçireni hakynda kakam pahyr gürrüň edip bererdi. Olar üç kişi ekenler: biri babam, ikinjisi Aman diýen bir adam, üçünjisi hem molla Kemine bolan bolara çemeli. Olar bütin gijäni her hili kitaplar okamak, goşgy düzmek we ýomak atyşmak bilen geçirer ekenler” (A.Kekilow. Mollanepes. TDN, Aşgabat, 1957, 23 s.).
Kemine bilen Mollanepesiň arasyndaky halypa we şägirtlik barada rowaýat-gürrüň:
Maryda şahyrlaryň başy jem bolan ýerde, bir gezek döredijilik hakynda gürrüň dowam edýärkä, şahyrlardan biri:
- Indi näme ýazarkak? - diýip soranynda, Kemine oturan ýerinden:
- Ussadymyz Magtymguly söz meýdanynyň oragyny orup gitdi, indi biz onuň hoşasyny çöpläýmesek, başga çärämiz ýok! - diýipdir.
Günleriň birinde Kemineden:
- Ýeri, molla Kemine, Magtymgulynyň hoşasyny çöpläp ýetişip bilýärsiňizmi? - diýip soraýarlar. Kemine bolsa bu soraga:
- Çöpleýärin-ä weli, wekilleriň ýazy tiresinden bir oglanjyk holtullap, aýagy duşakly at ýaly towsaklap, gapdalymdan hiç aýrylmaýar - diýip jogap beripdir. Rowaýatda gürrüňi edilýän oglanjyk Mollanepesdir.
Halk arasynda ýaşaýan bu rowaýatda bolsa, Mollanepesiň Keminäni öz halypasy saýyp, onuň döredijiligine uly hormat goýandygy barada aýdylýar:
Mollanepes Keminäniň “Zülüň” atly goşgusyny okap:
- Molla Kemine zülpi taryplamaga söz goýmandyr - diýipdir.
Döredijiligi
Mollanepes döredijilik işine ýaşlykdan başlap, halk eserleri, türkmen we gündogar halklarynyň edebi ýadygärlikleri bilen içgin tanşypdyr hem-de şygyr sungatynyň inçe tilsimlerini ele alypdyr. Ol köp sanly goşgulary hem-de halkyň uly söýgüsini gazanan “Zöhre-Tahyr” dessany bilen türkmen halkynyň aňynda ebedilik orun aldy.
Şahyryň döredijiliginiň esasy bölegi söýgi-ahlak, öwüt-nesihat häsiýetli şygyrlardyr.
Söýgi-ahlak.
Mollanepesiň döredijiliginde yşky-ahlak häsiýetdäki şygyrlar esasy orny eýeleýär. Ol bu meselelere bagyşlap ýazan “Bäri gel”, “Haýrana galar”, “Söwdügim”, “Istäp ki gözel ýary”, “Kakar” ýaly onlarça goşgularynda türkmen gelin-gyzlarynyň ahlak sypatlaryny, görk-görmeklerini, edim-gylymlaryny taryplamak bilen birlikde, ýaşaýşyň gönezligi söýgi diýen pikiri orta atypdyr.
Öwüt-nesihat.
Mollannepes öwüt-nesihat häsiýetdäki şygyrlarynda adamlara agzybirlikde hem-de özüňe berlen az pursatlyk ömre erk edip ýaşamaklygy ündew edýär. Şahyryň bu ugurdan ýazan goşgularynyň içinde “Ner gezgin” hem-de “Aňsa” goşgulary özüniň ähmiýeti taýdan has-da tapawutlanýar.
“Zöhre-Tahyr” dessany.
Temasy, köp görnüşliligi. Mollanepes sözleriň süýjüsinden saýlap şygyr döretmek bilen birlikde, halk rowaýatlary esasynda “Zöhre-Tahyr” dessanyny-da ýazýar. Mollanepesden öň XVI asyrda ýaşap geçen özbek şahyry Saýýady hem “Tahyr we Zuhra” atly bir poema ýazýar. Ýöne bu poema gysga bolup, wakalar anyk berilmeýär.
Edebiýat taryhynda bu sýužeti dessançylyk tärinde işlän ýeke-täk şahyr Mollanepesdir. Şahyr bu sýužeti täzeden işlemek, öz arzuw-hyýallaryny, oý-pikirlerini dessanyň içinde goşgy görnüşinde bermek bilen, ony millilik häsiýeti bilen-de baýlaşdyrypdyr.
NER GEZGIN Köňlüm, saňa nesihat, gezseň serbeser gezgin, Tany dosty-duşmanyň, öýňe bahabar gezgin, Ganym bilen garjaşsaň, daýym muşty-per gezgin, Gezseň dünýä ýüzünde, dowam täze-ter gezgin, Kyrk ýyl maýa gezinçäň, bütin bir ýyl ner gezgin. Iki adam uruşsa, öter ýaly ýol berme, Birisine gep berip, ol birine al berme, Owwal adamdan gaçma, gaçsaň asla el berme, “Jan aga, özüň bil” diýp, her näkese ýalbarma, Kyrk ýyl maýa gezinçäň, bütin bir ýyl ner gezgin. Nepes, hiç bir kem durma deňi-duş-u, dost-ýardan, Pul tapmasaň göterme näkes bilen süýthordan, Her diläňde gam basar, köňlüň dolar gubardan, Dogmaz togsan dört ýylda, bogaz bolsa är-ärden, Kyrk ýyl maýa gezinçäň, bütin bir ýyl ner gezgin.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 11/11 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 11 oktýabr 2011 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 11
AŇSA
Hindiniň awçysy çyksa şikäre,
Özge aw islemez, pil sesin aňsa,
Otag ören bolsa bilbili-zara,
Otaga ot salar, gül sesin aňsa.
Jereniň balasyn baksaň, bejerseň,
Suw ýerine şeker-şerbetler berseň,
Höregne gül berip, bir güni görseň,
Watandan el götär, çöl sesin aňsa.
Gündize gün zynat, gijäge - mahtap,
Kümüş zäge mätäç, altyna - simap,
Derýa görki mähek hem dürri-naýap,
Bilgur röwşen tapar, kül sesin aňsa.
Harsydünýä söýer teňňäni, maly,
Bir gün bitap bolup, gitse mejaly,
Dönüp-deprenmäge bolmasa haly,
Galar garysyna, pul sesin aňsa.
Jelep karar etmez ýeke är bilen,
Dostun görse, bolmaz kesbi-kär bilen,
Ýola gelmez taýak bilen, zor bilen,
Ýagşy zen daş gaçar, “gel!” sesin aňsa.
Gula döwlet gelse, bilmez agasyn,
Nakyldyr: har semrär - deper eýesin,
Kyrk çillede görseň doňuz balasyn,
Bilgur röwşen tapar, kül sesiň aňsa.
Ýagşy zen suhanwer, bolsa sypaýy,
Ýüzi misli mahtap, on tördi aýy,
Gaçar betküýlerden söz guran saýy,
Çyrag iba kylar, ýel sesin aňsa.
Bedasylyň köňli açylar, şer diýseň,
Hergiz gitmez, il derdine ýör diýseň,
Bahyllaryň jany çykar, ber diýseň,
Täzeden jan geler, al sesin aňsa.
Karun mülkün alsa bir är ýa dişi,
Pulum az diýr, her gün çeker käýişi,
Nuhuň ömrün hasyl etse bir kişi,
Ýakmaz gulagyna, öl sesin aňsa.
Nepes, sen sözleseň ulus-illerde,
Bilbil şeýda bolar täze güllerde,
Asal ezgil dahan içre tillerde,
Ary hüjüm eýlär, bal sesin aňsa.
BÄRI GEL
Saňa düşdi nazarym, söýgüli janan, bäri gel,
Saçy müşk isli ýufar, sünbüli-reýhan, bäri gel.
Gül beden, gülgün reň, dony zerefşan, bäri gel.
Al ýaňak, kirpigi ok, alma zenehdan, bäri gel.
Janyňa sadka olam, bäri gel, eý jan, bäri gel!
Gel, otur gaşymga sen, zowky-jamalyň göreli,
Gül ýüzüň şöhlesine saz bilen söhbet guraly,
Dost gadyryn bileli, duşmany otga uraly,
Dünýä bäş gündür, öter, zowky-sapalar süreli,
Bu ýalan dünýä öter, ötdi-le döwran, bäri gel!
Kä gülüp bäri bakyp, näz bilen sallana sen,
Käte gaşyňy çytyp, her tarapga tolguna sen,
Älemge şöhle salgan türpe ajaýyp sona sen,
Öz ýüzüň şöhlesine, belki, özüň hem ýana sen,
Ýüregim otga ýakan ataşy-suzan, bäri gel!
Duýmasyn gende rakyp, bir ýerde pinhan bolaly,
Jany jan içre goşup, bir tenu-bir jan bolaly,
Maksady hasyl edip meşguly döwran bolaly,
Söýleşip bir-birimiz, ança gadyrdan bolaly,
Bäş gündür siz - bize, biz - size myhman, bäri gel.
Leb gysyp, gaş kakyşyp, mährem olup, gol tutuşyp.
Çolaşyp hem çyrmaşyp, ýag bile süýt deý gatyşyp,
Oýnaşyp, seýre çykyp, ak-gyzyl alma atyşyp,
Göýä bir nowça nahal dek bir-birimize ýetişip...
Kylaly gaýgy-gamy ýer bile ýegsan, bäri gel.
Çekerem her gijelerde ah bilen zaryň seniň,
Menden özge kim çeker derdi-azaryň seniň?
Bermenem ýüz müň tümenge käkili taryň seniň,
Ak göksüňde biten alma-enaryň seniň, -
Tirmesem, ança galar janda köp arman, bäri gel.
Perileriň patyşasy, belli mestana, gözel,
Sen ki bir şamug çyragy, men ki perwana, gözel,
Hulky hoş, labzy şirin, ýüzleri nurana, gözel,
Bagry buz, sözleri uz, dişleri dürdäne, gözel,
Lebi lagyl, geýdigi al, jenneti-ryzwan, bäri gel.
Söwdügim, her sözüňe, şirin jany bereý,
Her nuktaýy halyňa Eýrany-Turany bereý,
Her saçyň bir taryna käpir-musulmany bereý,
Seýr kylyp bakyşyňa Balhy-Badahşany bereý,
Kylaýyn men bu jahany saňa gurban, bäri gel!
Uýalyp, ýerge bakyp, bizden ki iba kyla sen,
Gözleýip göz uç ile, synamga otlar sala sen,
Bir güni öltüre sen, ahyry bu janym ala sen,
Näge rehm etmes sen, halymny özüň bile sen,
Diýr Nepes, köňlüm alan täze gülüstan, bäri gel!
HAÝRANA GALAR
Bag içine ýar sallanyp girende,
Bilbiller saýramaz, haýrana galar,
Keşt edip, serçemen üzre ýörende,
Ganatdan aýrylar, perwana galar.
Aý nurdan aýrylar, gün gökden uçup,
Ýyldyzlar kararsyz çar tarap göçüp,
Saky meý getirer, erenler içip,
Olar ah çekerler, zamana galar.
Şalar ýatabilmez, arzuwda gezer,
Öli balyk görse, jan berer, ýüzer,
Goly bagly gullar zynjyryn üzer,
Söýlemez ýüz düşse, diwana galar.
Gülüp baksa, ol garrylar batlanyp,
Öten günler, ýigit çaglar ýatlanyp,
Gök otlar saralyp, daraht otlanyp,
Asman jünbüş eýläp, lerzana galar.
Nepes, tarypladyň ýaryň jemalyn
Ýel degip, göterdi ýüzde desmalyn,
Hak bermiş ozalda oňa ykbalyň,
Şalar görsem diýip, armana galar.
KAKAR
Remezan aýynda on tördi gije
Gözeller üýşerler, bir zyban kakar.
Garaşarlar, geler soltany täji,
Ýasawul aýlanyp, bir perman kakar.
Balyk ýüzebilmez suwa girende,
Guş pessaýlap düşer ýüzün görende,
Kenizleri hoş salamyn berende,
Başy asman ýeter, şol zaman kakar.
Göwher ýata bilmez suratyn bakyp,
Utana, aglaýyr derýadan çykyp,
Pelek ot gorsamaz yşygyn ýakyp,
Eger ki meýl etse, bir lerzan kakar.
Bilbil gonmaz höwes eýläp gülüne,
Lal bolar, bir sözün almaz tiline,
Gazlar ýüzebilmez, batar kölüne,
Sallanyp ýörese, ol aýan kakar.
Gördüm, aý dogmady, bagty garadyr,
Gül uklady diýdim, bagry ýaradyr,
Ýyldyzlar dogmazlar, bu ne çäredir?
Ýar yşkynda bakyp, al asman kakar.
Zülpleriň bir ujy lamekan gitdi,
Pelekler dyrmaşdy, asmana ýetdi.
Nepes neressäni goýdy, unutdy,
Yşkynda zarlaýyp, ol destan kakar.
OWADAN GELIN
OWADAN GELIN
Eýran, Turan, arap, ajam ilinde,
Görmedim seniň deý owadan gelin.
Jahan ragnasynda, bagyň gülünde,
Bolmaz özüň kimin gül beden, gelin.
Gözleseň, jan alar gara gözleriň,
Ölini direlder şirin sözleriň.
Alma ýaňaklaryň, güler ýüzleriň,
Şirindir lebleriň miweden, gelin!
Gara üzüm sen, şerbet bilen ýutmaga,
Takat bermez, köňül üzüp gitmäge,
Duzak gurup, aşyklary tutmaga,
Zülpüň başdan-aýak tor eden gelin.
Kamatyň tubudyr, goýnuňda nardyr,
Gerdeniň dutardyr, zülpleriň tardyr,
Jemalyň görmäge gözlerim zardyr,
Görsem gül ýüzüňi sabadan, gelin!
Men aşyk men, aşyk sözün beslär men,
...................................................
Seniň didaryňy Hakdan islär men,
Salma ýoluň ertir-sabadan, gelin.
Nepes diýer, aşnalygym ýat olmaz,
Bir görmesem, hergiz köňlüm şat olmaz,
Ýer ýüzünde sen deý periz1at olmaz,
Meger, ýere düşdüň howadan, gelin!
ISTÄP KI GÖZEL ÝARY
Istäp ki gözel ýary, gördüm ki salamatdyr
Baş goýdum aýakynda “Tur! - diýdi - ne halatdyr?”
Turdum, diýdim: “Arzym bar” - “Arz eýle, adalatdyr!”
Diýdim: “Saňa aşyk men ...” “Goý - diýdi - ne hajatdyr?”
Diýdim: “Periler hany,
Sensiz neterim jany?”
Diýdi: “Bu sözüň bizge ýalgançy hekaýatdyr”.
Diýdim: “Gözüň öldürdi, gamzaň ki kylyp hasta”.
“Şeksiz ölesen - diýdi - bir gaýry watan iste”.
Diýdim ki: “Özüm gitsem, köňlüm saňa wabeste!”
Diýdi ki: “Alaç eýle,
Husnuň maňa paç eýle!”
Bir güldi elin dişläp, diýdi: “Ne kesapatdyr”.
Diýdim: “Ne tütündir bu?” Ol: “Zülpi käkilim” diýdi.
Diýdim: “Ne elipdir bu?” Ýar: “Inçge bilim” diýdi.
Diýdim: “Ne şekerdir bu?” - “Şerbetli tilim” diýdi.
Bir posa talap kyldym. - “Lazymdyr ölüm” - diýdi.
Diýdim: “Meni öltürgil
Ýa posa mürewwet kyl!”
Agzyma çenäp ýumruk, “Goý - diýdi, - gabahatdyr”.
Umydy-wasyl birlen işikni kiçik açdym,
Gözläp ki ýeň astyndan, göz ümledi, men düşdüm.
Duşmanlara duýdurmaý, bir lahza habarlaşdym,
“Pinhan ýere bar” diýdi, geldi ki gujaklaşdym...
Diýdim: “Meni yşkyňda
Köýdürme meni, eý jan!”
Diýdi ki: “Ýanyp köýmek aşyklara adatdyr”.
Diýdim ki: “Güli-jennet, birdem süreli aşret...”
Diýdi ki: “Säher boldy...” - turdy, diledi rugsat.
“Rugsat ki bereý - diýdim - araga düşer pyrkat”
Ýyglap ki golum tutdy. “Sen çekme - diýdi - hasrat”
Diýdim ki: “Meni öldir
Bu - aýralyk, eý dildar!”
Diýdi: “Saňa bu aşrat her gije zyýapatdyr...”
Gapyda kişi goýdy. “Gaşyga baraý” diýdim,
Diýdi ki: “Nedir kesbiň?”, “Gullukda duraý” diýdim
Perde bile sözleşdi. “Aç ýüzüň göreý” diýdim
Diýdi ki: “Getir muzduň” - “Janymny bereý” diýdim,
Diýdi: “Bu ne diwana?”
Diýdim: “Saňa perwana”.
Diýdi: “Saňa görmek ýok, jan tende amanatdyr”.
Diýdim ki: “Meniň köňlüm almazmy sen, eý zalym!”
Diýdi ki: “Ne akmak sen, halk diýr ki saňa alym”.
Diýdim ki: “Ne günähim bar, diýgil, nedir agmalym?”
Diýdi: “Nahany-syrrym halk içre kylyp mälim”.
Dýdim ki: “Günäkärem,
Mähnetge giriftaram”.
Diýdi maňa ol ýarym: “Mähnet soňy rahatdyr”.
“Neden ki gözüň ýaşy girýan baradyr?” diýdi.
“Pyrkat ki ýaman” diýdim. “Synam ýaradyr” diýdi.
Boýnuna golum saldym - “Duşman göredir” diýdi:
Öpdüm ki ýaňagyndan - “Bagtym garadyr...” diýdi.
Diýdim: “Bu ne käýişdir?”
Diýdi ki: “Bu ne işdir?”
Men diýdim: “Ajap işdir”. Ýar diýdi. “Melamatdyr”.
Ýatganda güli gülşen, bir gije gelipdir men.
Durdum ki gulak saldym, ukuda ýatyp erken.
Bardym ki, ýüzün açdym, oýgandy gazap birlen.
“Kim sen?” diýdi. Diýdim: “Men”. Diýdi ki:
“Nepesmu sen?”
Diýdi ki: “Gelip sen hoş,”
Hoşwagt bola sen” diýdi.
- “Aşyk bile magşukdan bir-birge hoşamatdyr”.
SÖWDÜGIM
Husnuň haznasy berpadyr
Ýagty jahana, söwdügim.
Saçyň saklaw aždarhadyr
Ol genji-käne, söwdügim.
Derýalar men kimin daşmaz,
Ýüzüň dolan aýdyr, ýaşmaz,
Owal-ahyr gözüm düşmez
Sen dek jenana, söwdügim.
Gury agaç men deý ýanarmy?
Synamda oduň sönermi?
Ýar - senden köňlüm dönermi,
Dönse zamana, söwdügim.
Dost bolan köňle güýtmezmi?
Aşyk myrada ýetmezmi?
Magşuk bolan rehm etmezmi-
Bu köýen jana, söwdügim.
Eý zülpi syýa, ýüz para,
Arzym budur sen dildara.
Kylma syryňny äşgäre
Ýagşy-ýamana, söwdügim.
Gije bakmasam ol ýüze,
Kararym ýetmez gündize,
Taý geler sen hemme gyza,
Ýüz müň janana, söwdügim.
Gamzaň oky tenden ötdi,
Bardy, şirin jana ýetdi,
Käpir gözüň talaň etdi
Nury-imana, söwdügim.
Çekilip gaşyň gylyjy,
Jigerim kesdi bir ujy,
Ol sebäpden göz göreji
Gark boldy gana, söwdügim.
Misli badam gabaklaryň,
Gül ýapragy dodaklaryň,
Ogşaýyr ol ýaňaklaryň
Ter gülüstana, söwdügim.
Ir säherden zülpüň darap,
Gün bilen dogduň ýaldyrap,
Gyýa bakyp, gülüp garap,
Goýduň armana, söwdügim.
Nepes diýer, budur sözüm,
Zulmuňdan soldy gül ýüzüm,
Bir zaman aýrylmaz gözüm
Senden bir ýana, söwdügim.
http://www.tkm.8m.net/mollanepes-2.htm#owadan
bu gaty köp,alayyn boşamda okarn+
Sag bol dost paýla$anyñ ücinGowamyna gara$ýarys
Sag bol dost paýla$anyñ ücin.Dowamyna gara$ýarys