DirectX

        Heý bir wagt bu syrly adyň nämedigi hakynda gyzyklanyp görüpmidiň?! Eger jogabyňyz "Ýok!" bolsa onda bu mowzuk tüýs Siziň üçin!
        Oýunlar we multimedia programma toplumlary öz kompýuteriňizde hoş wagt geçirmek üçin goýulyp biläýjek programmalar höküminde mysal getirip bileris. Emma olaryň dürs işlemegini gazanmak bolsa hemme wagt aňsat bolmandy. Ilki bilen, Şahsy Kompýuterleriň (Personal Computer - PC) gurluşy hiç hili oýun oýnalýan platforma höküminde meýilleşdirilmändi. Ikinjiden hem PC-leriň giň göwrümli, dürli görnüşli ýaýrawy - bir adamyň kompýuteriň başga biriniňkiden gurluş taýdan üýtgeşik bolup bilýär. Şol bir wagtda oýun üçin ýasalan goşmaça gurluşlar (game console, игровая приставка) şol bir meňzeş gurluşlary ulanýarlar, emma PC-ler beýle däl: ägirt uly ýaýrawdaky aýratynlyklar oýun kelle agyrysyny ýüze çykardy. 
Oýun üçin ýasalan goşmaça gurluşlara şulary mysal getirip bileris - Dendy, Sega, Play Station, X-box, we ş.m.
        Şeýlelikde bu kelle agyryny azaltmak üçin Microsoft, ähli oýunlary we multimedia programma toplumlaryny bir saçagyň başyna üýşüren umumy standart - DirectX oýlap tapýar.
        DirectX-iň nähili işleýändigini düşündirmezden ozal ilki bilen onuň taryhyna gysgaça göz aýlalyň.

        DirectX-iň taryhy

       Islendik bir oýun belli buýruklary gaýtda-gaýta ýerine ýetirmäge mejbur bolýar. Oýun, Siziň syçandan, joystick-lerden ýa-da klawiýaturadan basan dügmeleriňizi yzarlamaly we şoňa görä ekranda şekilleri görkezmeli, sesleri ýa-da sazlary eşitdirmeli. Bu islendik oýunyň iň ýönekeý derejedäki ýerine ýetirmeli zatlary.
       Windows Iş Ulgamlary çykmazdan ozal oýun taýýarlaýjylaryna bu sazlaşygy düzmek nähili çylşyrymly bolandygyny göz öňüňize getirip bir görüň! Ýene-de her programma düzüji klawiýaturany okamak ýa-da joystick-iň dakylyp-dakylmadygyny barlap görmek üçin özüniň aýratyn ýoluny taýýarlap düzmeli bolýardy.
        Gepiň tümmek ýeri oýun düzüjiler gönüden-göni kompýuteriň gurluşlary bilen ýönekeý we başlangyç derejelerde "gürleşýärdiler". Haçanda Microsoft, Windows iş ulgamyny tanyşdyranda, bu oýun düzüjiler üçin hem, ulanyjylar üçin hem örän üstünlikli hem ygtybarly çözgüt boldy. Mundan soň, oýun düzüjiler indi her gezek täze oýun çykaranlarynda, täze gurluşlar üçin gaýtadan bir zatlar oýlap tapmaga mejbur bolmadylar. Microsoft-yň taglymaty ýönekeýdi: programma düzüjileri gönüden-göni kompýuteriň gurluşlary bilen iş salyşmagyny duruzmak, oňa derek umumy gurallar toplumy ulanmakdy. Şeýlelikde DirectX dünýä inýär.
        Ol nähili işleýär?
        Ýönekeý dil bilen aýdanymyzda DirectX bu kompýuteriň gurluşlary bilen Windows-y biri-birine ylalaşdyrýan programma diýip düşünip bileris. Meselem getirenimizde, haçanda oýun düzüji bir ses faýlyny çaldyrjak bolanda, oňa diňe dogry kodlary ýazmagy ýeterlik, haçanda oýun başlanda, bu kodlar DirectX-i kömege çagyrýar we biz sesleri eşidýäris. Oýun düzüji üçin indi haýsy ses kartasy bilen iş salyşýandygy, onuň nämeleri başarýandygy - stero ýa-da mono aýratynlyklaryny ýa-da 16 bit-den ýokardaky ses ýygylylaryny goldaýandygy oňa bildirip duranok. Öňler, ýadyňyza düşýän bolsa DOS oýunlarynda (Doom I, II, Mario we ş.m.) oýuna başlamazdan ozal ilki bilen ses kartaňyzyň haýsy markadygyny (Sound Blaster, ...), wideo kartyňyzy, joystick-iňizi görkezmelidi. Eger, meselem, ses kartaňyzyň görnüşi oýunuň ses kartalary goldaýan sanawynda ýok bolsa - Siziňki ugrunda däl, oýuny sessiz oýnamaly bolýardy.

        Ýöne näme Microsoft DirectX bilen üpjün etdi, ses kartalaryny ýasaýan kompaniýalar bolsa DirectX bilen ylalaşyp işläp bilýän driver-ler bilen üpjün etdiler. Şol bir sanda wideo kartalar hem, joystick-ler hem, klawiýatura, syçan - hemmesi hem diňe umumu standart bolan DirectX bilen düşünişmegiň aladasyny etdiler.

         Hakykatda, DirectX öz ýoluny ýönekeýje bir gurallar toplumy höküminde başlapdy: ir wagtlar kompýuteriň gurluşlary örän çäkli mümkinçiliklere eýedi we iň ýönekeý şekilli funksiýalar bilen oňulýardy. Kompýuter gurluşlarynyň we programmalaryň ösüp çylşyrymlaşmagy bilen DirectX hem özgerdi. Indi ol kompýuteriň islendik gurluşy bilen iş salyşyp bilýär. Meselem, DirectInput aýratynlygy bilen ýönekeýje iki dügmeli syçandan başlap çylşyrymly uçuş joystick-lerine çenli goldaýar. Mundan başga-da DirectSound aýratynlygynyň kömegi bilen islendik ses gurluşlary bilen we DirectPlay funksiýasy bilen online ýa-da multiplayer (köp oýunçyly) görnüşinde oýnamaga mümkinçilik berýär.
        DirectX-iň göýberilişleri (wersiýalary)

        Özüm Windows7 we Vista bilen kän iş salyşmanlygym sebäpli olarda DirectX-iň haýsy wersiýasy işleýändigini anyk billemok, ýöne DirectX 10 çykypdy, bu şolar üçin niýetlenenmikä diýýän. Windows XP üçin meniň bilýänim iň soňky wersiýa DirectX 9.0c bolmaly, 2010-njy ýylyň Fewral aýynda döwrebaplaşdyrylan (update edilen). DirectX 9 Windows 98-den başlap Windows XP aralygnadaky hemme Iş ulgamyň göýberilişlerine bolýar, Windows 95 üçin DirectX 8, Windows NT 4 üçin aýratyn DirectX 3 gabat gelmeli.

        Wagtyň geçmegi bilen DirectX-iň örän köp wersiýalary elýeterli boldy, şonuň üçin özüňe DirectX-iň haýsy wersiýasy gerekdigini saýlamak meselesi ýüze çykdy. Muňa çözgüt höküminde DirectX-iň ähli wersiýasy diýen ýaly özünden köne wersiýany goldaýan edip çykaryldy - DirectX 7-de işleýän oýun DirectX 9 hem işlär ýaly edildi. Käbir oýunlar täze gurluşlary ulanmaýan hem bolsa DirectX-iň soňky wersiýasy bolmasa işlemeýär.

         Widnows XP, DirectX 9 bilen bilelikde gelýär. Onuň ähli wersiýalaryny gormek hem-de download etmek üçin http://www.microsoft.com/downloads/ru-ru/resultsForCategory.aspx?categoryId=2 salgysyna göz aýlap bilersiňiz.
         Ondan başga hem eýýäm köp wagtdan bäri oýun diskleriniň içinde şol oýunyň işlemegi üçin gerek bolan DirectX wersiýasy bilen bilelikde gelýär. Bu eýýäm, syn edip görýän weli, Türkmenistanda 2006-2007-nji ýyllardan bäri hem şeýle.
        DirectX-i kompýuteriňize gurnamak beýle bir kyn hem däl, DirectX-iň bukjasyna girenimizde faýllaryň sanawynyň aşagyragynda adaty setup.exe faýly bar, ona iki gezek basyp, ekrana gelen Ygtyýarnamany (lisenziýa) okap ylalaşanyňyzdan soňra Indiki (Next) dügmesine basýarys we birnäçe sekuntdan gurnama işi tamamlanýar. Ondan başga hem bir oýuny kompýuterimize gurnan wagtymyzda köp ýagdaýlarda oýun özüne gerek bolan DirectX-iň wersiýasyny azarsyz-bizarsyz awtomatiki oýun bilen bile gurnap göýberýär.

        DirectX-iň başga bir peýdalaryndan biri hem oýun oýnanymyzda ýüze çykýan kynçylyklary anyklamak funksiýasy bolup durýar. Täze goýan oýunyňyz, siziň kompýuteriňiziň haýsy gurluşy sebäpli ýalňyşlyk ýüze çykaryp, açylmakdan ýa-da dürs işlemekden boýun gaçyrýandygyny bilmek üçin, Başlat (Start, Пуск) menýusyndan Ýerine ýetir (Run,  Выполнить...) saýlaýarys we garşymyza çykan penjirä dxdiag diýip ýazyp OK dügmesine basýarys. DirectX kompýuteriň gurluşyny we öz wersiýasynyň faýllaryny gözden geçirmegi üçin birnäçe sekunt gerek bolar.
        1. Ulgam (System, Система) bölüminde öz komýuteriňiziň hakynda giňişleýin maglumat berilýär.         2. DirectX faýllary (DirectX files, Файлы DirectX) bölüminde onuň ulanýan faýllarynyň atlaryny we wersiýalaryny görmek bolar. Iň aşakdaky Bellikler (Notes, Примечания) bölüminde faýllaryň haýsynda nähili problema bardygyny görüp bilersiňiz.        Galan bölümlerde hem - Ekran, Ses, Saz, Giriziş we Network bölümlerinde, komýuteriňiziň gurluşlaryna degişli peýdaly maglumatlary tapyp bilersiňiz, ondan başga hem wideo we ses kartlaryňyzy barlagdan geçirip bilersiňiz.       Iň soňky "Eger hiç zat kömek etmedik bolsa" atly bölümde hem adyndan belli boluşy ýaly, Microsoft-yň ädim-ädim sorag-jogap alyşyp mesele çözülýän bölümi bolup durýar.
        Soragyňyz bolsa, ýokardaky ýazga goşmaça maglumat girizjegiňiz bolsa, sag bolsun aýtjagyňyz bolsa çekinmän aşakda ýazyp bilersiňiz. : )