Akylly wezir (türkmen halk ertekisi)

Patyşadan beýle ygtyýar we
gyssagly buý­ruk alan we­zir derrew ýola düşmek bilen bol­ýar. Ol ýol
serenjamyny kemsiz tutýar. Ýanyna hem iň edermen we kaşaň geý­nüw­li,
at-ýaragly el­li ýigidi alyp, ýola düşýär. Az ýöräp, köp ýöräp, ençeme dag­lary,
düzleri yzynda goýup, owadan gyz­ly patyşanyň ýurduna baryp, gütüläp düşýär. Şol günüň özünde
şa köşgüne baryp, myhman bolýar.

Bir gije ýatyp turanlaryndan soň, ygtyýar alyp we öz pa­tyşalaryny
çenden aşa taryp­lap, özüniň näme üçin gelen­di­gini patyşa­nyň huzurynda mälim edýär. Patyşalarynyň
ýaşyny, dul galanyny aýdýar. Alty aýlyk og­lu­nyň bardygy­nam gizläp du­ranok.
Soň pa­ty­şalaryny her taraplaýyn ýer­de-gökde goýman öwüp, sözüniň kabul
edilmegini sora­ýar.

Owadan gyzly patyşa esli wagt
dymyp otur­ýar-da:

— Gowy habaryň bar. Gyz halky
gaty näzik hem ynjyk bolýar. Belli beter hem, atasynyň eý görýän, lälik
saklanan gy­zy şeýle bolýar. Onuň üçin hem bu iş gyzymyzyň hut özü­ne bagly.
Gyzymyza sala salyp göreris we onuň diýeni bilen bo­larys. Onuň göwnüni ýyky­bil­meris.
Siz hem gyzy­my­zyň diýe­nine ka­ýyl bol­maly bolarsyňyz — diýýär.

Bu sözden soň wezir patyşanyň
myhman­ha­nasyna ba­ryp, ol gün gijesi bilen şol ýerde bolýar. Ol ýerde bolmak
bilen patyşa haçan ça­gyrarka diýip, gözi ýolda, pikiri gyzda bolýar.

Daň atýar, gün hem dogup asmana
galýar. Wezir onda hem gözüni ýola dikip oturýar. Gün ýaşýar, garaňky düş­ýär.
Weziri çagyrmaga gara beren bolmaýar. Onuň halys ka­rary ýetmän başlaýar.
Gijäniňem köpi geçýär. Onuň gö­zü­ne edil çiş kakylan ýaly, ukusy tutmaýar. Bar­ha
biynja­lyk bolup, sabyr käsesi dolýar. Urnup-urnup, ahyr nalaç­lykdan daňa golaý uka
gidýär-de düýş görýär. Düýşünde pa­ty­şanyň gyzy mu­nuň arkasyna ul­lakan gara
daş ýükläp: «Şuny gö­ter-de, hol, diňe münüp düş» diýýär. Wezir edil şol pursat how­pur­gap oýanýar we
bu düý­şün­den gaty gorkýar. Emma hernäçe pikirlense hem ol düýşüni özi ýo­rup
bilmeýär. Nalaç gal­ýar.

Ol günem gün dogup asmana galýar.
Hem­meler ertir naha­ryny
iýýär. Işli işine gidýär. Weziriň bolsa nalaç­lyk­dan şol ga­ra­şyp otur­şy.
Ahyr günorta golaý patyşa­dan oňa çakylyk gel­ýär. Patyşa ony çagyr­yp şeýle
diýýär.

— Gyzym agşam düýş görüpdir.
Düýşünde patyşa­ňy­zyň şol ogluny öz janyna kast edýän gara ýylan sypatynda
görüpdir. Onuň üçünem janyna kast ediljek ýerine razy bol­­ma­ýar. Pa­ty­şanyň
dullugyny göwnüne ge­tir­meýär. Ol di­ňe agşamky gören düýşüni göw­nüne
getirip, ondan gork­ýar. Özi razy bol­ma­sa, eý görýän perzendimiň göwnüni ýy­kyp, pa­tyşaňyzyň ha­baryny alyp
biljek däl. Pa­tyşaňyza hem şeýle diýip aýdarsyňyz. Gy­zy­myň aýdyşyna görä, ol
çaga gara ýylana öwrülip diňe bir meniň gyzyma kast etjek bol­man, hut öz
atasyna hem hyýanat etjek bol­ýar­myş. Siz menden göwün-kine etmän, patyşaňyza
hem ýagdaýy bol­şy-bolşy ýaly aýdyň — diýýär.

Bu aýdylýan zatlara özi hem düýş
görüp, gorkup oturan wezir näme
diýjegini bilmän, esli salym keýpsiz halda ýüzüni aşak salyp oturýar. Soň
patyşa ýüzlenip:

— Rugsat berseňiz, biz gaýdaly. Baryp
bu jogaby pa­ty­şa­myza aýdaly. Ol nämäni makul bilse, şoňa görä bo­luber­meli
bo­larys. Iberse ýene hem eglenmän geleris we onuň aýdanyny size gelip mälim
ederis. Her näme bolsa-da patyşamyzyň başga maksady ýok­dur, elbetde, özi alajyny tapar-da — diý­ýär.
Onda paty­şa:

— Görüň-dä. Biziňk-ä dogry jogap.
Gyzy­my­­zyň göw­nü­ne degip bilmeris. Ony beýtsek ene­sem halamaz. Onu­ňam per­zendi.
Özümize gal­sa-da,
kast ediljek ýere per­zen­dimizi be­rip bil­meris. Çagamyzdan iremzok. Şu sebä­be gö­­rä, munam paty­şaňyza aýt, ol
ähli döw­letini ber­se hem biz ony kabul etmeris. Güý­jü­ne
daýanyp bir iş etjek bolsa hem, elbetde, akmaklyk bolar, kysmatdakyny görübermeli bo­larys, oňa-da biz bar, onam
aýt. Haçan gaý­da­ryn diýse­ňizem bizden rug­satdyr — diýýär.

Bu gürrüňlerden soň wezir hem
patyşa bi­len hoşlaşyp,
ýoldaşlarynyň ýanyna barýar. Şondan soň olar atly-atyna mü­nüp, keýpsiz halda şäherden çykyp, öz
ýurtlaryna gaý­d­ýar­lar. Az ýöräp, köp ýöräp, ahyrda öz ýurtla­ry­na ýet­ýär­ler.


Wezir gös-göni patyşanyňkyda
düşýär. Bar­sa, patyşa ogul­jy­gyny gujagyna alyp, oňa guwanyp oturan eken. Wezir
hem paty­şa­nyň ygtyýar bermegi bilen, düşek üstüne ge­çip, gidip gelşini we
patyşanyň gyzynyň düýşi bilen baglanyşykly wa­kalary aýtma­ga başlaýar. Şol
halat ünsden düşürlen çaga öý­ke­läp, kakasynyň sakgalyny penjeleýär we ony pugta tutup sypdyrman, agyrdyp, pa­ty­­şa­nyň ga­ha­ryny
getirýär. Bu bolşy gören wezir: «Häh, patyşanyň gy­zynyň aýdany dog­­ry bolaý­jak­myka? Niýet-ä ýagşy däl» di­ýip,
hyr­çyny dişläp, içini
gepled­ýär. On­ýança pa­ty­şa:

— Hä-ä, aýt, ol patyşanyň özi
näme diýdi hem häzir göw­nüňe näme getirdiň onam giz­le­män bolşy ýaly aýt —
diýýär.

Onda wezir:

— Hökman aýtjak, aýtmaly bolaryn.
Aýt­ma­sam bol­maz — diýip,
aýdyp başlaýar:

— Men baryp maksadymy aýdanymdan
özü­ne sala salnan gijesi gyz düýş görüpdir. Düý­şün­de çagany gara ýylana öw­rülip,
özüne kast edýän ýagdaýda
görüpdir. Ol gyz onuň
diňe bir özüne däl, ony size-de
hyýanat edýän ýagdaýda görüpdir. Siziň duldugyňyza gyz myzaýyk et­meýärmiş. Diňe
şol düýşüne görä «Kast
edil­jek ýerime razy däl» diýýär­miş. Atasy hem «Gyzymyň göwnüne de­gip, ýekeje
perzen­di­mi­zi närazy edip berip bil­jek däl» di­ýip otyr. Ýaňy gelip oturanym­dan
soň bu neresse çaga sak­galyňyzy penjeläp, birgiden gyly ýoldy welin, «Şol
gyzyň aýdany bolaý­jak­myka» diýip, özüm gorkdum. Ine, indem biziň-ä gidip
getiren habarymyz şu boldy. Hoşlaşan wag­­ty­myzda hem siziň jogabyňyzy baryp, patyşamyza aý­da­ryn, alajyny
tapyp iberse, ýene basym geleris diýdim — diýip, wezir sözüni soň­laýar.

Patyşa bu sözleri eşidip, gamgyn
halda gu­jagyndaky çagany ýere düşürýär. Çaga ag­lap başlaýar, çagany wezir
alyp gidip, ene­­ke­sine berýär-de,
ýene gaýdyp gelip, öňki ýerinde çök­ýär.

Patyşa ýagşydan-ýamandan bir agyz
geple­män, tukat ýag­daýda uzak oturýar.

Patyşanyň bu bolup oturşyna wezir
näme diýjegini bilmän, ahyrda onuň özünden rug­sat sorap öýüne gaýdýar. Ol gün
gi­jesi bilen öýünde hiç ýere çykman, dem-dynjyny alýar.

Daň atyp, gün dogandan soň, ýene patyşa­nyň ýanyna bar­ýar.
Görse, patyşanyň şol gamly oturşy. Ol wezire bar­my­syň hem diý­meýär. Özi bir
zat diýmese wezir patyşa söz gatmaga ätiýaç edýär. Bu boluş bütin günläp dowam
ed­ýär. Patyşanyň ses­siz-üýnsüz turup gitmegi bilen, onuň ýanyna gelen beýleki
we­zirlerem tur­şup, hersi işli-işine ugraýar. Ahyrda we­zir­ler öz aralarynda:
«Patyşany geple­di­bil­me­sek we onuň göwnüni tap­masak biziň üçin aýp bolar.
Onuň üçin hem ertir ony geplet­jek, göwnüni tapjak bo­lalyň. Mat­labyny bi­le­liň» diýişýärler.

Wezirler daň ataryna mähetdel
patyşala­ry­nyň ýanyna bar­ýarlar. Görseler, patyşa­la­ry­nyň şol bir bolşy. Wezirler hem
esli wagt dymyşyp, tukat
oturýarlar. Ahyrynda ola­ryň dile­war­la­ry­nyň biri patyşalaryna ýüzlenýär:

— Kyblaýy älem, tukatlygyňyzy
taşlaň-da, şu işler bilen bagly bize näme etmeli bol­sa aýdyň. Ýüz endişäniň
bir iş bitir­me­jek­digini siz bizden gowy bilýärsiňiz. Ol gyz bolmanda hem gyz
gyt däl, onda-da bir ýurduň patyşasy üçin. Gözlemek, belki, on­danam gowusyny tapmak biziň
işimiz: «Ýok, şol bol­ma­sa başga biri gerek däl» diýseňiz, onda şol niýetiňizi
amala aşyrjak bolmak hem biziň
bor­jumyz. Näme-de bolsa, bize bir zat aýdyp oturyň — diý­ýär. Esli salym­dan soň patyşa dillenip:

— Ýa şu ýalňyz perzentden geçip, ol
gyzy al­maly bo­laryn, ol bolmasa
hem men başgasyny küýsemän, dünýä­den ýalňyz gitmeli bolaryn — diýýär.
Wezirleriň iň ýaşu­lusy
başyny ýaý­kap:

— Bir gyz üçin göz monjugy ýaly
neresse çagadan geçmek akyla sygjak zat däl. Ady tu­tu­landan neresse çaga
beýle töhmet edip baş­lan gyzdan hiç wagt hem janyň rahat tapmaz. Ol zeýilli
gyzy päliýaman hasap edip, ony unu­dyp, ýer tükenýänçä gaçan ýagşy, çünki ol
zeýilli gyzyň daşy jäjek, içi möjek bol­ýar. Onuň ýaly päliýamana öýlen­mek
gowulygyň üs­tün­den eltmez. Ol urşa-sögüşe we nä­hak ganyň dökülmegine sebäp bolar. Ol
gyzdan wagtynda el çekmek akyllylyk bolar — diý­ýär.

Weziriň başga biri ýaramsaklyk
edip:

— Ýok, bu beýle däl. Bäş günlük
ýalançyda gü­nüň hoş geçjegine seretmek gerek. Öleniň­den soň oguldan-gyzdan
saňa ne peýda. Ogul-gyz diýilýän zat onsoňam adamynyň bilin­den önýän zat.
Hudaý berse, perzent indiki alyn­jak­dan goşa-goşadan bolup biler. Onuň üçin
hem kyblaýy älem ol gyzy tüýs ýürek­den ha­la­ýan bolsa we gamgynlygy diňe
şonuň üçin bol­sa, bir ýumruk ýaly sümükli üçin kösenip, gam­lanyp oturmasa
bolar — diýýär. Onda patyşa şeýle diýýär:

— Men hem şeýle pikir edýärin. Bu
diýýän zat­laryňy­zyň hemmesinem seljerip görýärin. Bir zady göwnüme jaý edip,
bir maksat edi­ne­­nimden soň, ol başa barmasa, şol meni ýakýar. Pylan patyşa, pylan patyşanyň gy­zy­­ny is­läp,
sawçy iberipdir welin, ol be­ril­mändir» diýlen gürrüňi eşit­mek meniň üçin
ölüm­den agyr masgaraçylyk. Siz, dogry aýdýarsyňyz, belkem, ondanam akylly, gör­mek­li gyz tapy­lar. Barylsa, ony be­rer­le­rem,
almak hem bo­lar.
Emma gep onda bolman, gep tutan ýeri­ňi go­parmakda, ýapyşanyňy ele sal­makda.
Onuň üçin şol gyza meýil edip ugru­na çyk­dykmy, ony gola salmagyň alajyny et­me­li.
Başga ýol ýok. Ol gyzyň şu çaga bilen bagly gören düý­şü­niň aňyrsynda bir zat
bar bolaýmasyn! Sizem oýlanyň welin, şol hak­da gür­rüň gidip durka, oglumyň
sakgaly­my penje­le­me­gini, ony ütmegini, rastyny aýt­sam, özümem göwnü­me getir­dim hem
oýlan­dym. Irde-giçde özüme hyýanat etjek çagany hiç kime bermän, ile-de
duýdurman, ymgyr çöle taşlasak bo­lar. Mu­ny etmesegem, uly iliň we goňşy
patyşanyň ýanyn­da sözi geçmedik biabraý adam bolup ga­la­rys. Abraýym dökü­lip,
na­my­sa galanym­dan... —
patyşa bu ýerde sözüniň yzyny aýt­man goýýar. Ýöne töwere­gin­däki wezirler,
onuň näme diýmek isle­ýä­nine, matlabyna düşünip­dirler.

Wezirleriň köpüsi patyşanyň
diýenini makul bilýärler. Ola­ryň diňe biri başyny galdyrman pikire batyp
oturýar. Patyşa bu we­ziriniň atasy ýap-ýaňy ugran ýaly bolup otur­şyny
halaman:

— Ýeri, sen näme pikire batdyň? Ýa meniň pi­kirim bi­len ra­zylaşaňokmy?
— diýip oňa ýüzlenýär.

Onda wezir başyny galdyryp:

— Bu neresse çagany maňa beriň.
Men ony hiç haçan ene-atasyna hyýanat etmez ýaly edip terbiýeläýin hem razy bol­sa­ňyz,
ol hiç wagt pa­tyşanyň ogludygyny bilmez ýaly edip ulal­daýyn, özünem şu
jelagaýda goýmaýyn. Bigünä çagany öldür­mek, ýitirim etmek Hudaýa hem hoş
gelmez. Beýle pikirden el çek­megiňiz ge­rek. Hudaýa hem hoş gel­mejek beýle
gabahat işi etseňiz, soňy özüňiz üçin-de gowy bol­maz. Wezirler, men bu mese­lede siziň pikiri­ňizi oňla­mok. Oňlamagam
däl-de, hala­mok. Mas­la­hat bermek kyn däldir, ýöne her kes onuň neti­je­siniň
näme bilen gutarja­gyny oýlasa ýerlikli bolar. Onsoňam kyb­laýy älem, şol
tapylan bahana bilen sözüňiziň ýykyla­nyny namys bilmäň. Bu ýerde namys edere
bahana ýokdur, mas­ga­raçy­lygam däldir, düşün­se­ňiz. Entek duluňyza geçmedik
adam kel­le­sin­de şygyrdy bolsa beýle zat aýtmaz. Beýle zady il eşitse, ony
hiç kes oňlamaz. Masgara olaryň özleri bo­lar — diýýär.

Bu weziriň sözi patyşanyň
gulagyna hoş ýakmaýar. Şonuň üçin hem ahyrda çagany çöl ýyr­tyjylary iýip ýok
eder ýaly ýere, ymgyr
çöle taşlamaly diýen pikir makul gö­rülýär. Şeýle hem edýärler. Wezirleriň biri
daňyň alaga­raň­kysynda atlanyp, neresse çagany-da öňüne alyp, çöl-beýewana
tarap tutdurýar. Bu wa­ka­dan habarly hoşniýetli wezir hem, oňa duý­dur­man ga­rama-gara yzyna
düşýär. Nä­me kän, ýolagçy kän, pälini ýama­na
tutan wezir oňa ün­sem bermeýär.

Şeýlelik bilen, birinji wezir çagany bir beýigiň üstünde ýala­zy ýerde taşlap
gaýd­ýar. Beýleki wezir hem ol gözden ýitýänçä, ga­ra­şyp durup, gözden
ýitenden soň,
çagajygy gar­bap alyp, ýaňajygyndan taýly gezek og­şap, gujagyna gysýar. Ol bu wakany il
duý­maz ýaly, golaýrak bir obada ýaşaýan aýal do­ganyna eltip berýär hem-de çagany hiç kese duýdurman edil
öz çagasy ýaly edip sakla­magy tab­şyrýar. Ma­hal-mahal gelip, habar tu­tup
gitjekdigini aýd­ýar. Onda dogany:

— Waý-eý, beýle eýjejik, owadanja
çagany heniz gör­män­dim — diýýär hem:

— Sen bu çagadan gaty arkaýyn
bol. Öz ça­gam diýerin. Ek­lärinem, saklarynam — diýip, dogany bilen hoşlaşyp,
ony esli ýere barýan­ça ugradýar.

Indi habary birinji wezirden
eşdeliň. Ol hil bir iş bitiren ýaly bolup, atyny ýü­zün salyp gelşine göni
patyşanyň köş­güne girýär. Girip hem gös-göni patyşanyň huzu­ry­na ba­ryp, çagany
it-guş iýer ýaly ýalazy meýdana taşlap gaý­da­ny­ny mälim edýär. Şon­da
duýdurmajak hem bolsa paty­şanyň ýü­zi üýtgäp gidýär. Onuň ýüreginden pyçak ur­lan
ýaly bolýar. Soň ol edil bu dünýäniň adam­sy däl ýaly bo­lup, perzendini
ýatlap, iýmän-iç­män melul we gamgyn halda gezýär. Otursa-tursa ýatlaýar: «Ymgyr çölüň içinde oguljy­gy­myň
haly niçikkä ýa eýýam ony ýyrtyjylar tüýt-müýt etdimikä? Bedenji­gi­ne
nägehanyň di­şi degende elja­gazlaryny kelemenledip kö­mek sorap gygyrdymy­ka?»
Pa­ty­şa gije-gün­diz içini gepledip, bagyr awysyna dözüp bilmän sary ýüplüge
dönýär.

Bu ýagdaýdan bihabar wezirler bir
gün paty­şa­nyň ýany­na üýşýärler. Görseler, pa­tyşa­la­ry öňküsinden hem tu­kat, ýüzi sary getireniň ýü­zi ýaly
diýýär. her näme-de bol­sa wezirleriň biri patyşalaryna ýüz­lenip:

— Kyblaýy älem, indiki
tukatlygyňyz nä­mä­niň ala­maty. Maksadyňyza ýetmek üçin per­zen­diňizden geç­di­ňiz.
Indi bize rugsat ber, biz ýene gideli we bolan işleri ol pa­tyşa gür­rüň be­reli. Bolan wakany gyzyna ýetirme­gi­ni
düşündireli. Beýdip uzak tukat­lanyp ýör­se­ňiz, özüňizi hor­lasaňyz, hem ol gyzyň eli­ňizden gitmegi
mümkin — diý­ýär. Onda pa­tyşa başyny hem galdyrman:

— Akmaklykdan boljak iş boldy, gutardy. Neresse ça­gany
ýyrtyjylara iýmit etdik. In­di, aňrujy başa barjak bol­sa, mak­sa­dyna ýeten
gyzy talap etmek gerek — diýýär hem ýene şol öň­ki weziri ýola salmak isleýär.
Şol pur­sat bir gapdalda syr bil­dirmän oturan, şol çagany alyp gaýdan wezir patyşa
ýüzle­nip:

— Kyblaýy älem, eger bir çemçe
ganymy geçseňiz, siziň iberjek weziriňize ol paty­şa­nyň berjek jogabyny men
size aýdaýyn — diýýär.

Onda patyşa:

— Bolýar, ganyňy geçýärin. Hany
beriljek jogabyň nä­me­di­gini
aýt. Biz hem ony eşi­de­li. Akylly jogapmy ýa bir göw­ne gel­di howaýy
gürrüňmi? — diýip, akylly wezirine sözüni aýt­maga ygtyýar berýär. Wezir söze
başlaýar:

— Eger gyzyň atasynyň akyl-huşy
ýerinde bolsa, indi gy­zyna sala hem salyp durmaz. Ilçiňiz baryp bolan wakany
aý­dan­dan «Bir gyz üçin ýumruk ýaly ümedüşmez neresse çaga­ny çöle taşladyp,
ite-guşa ýal eden bolsa, me­niň gyzymy-ha sä­helçe bahana tapsa gü­ni­birin ýok
eder. Onuň üçin hem men oňa gyzymy berjek däl» diýer. Şeýle jogap bilen ilçiň
hem yzyna gaýdyp geler. Ýok, patyşa kemakyl bolsa onda ol gyzyny ber­mäge razy bolar. Siz hem ke­makyl
gaýynataly bolarsyňyz.

Weziriniň sözleri içinden ok
bolup geçse-de, patyşa syr bildirmän şeýle diýýär:

— Bu zatlaryň hemmesi bagt işi.
Kysmatda näme bolsa indi ony görübermek gerek. Onuň gyzyny almak üçin ýal­ňyz
per­zen­dimden geç­dim. Özüme ömrüm ötýänçä ýatdan çykmajak sü­tem etdim.
Şundan soňam gyzyny bermäge ra­zy bolmasa, ýa başyny alaryn, ýa öz başymy
goýaryn. Ýa ol gyzy almaly. Ýogsa-da serden geç­me­li bolar. Dagy, şu ikisinden başga çy­kal­ga ýokdur — diýýär.

Patyşa sözüni jemläp, ilçilige
gitjek wezirine hem:

— Bardy-geldi, gyzyň atasy ters jogap beräýse: «Paty­şa­my­zyň gyzyňyzy ýa almak­dan, ýa hem ölmekden başga maksady
ýok. Onuň üçin hem üstüňe goşun çekip gelin­megine ga­raş­ma­ly bolarsyň»
diýgin. Örän merdemsi gep­leşgin, birjik hem yza çekilmegin — diý­ýär.

Patyşadan şeýle pugta hem
kesgitli tab­şy­ryk alan wezir ýany­na serkerdeleriňem birini hem-de birnäçe atly-ýaragly es­ger alyp, niredesiň goňşy patyşalyk di­ýip,
ýola düşýär. Az ýöräp, köp ýöräp, ahyr ol ýurda baryp ýetýär. Edil öňküsi ýaly bu sapar hem patyşanyňkyda düşleýär. Bu sa­par
paty­şa­nyň hu­zu­ryna baranda patyşa bilen edil esen­tanyş ýaly bolup sa­lam­laşýar,
oňa has içgin durýar. Patyşa: «Otur» diýmänkä gaba­ry­lyp oturýar. Esli salymdan soň patyşanyň soramagy
bilen wezir söze başlaýar.

— Patyşanyň özüne we siziň
gyzyňyza ir­de-giçde hy­ýanat eder güman edilen çagajy­gy patyşamyz siziň gyzy­ňyza öý­len­mek
maksady bilen çöl-beýewana taşlatdy. Indi şol çaga­dan siziň gyzyňyza zowal
boljak däl. Indi bol­sa siziň razylygyňyzy almaga geldik. Ra­zy­lygyňyzy
berdigi­ňiz, patyşamyz gelmäge taýyn
bolup otyr.

Bu sözleri eşidip, patyşa kän
pikir­le­nip hem oturmaýar:

— Bu iş bolmandyr. Bir gyz üçin
eziz per­zendiňi, on­da-da alty
aýlyk üme düşmez ça­ga­jygy çöle taşlap, ite-gu­şa şam et­mek bo­lar­my? Hany,
onuň akyly, öz akyly bol­masa, akylly we­zirem ýokmy? Patyşa ýalňyşanda, on­da-da
aýdyşyň ýaly ejize ganymlyk edende wezirleri nirede bolupdyr? Beýle zada ýol
bermek bolarmy? Bolşuňyz şu bolsa, ile nädip baş bolup bil­ýärsiňiz? Bir gyz
üçin öz perzendini ite-guşa taşlap gaýdýan adam sähelçe hak-unähak iş üçin aýalyna hem şeýle
sütem etmäge ýaltanmaz. Onuň üçin düşünjesi seniň aýdyşyň ýaly bol­sa,
perzendin­den geç­megi başarýan doňýürek patyşaňyza gyzymy be­rip biljek däl.
Özi bilen akyldaş aýaly baş­ga ýerden gözlesin, başga ýerden tapsyn, al­syn. Mende beýle guş
kelle gyz ýok. Galyberse hem gyzymy başga bir patyşanyň ogluna ber­­mäge
razylyk berdim. Patyşaňyza munam şeý diýip aý­darsyňyz. Galanam, haçan yzyňyza gaýdasyňyz gelse
men­­den rug­satdyr. Indi men­den gyzy sorajak hem bolmaň. Jo­gap çürt-kesikdir.

Onda ilçi wezir:

— Aýdanyňyza doly düşündim. Ýöne
paty­şa­myz beýle doň­ýürek adam däl. Ol öz perzen­dini siziň gyzyňyzyň aý­dan
sözleri sebäpli, onuň
rahat ýaşamagy üçin çöl-be­ýe­wana taşlat­dy. Onuň beýle etmegine siziň
gyzyňyzyň gö­ren düýşi sebäp boldy. Onsoň bu işde ýazyk­ly diňe bir biziň
patyşamyz bolman, hem­mä­miz hem ýazykly. Diňe şol ýagdaýa görä hem bi­ziň
patyşamyzyň sözüni kabul etmegiňizi haýyş edýärin. Ol neresse çaganyň çöle taş­la­nyl­magyna,
hakykatdan hem, esasy sebäp, siziň gyzy­ňy­zyň sözi bol­dy. Çaganyň beýle
edilmegi, hakykatda­nam, siziň aýdyşyňyz ýaly erbet we
günä iş. Ol iş üçin hiç birimizem aklap bolmaz. Belli beterem siziň gyzyňyz hem
özüňiz hem ak däl. Çaga ene-atasyna hyýanat eder diýme­dik bolsa­ňyz, siziň
gyzyňyz üçin öz janyny-da gurban et­mä­ge taýyn patyşamyz öz çagasyndan geçer­mi­di. Indem patyşamyz siziň
gyzyňyz üçin öz başyny-da gurban et­mäge taýyn. Näme diý­se­ňiz hem, men-ä bir ýumuş oglany —
diýýär.

Gyzyň atasy esli wagt dymyp
oturýar hem şeýle diýýär:

— Men aýtjagymy aýtdym. Diýjegimi
diý­dim. Men iki gepleýän
adam däl. Beýle doňýürek adama gyzymy berjek däl. Onsoňam bir ýurduň şasy bilen
guda bolanymdan soň sözümi yzyna alyp, lebzimi ýuwdup bilmerin. Onuň üçin
patyşaňyzyň gahary gelmesin. Ters söze düşünmezlik edip, gaharyna daýa­nyp, başga hili
geljek bolsa hem gor­kup ýa gaçyp durjak däl. Haçan islese gelibersin. Biz hem
ekläp saklaýan goşunymyza arpa be­remzok. Kysmatdan ga­çyp gutulmak bolmaz.

Patyşadan çürt-kesik jogap
alýar-da, wezir atlylary bi­len öz
ýurduna gaýdýar. Ol gelip, gyzly patyşanyň özüne beren joga­by­ny we öz aýdan gürrüňlerini
birin-birin bolşy-bol­şy ýaly edip, kemini goýman patyşalaryna aýdyp ber­ýär.

Weziriň getiren habaryna
patyşanyň gany beýnisine urýar. Ol dergazap bolup we ähli zat­dan geçip,
niýetini ýamana tutup, gyzly paty­şanyň üstüne goşun sürüp git­mäge taýynlyk
görüp başlaýar. Wezirlerini ýene maslahata ça­gyrýar. Ýene olaryň birinden
başgasy patyşa­la­rynyň ni­ýe­tini makullaýar. Ahyrda patyşa gürrüňe goşulman, oýa batyp oturan wezirine ýüz­lenýär:


— Ýeri, sen näme aýdyp biljek?

Onda wezir:

— Men näme aýdyp bilerin.
Aýtsamam, sö­zü­miň geç­me­jegine
akylym ýetip durka? — diýýär.

Onda patyşa:

— Her näme-de bolsa aýt, eşideýin. Rugsat berýärin —
diýýär.

Wezir biraz salym böwrüni diňläp
oturyp:

— Aýtsam, kyblaýy älem! Meniň
masla­ha­tym, goşun çekip olaryň üstüne gitmek gowu­­lygyň üstünden eltmez.
Onda-da bir gyz üçin, muny
halaýykda oňlan tapylmaz. Munuň ýene bir se­bäbini aýtsam, siziň söweşmeliňiz di­ňe şol
gyzyň atasy bol­maz. Çünki, eger
we­ziriň aýdýany çyn bolsa, ol başga bir ýurduň patyşasy bilen guda bolan
bolsa, ony gyzyň kakasynyň kömege çagyrmajagyna hiç kim kepil geçip bilmez.
Olam goşun çekip gelse, güýjüňiz az bolar. Şol päliýaman gyz üçin öň bir jan
beren bolsaňyz, oýlanyň, in­di müň jan bermeli bolarsyňyz. Ana, mas­ga­raçylyk
şonda bolar, abraýyňyz ýere çal­nar. Gala­ny­nam özüňiz ýene böwrüňize diň salyp görüň. Meňki häki bir aýtmak — diý­ýär.

— Gep sanda däl. Biziň
ýigitlerimiz ba­tyr. Olaryň biri ýüzüsine taý geler — di­ýip, ilçi giden wezir
ylalaşmaýar.

Patyşa dagy, diýere söz tapman
böwrüne diň salyp, oýlanyp
oturýar.«Akylly wezirimiň
diýenini edip, heniz ýalňyşan ýerim ýokdur-la. Meni nä Hudaý tutdy. Eýsem onuň aýdýan zat­la­rynyň
bihal ýeri barmy? Men-menlik edip, maňlaýyňy daşa uraýma sen. Biriniň bagyr
awusyna döz gelmän urnup ýörsüň! Her kimi­ňem balasydyr. Gyr­dyryp gelseň,
patyşa-da bol­saň ýüzüň-ä sypalmaz. Näme üçin ýalňyşy­ňy boýnuňa al­majak
bolýarsyň».

Patyşa edip oturan oýuny daşyna
çykar­man, wezirlerine başga zat
diýen.

— Häzirlikçe, şu gürrüňi goýan ýagşy. Gi­jäniň
haý­ryn­dan, ertiriň şeri ýagşy di­ýip­dirler. Ýöne ýigitleriň ellerini
sowatmaň. Buýruga garaşyp dursunlar — diýýär.

Patyşa oguljygyny ýatlap, uzakly gijäni oýlanyp hem urnup
geçirip, daňa golaý uka gidýär. Şobada-da allani­çig­si bolup ba­syr­ganyp
oýanýar. Ol gören düýşünden aýňa­lyp bilmän, esli salym sermi-sar bolup otur­ýar.
Düýşünde edil hakydasyndaky ýaly mäh­ri­ban aýaly gapyda gözünden boýur-boýur
goý­be­rip:

— Hany, balam? Sen ony nätdiň? Tap. Ony
tapmasaň men saňa ynjalyk bermerin — diý­ýär. Edil şol pursat patyşa ukudan
oýanýar.

Birdenem patyşanyň kellesine bir
hyýal gelip, hiç kime duýdurman, hyzmatkärleriniň bi­riniň eşigini geýýär-de,
ertiriň alaga­raň­kysynda atynyň ýüzüni günbatara tutup, ýola düşýär.

Ol şäherden saýlanandan atyny
gamçylap, ýüzün salyp gid­ýär we gidişine weziriň gür­rüň beren depesine, oguljy­gy­nyň taş­lanan ýeri­ne barýar.
Ol bedeniniň galpyldysyny sak­lap bil­män, özüni aşak goýberýär.

Ysgynsyz halda daş-töweregine göz
gezdi­ren şanyň gözüne ne çagajygynyň eşijek­le­rinden nyşan, ne-de süňk­jagazlary ilýär. Ol
çök düşüp oturyp, ömründe birinji ge­zek ses edip ag­la­ýar. Patyşa şol
oturşyna gün guş­luk bol­ýança gymyldamaýar. Dagy alaç tapman ahyr­da näumyt
halda başyny aşak salyp, gam­ly ýagdaýda, atyny idip, ge­len yzy bilen gaýdýar.

Patyşa şol gelşine bäş-on sany
goýny bakyp ýören bir gyz­jagaz bilen tokarja og­lan­jyga sataşýar. Sataşýar-da, ola­ra tarap so­wul­ýar.

Gyzjagaz özüne nätanyş adamdan
ätiýaç edip, çägäniň üs­tün­de oýnap oturanja tokarja çagajygy garbap alyp,
yza-yza çe­kilýär.

Patyşa şol halat gyzjagazyň
özünden gor­kanyny bada du­ýup:

— Sen menden gorkma. Men size hiç
zat diý­jek däl — diý­ýär.

Şol pursat gyzjagazyň
goltugyndaky çaga­jyk patyşanyň ýüzü­ne gözjagazlaryny tege­läp seredýär-de,
birden oňa el­ja­gazlaryny uzadyp aglap başlaýar.

Patyşanyň ýüregi ýerinden
gozganan ýaly bolýar. Me­ja­ly gaçyp, atynyň uýanyny goýbe­rip, çagajyga elini
uzad­ýar. Em­ma şol pursat gyzjagaz nätanyş adama barjak bo­lup, gyky­lyk­lap
hem däbşenekläp, dyzaýan çagajygy zor­dan saklap, birde­nem oba tarap, ökjäni gö­terýär. Mal­la­ry­ny
taşlap, oglanjygam onuň yzyna
düşýär.

Gyzjagaza nebsi agyran patyşa,
ony gor­kuz­mazlyk üçin esli salym onuň yzyndan se­re­dip durýar we garama-gara
onuň gi­den ta­ra­py­ny yzarlap ugraýar. Gyzjagaz obanyň içi bi­len
gidip-gidip, ahyrda alty ganat ak öýe ba­ryp girýär.

Patyşa-da şol öýüň gapysynda
säginen­den, öýden örän sy­rat­ly, ýaraşykly, ýüzi-gözi nu­rana bir aýal
çykýar. Paty­şa bu aýal tanyş ýaly bolup görünýär.

Ol aýal patyşa bilen
saglyk-amanlyk sora­şan­soň oňa:

¾ Geliň, geçiň, öýden oturyň, myhman. Öýüň eýesi-hä ýok­dur,
ýöne olam geler diýýär. Ol aýal öýden çykan eslije og­lanjyga myh­ma­nyň atyna
eýe çykmagy tabşyrýar.

Atynyň uýanyny oglanjyga
berse-de, paty­şa öýe giri­ber­mäge ýaýdanýar. Ýaýdanýar-da:

— Men patyşanyň ýasawuly, uzak
ýoldan gel­ýän-de, «bir
suw içeýin» diýip sowuldym — diý­ýär. Onda öý eýesi aýal:

— Patyşanyň adamy bolsaňyz gowy.
Ýöne özüm-ä Taňry myhmany kimem bolanda çaý-suw­suz goýber­me­ýän. Onda-da uzak
ýerden aryp gelen myhmany — diýýär. Edil şol pur­sat, gyzjagaz çagany göterip
öýden çykýar.

Patyşany gören bada çaga ýene oňa
eljagaz­laryny serýär we ýene aglap başlaýar.

Patyşa bu ýagdaýa uzak seredip
durup bil­män:

— Getir, gyzym, maňa ber, ol maňa dyzaýar — di­ýip, ol aýa­lyň
rugsat bermegi bilen çaga­ny gujagyna alýar. Ýaňajyk­laryndan yzyny üzmän
ogşaýar. Onuň gözlerinden ýaş paýrap gid­ýär.

Bu bolşa öý eýesi, hatda
gyzjagazam aňk bo­lup durýar.

Ahyr patyşa öý eýesine:

— Siz şu çagany tapan ýeriňizi
aýdyň. Meň soragymy geň görmäň. Bu çaga meňki — diýip diýmänkä öý eýesi aýal
ör-gök­den gelip:

— Goýaweri, myhman, bu nähili gep boldy,
toba-ýeý — diýip, patyşanyň myhman hatyra­sy­ny unudýar. Ylgap baryp, ça­gany
onuň elin­den garbap alýar. Çagany gyzja­zy­nyň gol­tu­gy­na berip:

— Bar, basymrak, gelnejeňlere äkit —
diý­ýär.

Gyzjagaz aglap, gitmejek bolýan
çaganyň gy­kylygyna ga­ra­maýar. Ony göterip obanyň içi bilen ylgap gidýär. Soň
öý eýesi aýal pa­tyşa garap:

— Toba-ýeý, biziň gapymyzdan
heniz çaga­my­za dawa edip gelen adam bolmandy. Ýaşalyp ýörülse her hili zadyň
üstünden baryljak eken. Abraýyňyz barka, öý eýesi gel­män­kä gide­weri, ýogsam bu iş gowulyk
bilen gutarmaz. Bol­­saň bolupsyň, paty­şa­nyň ýasawuly, patyşa­nyň özi gelende türkmen oňa çagasyny berer­mi?
Dyrnajagynam rowa görmez. Toba-ýeý.

Patyşa dagy diýere gep tapman
ýene:

— Çaga meňki, onuň dyzap durşuny
özüňi­zem gördüňiz, ýag­şylyk bilen berseňiz gowy bo­lar. Patyşanyň soňky
sözüne öý eýesi aýalyň aşa gahary gelýär.

— Ýagşylyk bilen berilmese, güýç
bilen alaryn — diýjek bol­ýarmyň? Güýjüne buýsa­nyp bir naçaryň üstüne dyzap du­ran­danam
bir erkek bolarmy? Gel, sen nähili gelýän bolsaň gel, türkmen gyrylar welin,
her öňetene çagasyny berip goýbermez.

Öý eýesi aýal gaharyna tasap
öýüne girip, gapysyny batly ýapýar.

Patyşa näme etjegini bilmän
sermi-sar bolup,
nätanyş gapy­da esli durýar. Ol bu aýaldan çaga özüniňki hem bolsa ýalbaryp
alyp bilmejegine akyly ýetýär. Onsoň näme etje­gini bilmän iň soňunda durup-durup, bu jaýy gowy belläp, akylly
wezirine sa­la salmagy göwnüne makul görüp köş­güne ugraýar. Ol begen­jine guş
bolup uçup gaýdýar.

Köşgüne girip, häki akylly we­zi­­rini ýanyna çagyrýar. Aňyr­dan: «Patyşa oý­la­nyp, uruş etmegi goýbolsun eden­dir»
di­ýip, oý edip gelen wezir, oturyp-oturmanka patyşa oňa
ýap-ýaňy ba­şyn­dan geçen wakany gürrüň berip baş­la­ýar. Aýdyp bolan­soň, we­zi­re ýüzlenýär.

— Sen indi hemmesini eşitdiň,
çaga meň­ki. Indi aýt, çagany edil özüniňki ýaly ber­mejek bolup, ýapyşyp ýatan ol aýaldan nädip
alyp bolar? Ol janyny alaýmasaň-a, çaga­ny berjek däl.

Wezir ýylgyrýar. Weziriniň
ýylgyryşyny patyşa gaty geň görýär. Geň görmek bilen onuň ýüzüne haýran galyp
seredýär. Şol pur­sat wezir:

— Kyblaýy älem, bir çemçe ganymy geç­se­ňiz
aýdaýyn — diýýär.

Onda patyşa:

— Ganyňy geçeýin. Ýöne sen
aldajynyň elinden ogul­jy­gymy almagyň ýoluny basymrak salgy ber — diýýär. Onda wezir:

— Ol aýal meniň aýal doganym
bolmaly. Si­ziň ogul­jygy­ňy­zy, kyblaýy älem, zyňylan ýerin­den alyp, oňa men eltip berdim — diý­ýär. Soň
wezir patyşa çaga bilen bagly bolan wakany gürrüň berýär. Patyşa begenjinden
akylly wezirini garsa gujak­lap:

— Il oňlasa, men däl, şu günden
şeýläk ýur­da sen pa­ty­şa bolarsyň — diýýär.

Onda wezir:

— Patyşalygyňyz özüňize nesip
etsin, kyblaýy älem, maňa siziň patyşalygyňyz ge­rek däl. Adyl şa bolup ýurdy
dolan­dyr­saňyz, bize
şol sylag-hormatyň iň ulusy diýýär.

Ahyr okap cykdymay. Sag bol paylasanyña.

Ahyr okap cykdymay. Sag bol paylasanyña.

Xaxaxa kerki yene 1 nji teswir goyyar. 1 nji teswir men goyayjakdym okap yetishyancham ol eyyam goyayypdyra. :-)
sag bol terrorzini gowja erteki

kerki diylen agzaga telpek

EY DOS BAGYSHLA WELIN GOZLERIM CASHARYP GITDI.
OKAMANA WAGTYM YOK. GATY UZEK EKENI

Gyzykly ekeni. Hakyky erteki. 

Gyzykly eken ahyr gutardy.