Eýranly türkmen sünni ahunlary

Türkmen sünni ahunlar
gadymdan bäri yslam dininiň iki
uly merkezi bolan Buharaýe şerif
we Hywadaky hüjre-
medreselerinden bilim alyp
türkmensähra dolanyp
gelipdirler. Olara, ol medreselerde
arap-pars we beýleki dilleri
öwredipdirler. “Türkmen
ylymdarlary Eýran bilen SSSR-iň
arasynda serhet çekilinçä Hywa,
Buhara medreselerinden bilim
alyp gaýdypdyrlar. Ol döwürde
okuwlar arap we pars dillerinde
alynyp barylypdyr.
Yslam dininiň taglymatlaryny we
däplerini ündeýän “Sopy allaýar”,
“Rownak ul-yslam”, “Şerigat
kanunlary”, “çarkitap”, “Tefsir”,
pars we arap dillerine we
grammatikasyna türgünleşmek
üçin “Nowaýiniň”, “Fizulynyň”,
“Hafeziň”, “Beýdiliniň” we beýleki
eserleri okadylypdyr.
Medreselerde arap diliniň
grammatikasy, “Logika”,
“(mantak)”, musulmançylyk
hukuklar, dessurlar, “Mesele”,
“Wakalara düşündiriş”, “(Şerh il-
wakaýa)”, “Hekmet il-laýyn” esasy
dersler hökmünde ykrar edilipdir.
“Awwal-e Elm”, “Düşündiriş”,
“Towzih”, “Hadis”, “Gazy
Beýzewiniň düşündirişi (Tewsir-e
Gazýe Beýzewi)”, “Maglumat-e
afak ” we ş,m. Sapaklary
okalypdyr.”[1]
Häzirki döwürde bolsa, Eýranda
ähli dini taglymatlar türkmenlere
mahsus bolan dini merkezlerde
öwredilip dürli derejelere laýyk
bolýarlar. Ahunlyk mertebesi
bolsa, Ahunlar geňeşiniň ýa-da
komisiýasynyň tarapyndan,
ahunlyk derejesini aljagyň
ylmyny, bilimini, maliýe
ýagdaýyny, ýaşyny (ortaça 45-50)
ýaşy göz öňünde tutulyp
berilipdir.[2]
Olar ahunlyk derejesini
alanlaryndan soň özlerine dgişli
mejjit, hüjrelerde ymam bolup,
sapak berip wagz nesihat edip
gezýärler.
“Buhara medreselerinden bilim
alan ahunlar, köplenç ýagdaýda,
oba mekdeplerinde mugallym
bolup işläpdirler we ösüp barýan
nesliň terbiýelenmeginde öz
täsirlerini ýetiripdirler”.[3]
“Türkmenlerde mesjit-
medreselere üşür, zekat bermek
elmydama bolup dorupdyr.
Ylaýtada çagalaryny ol ýerde
okuw-terbiýe berilmek üçin has
ykjam bolupdyrlar. Türkmenler
çagalaryny okadanlary üçin
hasylynyň 10-dan 1-ni (ondan
birini) sylag hökmünde olara
töläpdirler. Olardan okuw
okatmanlary, dindar adamlaryň
haýyr-sahawatynyň hasabyna
ýaşapdyrlar”.[4]
“Türkmen oazislerinde ýaşaýan
ilatyň durmuşy, ýazuwda
görkezilmedik, adat bilen
ýöredilýärdi. Aýratyn şahslaryň,
uruglaryň, taýpalaryň
aralygyndaky jedelli meseleler
aksakgallaryň gatnaşmagynda
adat boýunça çözülýärdi.
Şerigatyň kanuny maşgala we
miras bilen bagly bolanynda
ulanylýardy.
Galan ýagdaýlarda oňa selçeň ýüz
tutulýardy. Şeýle ýagdaýda
kazynyň (sudýanyň) wezipesini
mollalar ýerine ýetirýärdiler.
Doglan çagalaryň, däp-düzgüni,
sünnet edilşi, ýaş çatynjalaryň
nikalanylyşy, aýrylyşmalary,
adamlaryň ýogalyşlary, tereke
(miras) bilen bagly geçirilýän
çözgütler, mollalar tarapyndan
şerigatyň kanuny esasynda
ýerine ýetirilýär.”[5]
Eýran türkmenleriniň arasynda XX
asyryň II ýarymynda Hywa,
Buhara medreselerinde okap
gelenleriň özi hem nesilleriniň
birnäçesiniň ady şulardan
ybaratdyr:
Akgala şäherinden Nazar Ahun
Tagsyr Mahyry, Kümüşdepe
şäherinden Buharada okap gelen
Baýramgeldi Ahun (1980-nji
ýylda onuň belli ahun ogly
Abdyjan Ahun Eýran Yslam
Respublikasynyň baştutany
ymam Homeýniniň tarapyndan
ähli Türkmensähra ilatynyň ýörite
saýlanan wekili boldy) we Rejeb
Ahun Sayatly, Çynsawul (Çynsebil)
etrabyndan Aýdjan Ahun
Çynsawuly, Mämmet Ahun
Gürgeni (ikinji jahan urşundan
soň Muhammetrza Pählewi
patyşa bolan döwründe Eýranyň
milli mejlisiniň, türkmenleriň
tarapyndan birinji wekil bolup
saýlanan hem-de 1925-26-njy
ýyllarda Jüneýthan Türkmensähra
baranda ýolbaşçylyk edip
Owganystana çenli ýola salan
ahundyr.
Jüneýthan sylag üçin ony öz
giýewisi edip bir gyzyny şol
ahuna tabşyryp gaýdýar.), Hajy
Ahun Tagsyrlar, Osman Ahun
(1920-1924-nji ýyllarda Eýran
türkmenleriniň garaşsyzlyk
jümmüşinde prezidentlik
ýolbaşçylygyny alyp baran ahun),
Bäşýuwusga etrabyndan
Adynajan Ahun Ýaraly ( Bu
şahsyýet Eýranyň meşruta
gozgalaňyndan soň ikinji tapgyr
Eyranyň Milli Şura Mejlisiniň ilkinji
wekili bolup saýlanýar.) Welijan
ahun, Annagylyç Ahun
Nagyşbendi, Amangeldi Ahun
Hanafi Hojanepes etrabyndan,
Teňli Ahun Garakçy
Kümmetkowus şäheriniň
Erfanabat etrabyndan,
Buharadan Türkmensähranyň
Gürgen derýasynyň boýundaky
Hojanepes obasyna göçüp baran
Ketde pir işanyň ogly Abdylla
Ahun Magfury, Hojaguly Ahun
Etisami Kör, Welimuhammet Ahun
Arzaneş (1979-nji ýylda
Türkmensähra türkmenleriniň
lider wekili), Telaýi Ahun,...dagylar
has meşhurdylar.