GÜL (türkmen halk ertekisi)

Şunlukda, bu ýigit başga bir
ýurda işe gitmekçi bolýar. Gel­ni hem onuň ýol şaýyny tu­tup, eline-de ter gül
dessesini berip, ug­ra­­dyp goýberýär.

Ýigit az ýöräp, köp ýöräp, bir ýurda ýetýär. Ol ýurduň hö­küm­dary
öz ussalaryna bir owadan ymaratyň suratyny çekip berip­dir-de: «Kyrk günüň
içinde şunuň ýaly yma­rat sa­lyp bil­jegiňizi ýa bilmejegiňizi ma­ňa mä­lim
ediň. Eger şeýle ymaraty salyp bilme­jek bolsaňyz, men siziň baryňyzy ýok etjek» diýip höküm edipdir.
Hökümdaryň ussalary bu işi başarma­jak­dyk­la­ry­ny bilip, gynany­şyp oturan ekenler. Ýaňky
ýi­gi­diň ol ýurda baran gününiň ertesi bularyň kowulmaly wagty dolýar eken. Şol pursat
ussa­lar bilen tanşan bu ýigit olara käriniň jaý salýan ussadygyny, özüniňem
işe gelendigini aýdypdyr. Ussalar bolsa oňa:

— Beýle bolsa, derrew yzyňa gaýt,
senem nä­hak kösenmeli
bolarsyň — diýýärler.

Ýigit:

— Näme üçin? — diýip soraýar.

Hökümdaryň ussalary ýigide şol
patyşa­nyň «Salyp beriň» diýen ymaraty hakda aýd­ýarlar. Ýigit:

— Şol ymaratyň suratyny menem bir
göreýin, nähili zatka? — diýýär.

Ussalar şol ymaratyň şekilini
görkez­ýär­ler. Ol bir salym syn­lap durýar-da, so­ňam:

— Men şuny çekilişi ýaly edip
salaryn — diýýär.

Bular begenişip, derrew patyşa:
«Şeýle ja­ýy siziň diýşiňiz ýaly edip salyp bil­jek ussa bar» diýşip habar
berýärler.

Patyşa hem:

— Getiriň şol ussany — diýýär.

Ýigidi derrew patyşanyň ýanyna
alyp bar­ýar­lar. Saglyk-aman­lyk
soraşanlaryndan soň, patyşa:

— Ýeri, ýigit, sen bu ymaraty
gurup bi­ler­miň? Nähili edip
gurmakçy? Öz-ä kyn
işdir — diýýär.

Ussa hem:

— Kynam bolsa meniň harjymy bol-elin berseň, zerur zat­lar bilen
üpjün etseň, şol jaýy seniň diýşiň ýaly edip, salaryn — diýýär.

Patyşa ýigidiň şerti bilen
razylaşýar. Ussa işe başlaýar. Ol işçi tutup, olaryň gün­delik hakyny hem nagt
ellerine berip dur­ýar.
Beýleki ussalaryň hem her haýsyna birküç ýüz adam ber­ki­dip, işledip ugraýar.
Olaryň birnäçesini kerpiç guýmaga, birnä­çe­sini hem kerpiç bişirmäge, ýene
birnäçe­sini bolsa agaç kes­mäge belleýär. Ymarat üçin gerek enjam­lar
taýynlanylyp, hem­me za­dy ýerbe-ýer edenden soň, ýaňky ussa patyşa­nyň ýanyna
baryp:

— Maňa bir pata ber, men indi
jaýy salyp başlajak — diý­ýär.

Patyşa ussa ak pata berip
goýberýär. Jaý salnyp başlanylýar. Patyşa her hepdede bir ge­zek baryp,
ymaratyň salnyşyny syn­lap gaýd­ýar. Synladygyça oňa göwni ýetýär, zy­ýat welin, kem däl diýýär.
Onsoň patyşa bu ussany öz wezirlerinden hem ileri görüp ugraýar. Bu ýagdaý wezirlere
ýokuş degýär. Soňabaka paty­şa­nyň dokuz sany weziri bu ussa göribil­mez­çilik
edip baş­laýar. Her hi­li bahana tapyp, işine päsgel berýärler, ony patyşa
ýamanlap ugraýarlar. «Ol goltu­gyn­dan bir zat çykaryp zol şoňa seredýär»
diýibem aýdýarlar. Paty­şa hem azara galýar. Eger wezirleriniň diýe­ni­ni edip,
oglany kowup goýberse-hä, jaý sa­lyn­man galjak, ýog­sa-da dokuz weziriniň
göwni galjak. Garaz, patyşa bularyň hijisine-de zat diýmän geziberýär. Emma
dokuz wezir, do­kuz ýerden dil birikdirip, günleriň birinde ýaňky us­sany
nahara çagyrýarlar, hem oňa al sa­lyp, muny erbet serhoş edýärler we bir ha­ra­ba
getirip, taşlap gidýärler. Güllerini bol­sa onuň ýanynda hatarlap goýýarlar,
ýene bir­nä­çesini döwüş­dir­ýärler. Ertesi işçiler işi­­ne gelýärler welin,
ussa ýok diýýär. On­soň bular näme iş etjeklerini hem bil­me­ýärler-de, patyşa:
«Ussa ýitdi» diýip, ha­bar ýetir­ýär­ler. Patyşa bu düşen habara geň ga­lyp:
«Her ýerde-de bolsa ussany tapmaly» diýip hö­küm edýär.

Wezirler eýläk-beýläk aýlanan bolşup,
ahy­ry hem şol hara­ba baryp, ussany haraba­dan tapan kişi bolup, onuň bolup
ýaty­şyny patyşa görkezýärler. Patyşa hem ussany özü­­ne getirip, sorag edýär.
Şonda ol:

— Sen jaýyň şekilinden başga-da
bir za­dy goltugyňdan çy­ka­ryp, seredip ýören­mi­­şiň. Hany, aýt göreýin, şol näme? — diýip
hem sorapdyr. Onda ussa:

— Ol-a meniň gelnimiň bärik
gaýdan wag­tym-da
berip goýberen bir desse güli. Ol şonda maňa: «Şu güli goltugyňda sakla, her
daýym oňa seredip dur, eger şol gül solsa, me­niň ba­şyma iş düşdügi, eger ter hem täze­ligine
dursa, meniň şo dur­şum bolar» diýip, sargap goýberipdi. Ynha, şu gül bol­maly — diýip, ter güli goltugyndan
çyka­ryp, patyşa gör­kezipdir. Güle geň galan pa­tyşa ýigide garap:

— Beýle bolsa, gülüňem ýygna-da,
işiňe gi­diber — diýip goýberipdir. Ussa gidenden soň wezirler patyşanyň daşyna
üý­şüp:

— Eger-de onuň güli solmaýan bolsa,
onuň aýaly üýtgeşik bir zatdyr, heý, bir ony gö­rüp bolmazmyka? — diýişýärler.
Soň­ra hem we­zir­leriň biri:

— Maňa bir horjun gyzyl tapyp
beriň, men şol gelni barlap geleýin — diýýär. Pa­ty­şa wezire
bir horjun gyzyl berýär. Ol hem ussaň gelniniň ýaşaýan ýurduna tarap ýola
rowana bolýar. Az ýöräp, köp ýöräp, ol ýurda gelýär. Sorap-idäp, ussaň how­lusyny
tapýar. Ýöne göni baraýman, oňa goňşurak bir ýerde bir garry kempiriň öýünde
düşleýär. Soňra hem şol kempire: ¾ Siziň şeýle-şeýle bir
ökde ussaňyz bar eken. Şonuň hem bir owa­dan aýaly barmyş. Meni şonuň
bilen tanyş et — diýýär.

Onda bu kempir:

— Men seni patyşanyň gyzy bilen
ta­nyş et diýseň, tanyş edeýin.
Ýöne ol ussaň gel­ni­ne ýanaşyp bilmerin —
diýip jogap be­­rip­dir. Wezir ýöne gep bilen
bolmaja­gy­ny bi­lip, horjunynyň bir gözüni onuň öňü­ne dök­ýär. Kempir
gyzyllary görüp:

— Janym, sen biraz garaş, kynam bolsa,
men bir synanyp göreýin. Bolmadyk ýagda­ýyn­­da menden göwün-garyn etme —
diýýär-de, us­sa­nyň gelniniň ýanyna tarap ugraýar.

Kempir işikden giren badyna,
gelin mu­nuň ýüz-gözünden ýö­nelige gelmändigini aňla­ýar-da, töre geçirip, hezzet-hormat
edensoň, ha­ba­ry­ny alýar:

— Ene, bu eýýamlarda
geleňokdyň-la, näme iş bilen gelen bolsaň, habaryňy berip otur — diýýär.

Kempir hem süýji-süýji gürrüňler
tapyp, biraz sakyrdandan soň:

— Aý, balam, aýtsam men ýaşlygymy
bi­huda geçiripdirin, onuň gadyryny bilmän­di­rin. In­di bolsa haýym gidip, waýym
ga­lyp­dyr. Ýaşlygyň gadyryny bilgin, ýaşlyk, görk-görmek he­mi­şe tapdyryp
durmaz — di­ýip­dir.

Gelin kempiriň bir syrynyň
bardygyny duýup, ony
ugruna sürüpdir:

— Wah, hawwa-la, garry ene.
Ýaşlyk geçen­soň, ony
yzyna gaý­dyp alyp bolmaz — diýen bo­lupdyr.

Onda kempir:

— Wah, biziň öýümizde bir şazada
sypat ýi­git bar, tüýs se­niň taýyň. Ol saňa aşyk bo­lupdyr. «Duşuşdyr» diýip,
şol ýal­bar­dy ýördi, ýogsam, geljekmi men — diýýär. «Pä­liň, niýetiň hemraň bolsun, haram kempir. Tap­­dyň
haramlyk etjek ada­myňy?» diýip içi­­ni gepleden gelin daşyndan başga zat diý­ýär.

— Agşam namaz wagtlary aýak
ýygnanansoň iberäý, şa­zadaňy görübereris — diýýär:

Kempirem gelniň ýanyndan begenjine guş bolup uçup gaý­dypdyr.
Gele-gelmäne-de wezi­re habaryny beripdir.
Wezir hem:

— Gurtmysyň, tilki? — diýip,
ýalmyldap oturan.

Kempir:

— Garry enäniň tilki boljak
gümany bar­­my?!
Arkaýynja dem-dynjyňy al-da, ag­şam namazdan soň, göni öýüne baryber. Ol saňa
ga­raşyp oturmaga wada berdi — diýýär.

Wezir begenip, ýanyna bir oglanjygy
hem alyp, gündizden ol gelniň howlusynyň nire­sin­den, nähili barmalydygyna,
içine nä­hi­li girmelidigine ýagşy belet bolup gaýdýar. Gün ýaşyp iň­rik
garalýaram welin, bir gyl­dan be­ze­nip, atyny ýuwaşjak sürüp barýar-da, gelniň
gapysyny kakýar. Gelin: «Kimsiň?» di­ýip so­ra­ýar. Wezir: «Garrynyň iberen ada­msy» diýip, howluk­maç jo­gap berýär. Gelin howlynyň
işi­gini açyp, weziri garşy­lap, soň onuň aty­ny daňyp, öňüne ot dökýär. Özü­ni
hem töre geçirip hez­zet-hormat edýär. Gür­leşip otu­ryş­laryna ýatar wagty
bolýar. Wezir wagty ge­len­de niýetini duýdurýar. Ge­lin:

— Biziň ýatýan jaýymyz ilerki
tamdyr. Için­de
hemme zat taýyn durandyr, ýörüň şol tama baralyň — diýýär.

Günden nurly, aýdan görkli, eýjejik ge­lin weziriň akyl-huşuny elinden
alýar, be­gen­jinden iki bolup bilmeýär. Wezir
gel­niň yzyna düşüp, ol
tama garşy ugraýar. Daş çyk­ýarlar we­lin, howla goýberilen it weziri ýar­jak
bolup oňa topulýar. We­zir gorkusyna gel­­niň bir o gapdalyna, bir bu gapdalyna
geçýär. Gelin jaýyň gapysyny açandan, we­zir kürsäp, tama girýär. Ge­lin hem
bada ga­py­ny daşyndan ýapyp, mäkäm gulplaýar. Al­da­nanyny duýan wezir
ýorgan-düşek gözläp, ga­raň­kyň içinde ja­ýyň o burçundan, bu bur­çuna sermenip
ugraýar. Emma düşek ni­re, zat nire, kemterinden dyzyny eper ýaly köne keçe-de
ýok diýýär. Buz ýaly boş jaý. Wezir garaňky jaýyň içinde kellesini tutup,
öz-özüne: «Düýşüm bolaýbilsedir» di­ýip, göwün­lik ber­ýär.

Ertesi öýlänler jaýyň depesinden bir de­şik açylyp, içine ýagtylyk
düşýär. Häki ge­lin
ol deşikden bir ik bilen ep-esli ýüňi sal­lap:


— Eger gulaçlyk egirseň, bir igiňe ýarty nan bilen bir käse suw hakyň bar, eger-de çäk­menlik
egirseň, bir nan bilen iki kä­se suw
alarsyň — diýýär.

Heniz ik egirip görmedik wezir näme et­jegini bilmän,
nalaç gulaçlyk egirmäge bo­ýun bolýar. Ol ertesi şol mahala çenli kö­se­nip-kösenip
egrip, igi dolduryp goýýar we
ýene-de nan-suw haky bilen täzeden ýüň alyp galýar. Ýüň alyp galanda, gelin oňa
igenýär:

— Sypaýyrak, inçeräk egir, tanap ýaly-la egren ýüpüň,
beýtseň hakyň ýaryny bererin.

Goý, wezir şeýtsin-de ik egirip ýatyber­sin. Indi habary galan
sekiz wezir bilen pa­ty­şadan alalaly. Olar wezir
geler wagty gel­mänden
soň, alada galyp başlaýarlar. We­zir­­le­riň biri:

¾ Ol perizadyň goltugynda
ýatandyr, ömür gelýämi?» — diýip, hil bir zat aýdan ýaly töweregindäkilere
seredýär, soň:

— Maňa bir horjun gyzyl beriň, men gi­dip, derrew
bellisini bilip geleýin — diý­ýär.

Patyşa muňa-da bir horjun gyzyl berip, gitmäge rugsat ed­ýär,
ol-da ýola düşýär. Az ýö­­räp, köp ýöräp, wezir hem idäp-sorap, häki gar­ry
aýalyň kömegi bilen, gelniň howlusyna gel­ýär. Gelin bu weziri-de öňki wezir
ýaly ka­bul edýär, myhman­la­ýar we şol hile bilen ony-da, öňki weziriň ýatan
tamyna dyk­ýar. Bu wezir garaňka öwrenişip bilmän, sermenip barşyna uk­lap
ýatan weziriň garnyndan bas­ýar. Ol bolsa:

¾ Kimsiň? — diýip, ýüregi
ýarylan ýaly bo­lup, gygyryp ýerin­den galýar.

¾ Mendirin — diýip, ikinji
wezir özü­ni
tanadýar.

Ertesi öýlänler deşik açylýar. Wezirle­riň biri ozalky adaty
boýunça egirmeli ýü­ňüni
alýar. Gelin ikinji myhmana ýüzlenip:

— Saňa-da ik gerekmi? — diýip soraýar. Ol:

— Men-ä ik egirip göremok, onsoňam ol heleýleriň işi — diýýär.

Gelin hem:

¾ Beýle bolsa aç ýatyber —
diýip, deşigi ýapyp gidiberýär. Ikinji wezir ajygyp, beý­leki wezirden nan
dileýär. Ol bolsa:

¾ Özüň egirip al — diýip,
bir agyz hem nan bermeýär. Ikin­ji wezir aç-suwsuz ýatma­ly bolýar. Ertesi öýlän
deşik açy­landa bol­sa, ikinji wezir öňkä ýetirmän:

— Maňa-da bereweri — diýip, ik bilen ýüňi garbap alyp,
gözüne urulan ýaly egirmä­ge başlaýar. Emma igi pyrlap bilmän elin­den ga­çyryp,
itiň gününi görýär.

Şeýdip, bu wezirler garaňky hem porsy jaýda yzyndan gel­jek
kömege garaşyberen­ler.

Indi habary patyşadan alalyň. Ol galan ýedi wezirini ýeke-ýekeden olaryň yzyndan ibe­­rip, ynjalygy gaçýar.

Giden gelenok, giden gelenok. Patyşa-da haýran bolup nä­de­rini
bilenok. Dokuz wezi­rin­den aýrylyp, onuň dünýäsi dara­lyp ugra­ýar. Onsoň
gelinden geçen, wezirleriniň ýag­da­­ýy­ny bil­­se kaýyl gelip, bu-da bir
horjun gyzyly alyp, olaryň
gaýdan ugruna gaýdy­ber­­ýär. Ol hem sorap, idäp ahyr ussanyň ja­ýyny tapýar,
açýar. Patyşany göreninden ge­lin onuň wezirlerden üýt­geşik adamdygyny
aňlaýar. Şo­nuň üçinem muňa wezirlere edi­len­den hem on esse artyk hyzmat
edýär. Ge­lin gürrüň­çi­likde osmakladyp, onuň bir ýurduň paty­şa­sy­dygyny
aňýar. Ýöne kem­piri öňüne salyp gel­män­den soň, onuň haýsy mak­sat bilen
öýüni sorap-idäp tapanynyň sy­ry­ny bilmeýär.

Ýaýdanjyrap uzak oturandan soň, ahyr pa­tyşanyň özi
dillenýär:

— Gelin, dilege gelen, okarasyny gizle­mez diýlişi ýaly,
me­niň wezirlerim bardy, olar bir iş bilen siziň ýurduňyza gaýdyp­dylar-da yzy­na
dolanyp barmadylar. Sorap-idesem, si­ziň olar­dan habarlydygyňyzy aýt­dylar.

Ussanyň gelni «Men habarlam, habarly dä­lem» diýmeýär. Ýöne bu adamlaryň
hemmesi­niň bir çukura tüýkürendigini duý­sa-da, mak­­­sat­laryna düşünmeýär.
Sakgalyny sal­lap, ola­ryň yzlaryndan patyşalarynyň gel­­megi gelne has-da geň
bolup görünýär. Gelin sesini-üýnüni çykarman, patyşany we­zirleri sa­lan
jaýynyň gapysyndan elt­ýär. Şa ilki gapyda diňşirgenip dur­ýar. Ja­ýyň içi
goh-galmagal, agyn ala-şakyrdy
diýýär, biriniň di­ýe­­ni­ni beýlekisi eşit­meýärmiş. Patyşa öz wezirleriniň
sesini ta­naýar. Ussanyň gelni deşigi açandan içer­den:

¾ Galan ömrümizde biz saňa
hiç hili zyýan etmeris, seniň üstüňe guş gondurmarys — diý­şip, ala-galmagal edişip, ýal­ba­ry­şyp baş­la­ýarlar.
Patyşa gelne ýüzlenip:

— Indi sen meniň gyzym bol. Men seniň ataň bolaýyn. Ki­miň-kimdigini
tanadym. Bu­lar
bilen deň bolma-da, aç gapyny, boşat — diýýär. Gapy açylandan içerden maýmyn ýaly bolşup, üsti-başy gara kir, saç-sakgaly
ösen wezirler çykýar.

Ýuwnup-ardynanlaryndan soň, patyşa we­zir­lerini alyp, öz ýurduna dolanýar. Gitjek
wagty:

— Gyzym, men ulag ibererin. Söwer ýaryň ýanyna göçüp gel
— diýýär.

Patyşa ýurduna barandan soň, bir kerwen düýe iberip, ol
gelni ähli zady bilen göçürip getirýär. Özbaşyna bir howly bi­len bir tam
hazyna hem bagyşlaýar. Gelin bu howluda ýer­le­şip bolan wagtynda, ussa-da
ymaraty sa­lyp gutarandygyny patyşa habar bermäge bar­ýar.

Ol şoňa çenli öz gelniniň bu ýurda göçüp gelenini
bilmeýär. Patyşa ussa ýigide ýüz­le­nip:

— Ymarat diýenmi-hä saldyň, menem saňa sowgat edeýin.
Meniň bir kemala gelen gyzym bar, ana, şony men saňa bagyş­laýaryn — diý­ýär.

Ussa goltugyndaky güli çykaryp, oňa se­re­­dip, pikire
çümüp oturýar. Ol patyşa­nyň sö­züni ýykmagyň ugruny tapmaýar. On­ýan­­ça paty­şa ýylgyryp:

— Ýör, saňa öz gelniň bilen ýaşajak
how­ly­ňy bir gör­ke­zeýin — diýip, ony yzyna dü­şürip, ýaňky gelne beren howlu­sy­na
alyp bar­ýar. Soň:

— Ine, şu howly bolmaly, gyzym hem için­dedir — diýýär.

Ussa howlyň bosagasyndan ätlemäge ýaýda­nyp durýar,
onýança gözi öz gelnine düşýär. Ol gaty begenip, gelnine tarap, gelni hem us­sa ýigide tarap
ýöreýärler. Biri-birine mä­hir bilen seredişýärler. Şol wagt gelin:

— Hany indi gülüňe seret! — diýýär.

Ýigit gülüne seredýär welin, gül ýaňyja so­lup ugran eken.

Ýigit:

— Be, muňa şu iki arada näme bolaýdyka, ýap-ýaňam-a ter­jedi?!
— diýip geňirgenýär. Onýan­ça gelni:

— Göwnüňe melal getirip durma, ýaňy saňa gözüm düşüp,
meniň saňa göwnüm gidäýdi. Gü­lüň hem şonda solandyr. Indi ikimiz ta­pyş­dyk,
onuň saňa geregi-de ýok — diýýär.

Soňra ýigit bu bolup ýören zatlara geň galyp patyşanyň
ýüzüne seredýär welin, ol:

— Ussa, sen arkaýyn bol, meniň saňa: «Al» diýýän gyzym şu
öz gelniň bolmaly. Biz onuň bilen ataly gyz bolduk. Ynha, şu how­lyny hem size
bagyş etdim, alnyňyz-bag­ty­ňyz açyk bol­sun! — diýýär-de, özi täze sal­dy­ran
yma­ratyna tarap gidiber­ýär. Yma­ra­tyň gözel­ligi patyşanyň akylyny haýran edýär. Ýöne ol
wezirleriniň gepine gidip, öz ussasy ba­bat­da goýberen ýal­ňyşlygyna soň-soňlaram ökü­nip ýörýär.

Ussa bilen onuň gelni bolsa maksat-my­rat­laryna ýetip, bu ýurtda bagtyýar ýaşaber­ýär­ler. Olardan birnäçe perzent dünýä inýär.

gowja erteki eken👍, sagbol

beh yaltanman okadymay, erteki gowja eken. Sag bol awtor

Sag bol. Gowy erteki. O gelin mekirje eken tüweleme 😆

Bora şuň ýaly ertekiler.

Ahyr okap cykdymay. Sagja bol govy erteki eken.

Ahyr okap cykdymay. Sagja bol govy erteki eken.

Okadym, erteki okan ýaly bolaýdym. Sagboluň paýlaşanyňyza.

Onem okapdym. Yenede okadym😆. Paylashanyn sagbok.

Менем халадым, гаты гызыклы эртеки экен!

Okadym,gyzykly erteki eken. Gelina akylly eken

Халадым. Довам эт