Padymanyň gyzy (türkmen halk ertekisi)

— Ýol kessene, ýaşuly — diýip
ýüzlenip­dir. Padyman ýene
düşünmän: «Dogrudanam, bu meni talajak bolýandyr. «Ýol kes» diýmesi nämekä?!»
diýip, ýene bilindäki ak saply­syn­dan berk tutup gidiberipdir.

Şol gidip oturyşlaryna bularyň
ýoly bir tokaýlygyň üstün­den düşüpdir. Onsoň ýaňky ýene padymana garap:

— Gel-aý, şu ýerden bir ýylky
alaly-da, münäýeli-le — di­ýip­dir.

Padyman ýene-de düşünmän: «Bu
ýerde ýyl­ky barmy nä­me?» diýip, ondan has hem howa­tyr edip, pyçagynyň sapyn­dan
has berk tu­tup, ýene gidiberipdir.

Şol baryşlaryna ýol iki
aýrylypdyr. On­da
ýaňky adam:

— Myhman bolar ýaly kim barka? —
di­ýip, padymandan sorapdyr.

Onda padyman:

— Pylan baýlar alaýsa gerek — diýip,
salgy beripdir-de, öýü­ne tarap ugramakçy bolupdyr.

— Şol wagtýaňky wezir padymanyň has sa­da­dygyny gö­rüp:

— Öýüňe baraňda, ähem-ühem edip,
ardyn­jy­rap bararsyň-da, ýaşuly — diýip, sar­gap­dyr. Onuň bolsa göwnüne başga zat­lar gelip, ga­harlanyp:
«Ýeri indi munuň bu gürrüňi dagy aýt?!» diýip, jogap bermän öýüne gidi­beripdir.
Onsoň öýüne baryp, ýu­waşlyk bilen işiginden yşyklapdyr welin, görse, gyzy suwa
düşüp duran eken. Ol bir
hili bolup, hyr­ra yzyna dolanypdyr-da, ep-esli ýerden, «ähem-ühem» edip,
aýagyny tarp-tarp edip, tä­ze­den öýüne barypdyr.

Oňa çenli gyzam egin-başlaryny
geýnip ýeti­şipdir.

Padyman gelip öýüne girýär welin,
görse, onuň ýüzi ak tam eken. Ýaňky ýolda sataşan ýoldaşyndan gaty gorkan bolara çe­me­li-dä. Gyzy kakasynyň ýüz-gözüni halaman:

— Ata, sen kimden zorluk gördüň?
Saňa nä­me boldy? — diýip sorapdyr.

Onda atasy:

— Men şu gün biri bilen geldim
welin, ýol­da
bir ýaba ge­lenimizde, ol: «Bu ýaba köpri guraýaly» diýdi. Görsem, köpri-de
ýok, söpri-de. Onsoň bu meni talajak bolýandyr öýdüp, py­çagyma ýapyşyp
gaýdyberdim — diýip gür­­rüň beren.

Gyz:

— Ata, bu taýda gorkar ýaly zat
ýog-a. Ýöne sen oňa dü­şün­mänsiň. Ol-a saňa: «Sen bir gar­ry adam, men seni
ýapdan gö­terip geçi­rä­ýin» diýipdir ahyry — diýen. Soňam:

— Hany aýt, ata, onsoň näme
boldy? Ol soň­ra
zat diýme­di­mi? — diýip soran.

Onsoň atasy hälkiň: «Ýol kes»
diýenini aýd­ýar. Onda gyzy:

— Oň: «Ýol kes» diýeni gürrüň et,
gürrüň­le­şip gideli öýü­ňize baranyňy duýman galar­syň» diýdigi bolmaly. Sen
muňa-da düşün­mänsiň — diýipdir-de, ýene:

— Başga näme diýdi ata? — diýip
sorap­dyr. Ol ýoldaş bo­lup gaýdanyň: «Tokaýdan ýyl­­ky alyp, müneli» diýenini
aýd­ýar welin, gyz:

— Sen oňa-da düşünmänsiň, ata,
ol: «To­kaý­dan herimiz bir hasa alaly, ýylky münen ýaly gowy bolaýar» diýipdir — diýen.

Soňra gyz:

— Hawa, aýdyber, onsoň ýene näme
diýdi?

— Ýol aýryda, aýrylyşjak bolup durkak, ol:
«Öýüňize ba­raň­da, «ähem-ühem» edip, aýagy­­ňy tarp-turp edip bargyn» diýi­bem
goý­ber­di. Soňam: «Bu ýerlerde meni kim myhman alar­ka?» diýip sorady. Menem pylan baýla­ry salgy berip goý­berdim.

Onsoň gyz:

— Ata, ol adam ýöne adam däl
eken, weli­mi-nämemi garaz, gorkar ýaly adam däl eken. Eger sen: «Ähem-ühem»
edip gel­me­dik bolsaň, şol wagt men suwa düşünip durdum, duýdur­man ge­lip,
menem, özüňem nähili utançly eder­diň. Şo­nuň diýenini edeniň gowy bola­ýyp­dyr,
ata. Görýäňmi, şu gürrüňem onuň öň­ki aýdanlary­nyň-da mamla gepdigini bil­di­rip
dur ahyry. Go­wusy, şol adamy tapaly hem hezzetläli, ata! — diýipdir.

Ana, onsoň gyz atasynyň ýaňky
getiren etin­­den oňat börek bişirýär-de, üstüne ýag dök­­ýär, soňam onuň
üstüne gapak de­re­gine-de bir gatlama edip, çanagyň agzyna ýapyp goýýar. On­soň
goňşusynyň ile ot ýakdyrmaýan oglundan ýaňky naharly ça­nagy ata­sy­nyň salgy
beren öýüne: «Myhman oglana el­tip ber» di­ýip iberýär. Iberjek wagty oňa:

— Sen şu nahary elten mahalyň oňa
garap: «Aý tegelek, bu­lut örän galyň, ýyldyz­lar gaty gür» diýip aýtgyn. Onsoň
şol myh­manyň nä­me diýeninem maňa gelip aýdarsyň — diýip, berk sargap
goýberýär.

Onsoň bu hem baryp, şeýle-şeýle
diýýär welin, myhmanam onuň getiren zatlaryny syn­­la­ýar-da:

— Aýa ýarty, buludam ýuka, ýyldyz
bolsa on­da-munda — diýip, jogap berýär. Ol hem ge­lip bulary bolşy ýaly
edip, gyza aýdýar.

Onda gyz oňa:

—   
Sen şu tärimi gulaçlabilermiň? — diý­ýär.

—   
Hawa, gulaçlaryn — diýýär.

—   
Hany onda gulaçla!

Olam: «Ine» diýip, elini uzadyp,
tärimi gulaçlaýar welin, gyzam ýaňkyň her elini bir tärime mäkäm daňýar-da, bir tut çybygy eline alýar-da,
ýenjiberýär ýaňkyny: «Sen meniň ibe­ren zatlarymy
kime iýdirdiň?» diýip, ga­ty gys­saýar.

Onda ýaňky oglan:

— Men gidip barýardym welin,
ýolda bir sy­gyr
çopana duş­dum. Ol menden nahary zor bi­len alyp, böregiň-ä ýaryny iýdi,
gatlama­ňam ýaryn iýdi, ýüzüniň ýagyndanam içdi. Şeý­­di­bem, myhmana galanyny
eltip berdim — di­ýip, ýalan sözleýär we taýak iýýär.

Soňra gyz atasynyň ýanyna baryp
aýdýar:

— Ata, ertir şol adam seň ýanyňa
geler. Özem patyşanyň saw­çysy bolup, maňa söz aý­dy­­jy geler. Şonda sen:
«Gyzym öz galy­ňy­ny özi keser» diýip, meniň ýanyma iber­gin, gala­ny­ny özüm
oňararyn — diýýär. Gy­zyň sözle­ri­niň manysyna düşün­se-de, atasy:

— Beýle zat aýyp bolmazmy, gyzym — diý­­ýär.

Gyzy:

— Ol ýerde aýyp zat ýok ata.
«Ölüşiňize görä, gömüşimiz diýipdirler-ä» diýip aýdýar.

Atasy hem:

— Bolýar — diýip, garaşyp oturýar welin,
ine, ertesi şol bi­le gelen adamy gelip, ha­ba­ry­ny aýdýar. Olam:

— Men o zatlary bilmen. Ygtyýar
kemala ge­len
gyzyň özün­de bolýar. Enesi ýok, bahasy­nam özi kessin — diýip jogap berýär.

Onsoň bu adam gyzyň ýanyna baryp,
özüniň näme üçin gelenini aýdýar we:

¾ Hany, onda bahaňy özüň kesýän bolsaň kes —
diýýär.

Gyz:

— On owlak, ýigrimi tokly, altmyş
agta, ýetmiş nogta, seg­sen seg getiriň — diýýär. Ana, onsoň bu hem
düşünmedikden bolup ba­ryp, patyşa aýdýar welin, patyşanyň gahary gelip:

— Ol gyz-a: «Adam onunda
owlak-teke ýaly bor, ýigri­mi­sinde tokly-goç bor, altmy­şyn­­da agta ýaly bor,
ýetmişinde nog­talap idip ýör­meli bor, segseninde it ýaly üýrer otyr» diýipdir
welin, men bu işi munlu­gyna gal­dyr­maryn — diýýär-de, yzyn­danam:

— Baryň, şony zor bilen alyp geliň — di­ýip,
adamlaryny iberýär. Patyşanyň nö­ker­­leri hem derrew baryp, eline-aýagyna ga­ra­­man,
ol gyzy alyp gelýärler. Patyşa hem onuň bilen özüne ni­ka gyýdyryp, ýöne gyz
bilen asla ýaşamaýar-da, ondan ar al­mak üçin:

— Men uzak möhletleýin sapara
gitjek, se­nem men gelem­de, ikimizden doglan çagany şu gara atymdan bolan taýa
mün­dürip, kyrk atly bilen öňümden çykar. Ýogsa-da her tikäňi gu­la­­gyň ýaly
ederin — diýýär.

Patyşa bu permany berýär-de, öz
atlyla­ry­ny hem beýleki adam­laryny alýar-da, ýurt­dan çykýar gidiberýär.
Birki menzil geçen­le­rinden soň, bular bir uly
tokaýlyga ba­ryp
ýetýärler. Patyşa şol ýerde düşlemegi höküm edip, özüne hem çadyr gurduryp,
atla­ry­ny hem tokaýyň gyrasynda bakdyryp, ar­ka­ýyn ýaty­berýär.

Indi habary kimden sora,häki gyzdan. Pa­tyşa şeýle diýip
gidenden soň, ol näme et­jegini bilmän, saralyp-solup oturan. Ýö­­ne bu gyzyň
atasynyň bir dogany bar eken-de, oňam bir gyzy bolup, ol bu gyzdan dagam has
akylly eken.

Onsoň ol bir gün: «Doganymy görüp
gaýda­ýyn-la» diýip gelse, ynha, bu
gyz saralyp-so­lup otyr diýýär.

Onsoň bu gyz:

— Ýeri, saňa näme boldy, özüň
patyşaň aýaly, kem zadyň ýok, onda-da şeýdip, saralyp oturmaň näme? — diýip
soran.

Olam: «Şuň ýaly, şuň ýaly» diýip,
paty­şa­nyň heňe gelmejek hökümi edip, çykyp gi­­de­nini aýdyp berýär.

Onda beýleki gyz:

— Baý, senem şony gaýgy eder
oturar­lar­my? Onuň pikirini edip,
horlanyp ýörme! Men gidip, atamdan bir aýlyk rugsat alyp ge­­le­ýin. Oňa çenli
senem kyrk sany baýtal bilen otuz sekiz sany gyz ýygna. Galan iş­le­ri özüm düzederin — diýip,
ata­syn­dan rugsat almaga gidýär.

Bu bolsa, patyşanyň aýaly adam
özüňize bel­li, dogany gel­ýänçä, diýen zatlaryny der­rew jemleşdirip goýýar.
Ol gelenden soň, bu­lar beýleki gyzlar bilen kyrk bolup, geýim-gejimlerini
üýtgedip, hojam sypatyna gi­rip, kyrk baýtala münýärler-de, agyn ak selle
bolşup: «Hanaýy Käbä zyýarata gitjek» diý­ýärler-de, ýurtdan çykyp
ugraberýärler.

Şol gaýdyşlaryna bularyňam ýoly
ýaňky pa­tyşanyň gelip gonan tokaýynyň üstünden düşýär. Onsoň bularam olary gör­ýärler-de,
hol beýleräkde çadyr gurunýar oturyber­ýär­ler. Düşen batlaryna hem olar kyrk
sany ho­jam bolan bolşup, namaza dur­ýarlar. Bu­lary pa­ty­şa hem onuň
adamlary-da görüp duran eken­ler. Onsoň patyşa bularyň bo­luş­laryny geň­räk
görüp:

— Bar, habarlaşyp gel, bu nähili zat
bol­dy? — diýip, olaryň üstüne bir çapar gön­der­ýär.

Ýaňky çapar baryp, bulardan habar soraýar we­lin, olar:

— Biz kyrk bolup Hanaýy Käbä barýarys, şu ýerde,
bir na­maz okap geçeliň diýdik-de, düşläýdik — diýip jogap ber­ýär­ler.

Onsoň çapar baryp, patyşa: «Olar-a zyýa­rata barýan kyrk sa­ny
hojam eken» diýip ha­bar berýär. Patyşa-da:

— Aý, beýle bolsa, bolýar-la —
diýip ar­ka­­ýyn­laşypdyr.

Onsoň hälki akyl öwreden gyz hem
paty­şa­nyň ýanyna sala­ma gelipdir. Patyşa ale­ýik alyp:

— Nirä barýaňyz? — diýip soraýar.

Ol:

— Biz-ä kyrk sany hojam bolup, Hanaýy Käbä zyýarata bar­ýarys.
Ýöne şu ýerde düşle­me­gimiziň bir sebäbi-de bar. Ulu­lar­dan: «Pa­­­ty­şa bir
nazarkerde bor» diýip eşider­dik, şoň üçinem siz bilen bir salamlaşyp geçäýeli
diýdik — diýýär. Pa­tyşa saglyk-aman­lyk soraşanlaryndan soň, mundan:

— Heý, içiňizde küşt oýnap bilýäniňiz ýok­my? —
diýip so­raýar.

Ýaňky gyz:

— Men-ä çalarak bilýän — diýip
jogap ber­ýär. Gyzyň özi welin gaty küştbaz eken. Soňra patyşa aýdýar:

— Onda birki gün şu ýerde
bolaýsaňyz-la, küşt oýnarys, gülşer-degişeris. Bolmasa, bir­hili ýüregimizem
gysyp dur.

— Bolýar, oýnaly diýseňiz
oýnarys. Ýöne şertlije oýnaýsa-ga kem bolmazdy — diýip, gyz jogap beren.

— Nähili şertiňiz bolsa, aýdyp
oturyň. Şert­li oýnasaňyzam, biz bar — diýip, pa­ty­­şa-da yza tesmändir.

— Şert şeýle bolsun — diýip gyz
aýdan:— Sen utsaň-a, me­niň
kyrk baýtalymy al, utul­saň, seň kyrk atyňy men aljak.

Patyşa-da: «Bolýar» diýip
razylaşýar. On­­soň, şeýdip, küşt oýnaýarlar welin, gyz saly­myny bermän,
ýaňkyny derrew ut­ýar-da, pa­ty­şanyň kyrk atyny alýar. Soňra patyşa­nyň mün­ýän
gara atyny özleriniň münüp gelen kyrk baýtalyna höwre goý­ber­ýärler, beýleki
atlaram daňyp goýýarlar.

Patyşa welin, utulanyna näderini
bil­me­ýär diýýär. Ol ýaňka
garap:

— Ýene oýnaly — diýýär.

Olam:

— Bolýar, oýnaýarys, ýöne ýene
şertli bol­sun — diýen.

Patyşa:

— Men razy, aýdyber näme şertiň
bolsa — diýýär.

Gyz:

— Meniňem kyrk nökerim bar,
seniňem. Gel, kim utsa, utu­lanyň nökerini almaly ede­­li — diýýär.

Patyşa hem gyz bilen razylaşýar.
Ýene-de oýnaýarlar.

Patyşa bu gezegem utulýar. Gyz
munuň kyrk nökerini-de alýar.

Onsoň patyşa:

—Ene oýnaly diýýär. Gyz hem oňa:

— Oýnap, indi nämäňi goýjak? —
diýýär.

Patyşa:

— Aý, özümi goýýaryn — diýýär.

Gyz bolsa:

— Bolýar, menem utulsam, seniň
kyrk nöke­ri­ňi gaýtaryp be­räýerin — diýýär.

Şeýdip, oýnaýarlar welin, gyz bu
gezek bil­­geş­leýin utulan bolýar-da, onuň kyrk nö­ke­­ri­ni gaýdyp berýär.

Onsoň patyşa:

— Ýene oýnaly — diýýär. Gyz hem
razyla­şyp, oýnan bo­lup­dyr-da, bu gezegem utulan ki­şi bolup, onuň kyrk
atynam gaýdyp be­rip­­dir. Sebäbi diýseň indi baýtallar höwürden çy­kan
ekenler.

Soňra ýaňky gyz patyşadan:

— Siziň bu ýerlere geleniňize
näçe mahal boldy? — diýip sorapdyr.

Patyşa:

— Aý, üç-dört aý daga boldy
öýdýän — diýen.

Gyz:

— Baý-ba-a, onda siz-ä şorsurap
giden­si­ňiz — diýen.

Patyşa:

— Wah, hawa-la — diýen.

Gyz:

— Beýle bolsa, biziň bir çorymyz
bar, şo­ny iberäýeli seniň ýanyňa — diýýär. Onda pa­tyşa geňräk görüp:

¾ Özüňiz haja barýarsyňyz bir hiliräk bolmazmy?! — diýýär.

Onda gyz:

— Aý, geň bolsa biz getirmerisem.
Şonuň üçi­nem siz hol beý­leräkden özbaşyňyza bir ça­dyr gurduryň-da, garaşyp
otury­be­riň — diýip, özüniňkileriň ýanyna gaýdypdyr. Ge­len­den soň patyşanyň
nikalap alan gyzyny ýagşy garaňky düşensoň, onuň çadyryna iber­­mek­çi bolup,
oňa näme etmelidigini öw­re­dip, aý­dypdyr:

— Patyşa näme diýse-de, näme
etse-de, sen güň bolan bolgun-da, ýöne «Ligi-ligi» etgin otur­gyn — diýipdir.

Bu hem: «Bolýar» diýip, barypdyr
paty­şa­nyň çadyryna. Pa­ty­şa munuň bilen degşip-gülüşjek bolupdyr. Ol bolsa
ýöne «Ligi-ligi» diýip oňaýypdyr. Patyşa oýun-baz edip­dir. Onda-da ýaňky ýöne
«Ligi-ligi» ed­ýär­miş.

Şeýdip, patyşa bu gijäni munuň
bilen keýpi-sapada geçirip­dir. Ertirden soň bol­sa, ýaňky gyz ýene özleriniňkä
gelip goşu­lyp­­dyr. Bir salymdan bolsa bularyň hem­me­si şaýyny tutup,
goş-golamyny ýygnap, yz­laryna gaý­dy­beripdirler. Hanaýy Kä­bä zyýa­ra­ta
gidiş­le­rem şol bolupdyr, zatlaram.

Onsoň bular ýurda gelipdirler-de,
gezibe­rip­dirler. Bir ýyl geçenden soň hälki baý­tal­lar taý beripdirler, patyşanyň
alan gy­zy­nyň bolsa ogly bolupdyr. Onsoň ol ýaňky taýlary ýygnap, aýratynja
bakdyrybe­rip­dir. Otuz dokuz sany oglany ýygnap, her­si­ne-de bir taýy
tabşyrypdyr. Öz ogluna-da bi­ri­ni beripdir.

Aýdan aý, günden gün geçip,
patyşanyň sa­par­dan dolanyp geler möhleti golaýlap­dyr. Bu hem ýaňky taýlaryň
hersine bir ogla­ny, bi­ri­ne-de öz ogluny mündürip, paty­şa­nyň öňün­den çyk­maga
iberipdir. Bularam es­li men­zil­den patyşany garşy alyp­dyr. Pa­tyşa ese­wan
edip görse, oglanlaryň münüp oturan taý­la­ra öz atyna, oglanlaryň biri bolsa,
alan gyzyna meňzäp duran­myş. Onsoň ol gahar edip:

— Men ol gyz bilen ýaşamok ahyry,
ol ma­­ňa biwepalyk edendir.
Baryň, ony derrew öl­dü­riň-de, men barýançam, egin-başyny öz ga­ny­na bulap
goýuň — diýip, birini iber­ýär.

Ol gelipdir-de, ýagdaýy aýdypdyr.
Gyz:

— Sen arkaýyn bol. Ýöne
häzirlikçe, bir maly soý-da, şoň ganyna meň egin-başymy bula-da goýaý —
diýipdir.

Onsoň bular bir mal soýaga-da
ýaňkyň egin-başyny gana bu­lap goýupdyrlar, özüni bolsa bir ýerde gizläpdirler.
Onýança patyşa-da ýetip gelipdir, il-halkam ýygnanypdyr. Em­ma patyşa gahar edip,
sus bolup oturanmyş. On­soň munuň göwnüni aç­mak üçin, gürrüň bermek­çi
bolýarlar. Şonda häki patyşa bi­len küşt oýnan gyz:

— Men bir gyzykly gürrüň aýdyp
bere­ýin — diýýär-de: «Bir bar eken, bir ýok eken, ga­dym zamanda bir patyşa
bar eken...» di­ýip, doganynyň başyndan geçirenlerini, hä­ki bo­lup geçen
işleri boýdan-başa bi­rin-birin aýdyp beripdir. Gürrüň şol gy­zyň «Ligi-li­gi»
diýýän ýerine gelende, pa­tyşa bu gürrüňiň özüne degişlidigine, ol ogluň
özüniňki­digi­ne ymykly göz ýeti­rip, laňňa ýerinden turup, ýöne elewräberipdir diý­ýär.

Soňra ol:

— Wah, men nähak ýere göwni
garalyk edip­di­rin. Munça akyly tapyp,
ony öldüräýen däl­siňiz ahyry. Derrew getiriň, oň ýaly bolsa — diýipdir.

Onsoň bular muňa aýalyny tapyp berip­dir­ler. Patyşa bolsa ol gyzdan
utulanyny boýun alyp, kyrk gije-gündiz toý tutupdyr. Il-halk şatlanyşypdyr,
ýaňkylaram myrat-maksa­dy­na ýetipdir.

Uzak eken.

Uzak eken.

Ertekilerin içinde şul gyzyklyja eken

70 yashdan son maksat-myrat bolarmy

Ertekilerde nämeler bolmaýar. Esasy zat beriljek bolýan sapak.

Бетинден эртеки экен