KÄÝINMEK HAKYNDA (TYMSAL)

Bu barada gürrüňe başlamazdan ozal, bir kiçijik wakany gürrüň bereýin.

Bu gün onuň edara işe gitmek aladasy bolmansoň öýdäki işleri hem 'kör' edip, 'elimiň-gözümiň haýyr-sogaby bolsun' - diýip, gün gijigýänçä hyzmatda durmagy ýüregine düwüp, obalarynda täzelikde gaýdyş bolan bir bendäniň ýedisine bardy.
Adatda bolşy ýaly, günortana çenli geljek-gelip, gitjek-gidip, ýas ýeriniň märekesi saýpallady. Hyzmat edip ýörenler hem azalyp, üç-dört sany jahyl bolup galdylar. Sagat iki boluberende mekdepdäki işini dynan oba mugallymlary hem ýas ýerine geldiler. Aýat okalyp, el galdyryldy. Soň tabak çekildi. Duz dadylyp, töwir galdyrylyp, merhuma degsin edilenden soň, tabaklar gaýtaryldy. Tomsuň güni bolansoň daşaryň siňegi ýetikdi. Gaýtarylan tabaklary gazanyň ýanyna daşap ýören ýigit soňky gezek gelende 'Siňek gonup durmasyn-la' diýen niýet bilen her eline bir tabak alyp ugraberende oturanlaryň biri 'A-how, inim, goý, eliňdäki tabaklaryň birini. Şu ýaşyňa çenli ýas ýerinde iki tabak göterilmeli däldigini bileňokmy?' - diýip gygyrdy. Özüne edilen 'belligi' ýerliksiz hasaplap, sözüň aýdylyş hörpüni aňlamadyk ýigidiň ýüzi boz-ýaz bolsa-da, sesini çykarmady. Aýdylan bilen bolup, elindäki tabaklaryň birini düşegiň bir ýan çetinde goýdy-da, tabaklary ýeke-ýekeden daşamagyny dowam etdirdi. Iň soňa galan tabagyň töweregi siňekden ýaňa wag berýärdi. Emma onuň içindäki nahary gazana guýdurmady. Tabagy içindäki nahar bilen bir çetiräge çykaryp goýdy. Ol içine siňek bary gaçyp, isrip bolan nahardan nazaryny aýryp, özüne 'akyl beren' adama janyýangynlyk bilen garady. Onuň bu bakyşynda, 'Bir zar aýtmalymyş diýseler, nyşana degse degmese aýdyp goýberýär-ow' diýen äheňdäki nägilelik duýulýardy. Gün öýlä synyp, gelim-gidim ymykly azalansoň. aýat okatdyryp, öýüne gaýtmakçy bolan ýigit gelenlere aýat okap berip oturan ýaşulynyň ýanyna geçip oturdy. Düşegiň üstünde galan alty sany adamyň arasynda hälki adam hem bardy. Ol bu ýigide 'düzediş' berip ullakan iş bitiren terzde ýene söze başlady.
- Özüňem bir abraýly ýeriň çagasy, kakaň bolsa uly iliň öňüne düşüp ýören adam. Saňa dagy beýle biedeplik gelişenok ahyry - diýip, ol ýene köp zatlaryň başyny agyrdyp, tükeder ýerde tüketmedi. Hem utançdan, hem gahardan ýaňa, ýüzi çym gyzyl bolan ýigit agzyndan bir biweç sözüň sypaýmagyndan ätiýaç edýän ýaly harçyny dişläp oturşyna sözlände sesi sandyrawuk çykdy.
- Jan aga, iň bolmanda ýas ýerinde her eliňde bir tabak götermegiň näme üçin bolmaýandygyny beri düşündir ahyry - diýende ol:
- Men näbileýin 'etme' diýdilermi, etmezlerem. Men-ä ilden eşidenimi aýdýan - diýip ýöwsellige urdy.
Söz sözläre maý bolaryna mähetdel bolup oturanlar ýerli-ýerden söze goşuldylar.
- Ýok han munyň bolmaýar.
- Herki zadyň magadyna ýetmän, köpçülikde beýdip oturmagyň ýagşy däl, öz-ä...
- Häliden bäri ol neressäni 'it alan sanaja dönderdiň'.
Ber indi jogabyny.
Töweregindäkileriň içinden geçip gelýän otlukly nazarlaryndan sussy basylan ol seňrigini ýygryp oturyşyna, aşak bakyp, keçäň gülüni dyrmap oturmakdan başga alaç tapmady.
Ara düşen ümsümligi öý eýesi pozdy:
- Molla aga, dogrudanam onuň sebäbini bizem bilip baramzok. Aslyýetinde, ol gep nireden gelip çykdyka? Belki, siz düşündirersiňiz! - diýip gapdalynda oturan aksakgala ýüzlendi.
- Muny ilçilikde her hili düşündirýän bar. Käbir kişiler ýas ýerinde täkligi yrym edýärler - diýip, molla aga her bir sözüne saldam berip, sözüni dowam etdirdi: - Meniň düşünişime görä, bu gepiň gelip çykyşy şeýleräk bolsa gerek.
Oba arasynda kimdir biri dünýäden ötse, hemmeleriň ýüzi şol tarapa bolýar. Her kimiň ol bendä iň soňky gezek hyzmatyny, obadaşlyk, goňşuçylyk borjuny berjaň edesi gelýär. Şeýlelikde-de ol ýeriň märekesi ýetik bolýar. Adatça, gölegçiler merhumy depin edip gelenlerinden soň aýat okalyp, şondan soň hemmelere tabak çekilýär. Edil şol mahal hyzmata gaýym kişide köp bolýar. Tabak gaýdanda ol ýere gelen ýaş ýigitler duran-duran ýerinden ör turup tabak çekmek bilen bolýarlar, Ana şol ýerde-de 'ýekeje tabakdan daşaýyň, beýlekilerede tabak ýetsin, goý, olar hem sogap gazansynlar' diýen niýet bilen aýdylan gep bolsa gerek. Öz bilşiňiz ýaly türkmençilikde howa ýagyp-saçyp durmasa ýa-da juda sowuk bolaýmasa ýas günlerinde daş işige düşek ýazylyp, şol ýerde-de merhuma degsin edilip aýat okalýar. Adam bar ýerinde siňegem bolýar. Myhman köp bolup, hyzmat edýänleriň azrak bolaýýan pursatlary-da bolaýýar. Şonuň ýaly ýagdaýlarda gaýtarylan tabaklary güne gargadyp, tozana, siňege gabsadyp goýup, tagamy isrip etmek ýagşy däl. Şonuň ýaly ýerde herki zadyň öz ýagdaýyna görä bolubermek biedeplik däldir.
Ýokardaky tymsaldan görnüşi ýaly, öz bilmeýän zadyň, magadyna ýetmedik zadyň barada köpüň üýşen ýerinde söz açmagyň özi paýhaslylykdan däl. Onsoňam bir gezek-ýarym gezek aýdanyňda düşünäýjek adama köçülikde käýinmek, utanja goýmak adam mertebesine sarpa goýmazlykdyr. Bu edähet özüň şonça-da ýokdugyňy subut etmekdir. Käýemegiň hem öz ýagdaýyny, çakyny bilmek gerek. Kime, nirede we nädip käýemelidigini bilmeli. Meselem: ozal hem telim gezek aýdylyp gep ýokduryp bolmaýan adamy köpçülikde utandyryp, täsir etmek maksady bilen käýemek bir başga, ýarym gep hem ýeterlik kişini märekeden çeträge çekip, ikiçäklikde käýemek bir başga. Käýemegiň özi adamyň ýalňyşyny aýdyp, ony dogry ýola ugrukdyrmaga ymtylyş häsiýetde bolmalydyr. Onuň göwnüne degmek, masgaralamak, mertebesini peseltmek maksady bilen käýýän bolmak peslikdendir. Oňa käýemän, sypaýçylyk bilen düşündirmek ýoly bilen terbiýeläp bilmek hem edeplilikdir.
'Ýa dür saçgyl, ýa lal açgyl' (Magtymguly)
'Ýerini bilip sözleseň, ýüzüň nury dökülmez' (nakyl).

Ahyr ýazyp boldum. Ýarty gürwek gawunyň güýjüne 'Edep' kitabyndan göçürip ýazan mowzugym.