Seyitnazar Seydinh omur doredijiligi

Türkmen
edebiýatynyň taryhynda öz döredijiligi bilen şöhratlanan şahyrlaryň
biri-de Seýitnazar Seýdidir. Türkmen halkynyň iç we daşky duşmanlaryna
garşy göreşe Seýdi diňe bir döredijiligini däl, eýsem özüniň bütin
ömrüni, takdyryny şoňa baglan şahyrdyr. Seýdi watançy şahyr hökmünde
nesilleriň aňynda ýaşaýar. Seýdi
ärsary türkmenlerinden Habyp hojanyň ogludyr. Ol 1775-nji ýylda häzirki
Garabeköwül raýonynyň Lamma obasynda eneden dogluwdyr. Ol ömrüniň
KÖPUSINI Amyderýa töwereklerinde geçirýär. Ol
başlangyç bilimi öz obalarynda alýar. Sonra bolsa Hywadaky "Şirgazy"
medresesinde okaýar, şol ýerde Zelili bilen dostlaşýar we dogan okaşýa.
Seýdi öz döwrüniň ylmyny alan we halk deredijiliginden peýdalanan, edebi
eserleri köp okamak bilen öz gözýetimini giňelden sowatly şahyr
bolupdyr. Seýdi
uly maşgalada ýaşapdyr. Ol bu barada "Gal indi", "Goşa pudagym" diýen
eserlerinde maglumat berýär. Seýdi Hatyja diýen gyzy halaýar we şoňa
öýlenýär. Ondan dört ogul we iki gyz dünýä inýär. Ogullarynyň ählisi
ýaşlykdan ýogalýar, gyzlar barada bolsa şu wagta çenli maglumat ýok. Söýgüli
aýaly Hatyja ýogalansoň, il-günüň maslahaty bilen Şemşat atly dul aýala
öýlenýär. Seýdi il-günüň parahat ýaşaýşyny goramak üçin ata çykan
serkerde şahyr bolupdyr. Seýdi hakykaty söýýän, batyr, gorkmazak
ýolbaşçy bolupdyr. Seýdi diýer mert ähline baş özüm, Muhannesler bile daýym  kaş özüm. Ýöne
Buhara emiriniň ýaragy düzüw goşuny bilen bularyň oýny deň gelmeýer.
Netijeds, Seýdi dagy ilki Hywa, soňra dosty Zeliliniň ýurduna göçup
gitmeli bolýar. Ömrüniň soňky demine çenli bu ýerde-de Seýdi il-günüň hyzmatyna ýarapdyr. Ol egri gylyjyny näkeslere tarap işledipdir. Seýdi,
takmynan, 1836-nji ýylda aradan çykypdyr. Onun ölümi barada halk içinde
dürli rowaýatlar bar. Her halda onuň ölümi duşmana garşy ýaragly göreş
bilen baglanyşyklydyr. SEÝDINIŇ POEZIÝASY Seýdiniň
döredijilik işine haçan başlandygy belli däl. Ýöne onuň ýaşlykdan şygyr
düzmäge başlandygy duýulýar. Seýdi zamanasynyň gowy däplerini goşgy
setirlerine geçirip, diňe bir wagyz nesihat bermek bilen däl, eýsem
olary durmuşa geçiriji hökmünde hem çykyş edýär. Onuň
döredijiliginde watançylyk, harby gahrymançylmk, sotsial deňsizlik,
durmuşy, yşk söýgi. dostluk temalary orun tutýar. Seýdiniň il - ýurt,
halk baradaky pikirleri öz biografiýasy bilen gös-güni baglanyşyklydyr. 1. Seýdiniň watançylyk, harby-gahrmmançmlyk temasy. Seýdiniň
döredijiliginde watançylyk, harby- gahrymançylyk temasynyň uly
orunlarynyň birini eýelemegi onuň  ýaşan döwri bilen berk
baglanyşyklydyr. Seýdiniň önüp-ösen ýeri bolan Amyderýa boýunyň ilaty Buhara  emirleriniň talaňçylykly ýörişleriniň mekany bolupdyr. Seýdi
öz watandaşlarynyň azat durmuşy, ülkesiniň bähbidi üçin duşmanlara
garşy eli ýaragly söweşipdir we türkmen ýigitlerini şol göreşe
çagyrypdyr. Seýdi şu tema degişli "Görülsin  indi", "Goçaklar", "Baraly
begler", "Baraýlyň", "Dönmenem begler",  "Lebap içre", "Gal indi" ýaly
şygyrlary döredipdir. Seýdi "Görülsin indi" şygrynda Buhara emirleriniň Amyderýa ýakasyndaky
ýaşaýan ilata görkezýän görgüleriniň indi çydamsyzdygyny we indi şeýle
ýagdaýda ýaşamagyň mümkin däldigni, parahat ýaşaýyş üçin göreşe
çykmalydygyny janygyp aýdýar: Gorky ede-ede ryswamyz çykdy, Herne kysmat bolsa, görülsin imdi! Zalym duşman ahyr ýurdumyz ýykdy, Köp ýatdyk, ýaranlar, turulsyn imdi! Seýdi duşman bilen bellisini etmäge, onuň bilen arany açma-ga.onuň zulumyndan diňe güýç, söweş bilen halas bolmaga halky çagarýar: Agzymyz bir etsek tükel ärsary, Duşman geçe bilmez derýadan bäri... Şahyr
bu göreşde diňe ärsarylaryň birleşmeginiň ýeterlik däldigini, ähli
türkmenleri birleşdirmek maksady bilen çykyş edýär. "Baraýlyň" diýen
şygrynyň ilki setirlerinde şahyr galkyndyryjy pikirler bilen halka
ýüzlenýär: Duşman geldi, Lebap boýun ot eýläp, Turuň, begler, ol döwüşe baraýlyň!... Sendiniň
bu goşgulary ýigitlere öz güýjüne ynanmagyna, gujr-gaýratlarynyň
artmagyna medet berýär, olaryň edermen bolmaklaryna itergi berýer: Seýdi aýdan geçsem şu gün janymdan, Lebap daşyn boýap gyzyl ganymdan, Namart ýngit gitsin meniň ýanymdan, Är deý durup, şol söwsşs baraýlyň. Şahyr
goşgularynda söweşds agzybnrligiň bolmagyny sňşin birinji şsrti edip
goýýar. Ol egindsşlsrinpň, msrt, ugurtapmjy bolmagyny islepdir,
gorkaklary, namartlary ýigrenipdir. Şonuts üçin şahyr göreldeni özündsn
başlapdyr: Seýdi çykdy atyn, ýaragyn besläp, Gan gördi gözlerim, ýürek elesläp, Gaçmanam öler men, köp leşger taslap,. Söweş üçin çykdym, dönmenem begler. Seýdi
dagynyň Mirhaýdara garşy alyp baran söweşi şowsuz gutarypdyr, öz ýaşan
ülkesini taşlap gitmäge mejbur edilende, şahyr "Lebap hoş imdi", "Gal
imdi" ýaly ajaýyp goşgularynda aýralygyň nähili-digini täsirly beýan
edýer: Sakar ili bilen ärsary bolup Biz gitdik, sen galdyň, Lebap hoş imdi, Kimse aglap gitdi, kimseler gülüp, Kimse çekip dürli azap, hoş imdi. Seýdi watan, gahrymançylyk temadan ýazan şygrlaryny halk köçüligine düşnükli dilde, dörtleme goşgy formasynda ýazypdyr. 2. Söýgi, dostluk temasy. Seýdi
söýgi, dostluk temasynda hem bir topar liriki goşgular düzüpdir.  
Olardan   "Gel,   Arzygül,   görşeli",   "Gördüm   owadan", Garagaç",
Näzli han, saňa", "Habar ber, gardaşym", "Zelili" ýaly goşgulary
görkezmek bolar. Seýdiniň
dostluga, yşk-söýge bagyşlap ýazan eserlerinde dünýewi durmuşy söýmek,
azat söýginiň tarapyny tutmak, dostlukly gatnaşyk etmek ýaly progressiw
pikirleri öňe sürüpdir. Seýdi yşk-söýge degişli goşgularynyň ençemesini
Hatyja bagyşlapdyr.Seýdi "Soltan Hatyja" diýen goşgusynda öz
söýgülisini" Gözeller içinde Soltan" hasaplap, şeýle diýýär:  ...Ýanaşanda, seniň bilen deň bolmaz, Segsen gyz, segsen müň juwan Hatyja! Gördüm owadan" diýen goşgusynda Seýdi gelin-gyzlaryň näzenin «Syratlaryny, mähirli keşpleriniň waspyny ýetirýer: Seýdi
ynsan soýgüsini ýokary dereje göterýär, ony ýaşaýşyň hamyrmaýasy  
hasaplaýar.   Adamlar  arasynda  dostluk,   gumanistik garaýyşlar
Seýdiniň "Habar ber, gardaşym", "Zelilim" diýen şyyrlarynyň içinden
eriş-argaç bolup geçýär. Şahyr:  Il-gün aglar, görse meniň halyma, Seniň üçin ser goýar men ölüme - setirlerinde
dostunyň hatyrasyna ölmege-de taýýardygyny aýan edýär. "Habar ber,
gardaşym" diýen goşgyny Seýdi - aýdyşyk- sorag-jogap formasynda
 düzüpdir.Iki dost biri- biriniňdünýä garaýşyny, akyl pähimini barlap
görýär. Goşguda dostlukly gatnaşyk, adam-adamy hormatlamak ideýa  örän
inçelik bilen yzarlanýar.  3. Pemzaj we at, bedew temasy. Seýdi
öz dörednjiliginde Türkmenistanyň gözel tebigatyny ussatlyk bilen
suratlandyryp bilen şahyrdyr. Şahyryň "Sen çölüň" diýen şygry peýzaj
barada döredilen şygyrlardan özüniň çeperçiligi,  akgynlylygy  taýdan
ýokarda  durýar. Seýdi  türkmen topragynyň giňdigini, meýdanlarynyň
dürli ösümliklerden, mal lardan doludygyny ussatlyk bilen
suratlandyrypdyr: ... Üsgünde boz maral, keýikler gezer, Garagöz mallaryň bardyr, sen çöluň. . Üstünde ýaýlaýyp myrada ýetsek, Lälezar güllerň bardyr, sen çölüň! Seýdiniň
"Üsti bedewiň" diýen goşgusy mert ýigitleriň ýoldaşlary bolan bedew
atlara bagyşlanýar.Ol ökde seýis hökmünde bedewiň gylyk-häsiýetini
ökdelik bilen beýan edýär: Münende şaý bolsa tükel esbaby, Tagty Süleýmandyr üsti bedewiň. Şahyr bedewi ýigidi maksat-myradyna ýetirmekde uly rol oýnaýan zat hökmünde görkezýär: Dal bedew ýigidi ýetir myrada, Ajap hoş görkezer ýakyna, ýada, Bilseňiz, ýaranlar, öter dünýäde, Döwletli döwrandyr üsti bedewiň. Seýdiniň poeziýasynyň dili, çeperçiligi, goşgy formalary Seýdiniň 
döredijiliginde  düşünmesi kyn  arap-pars sözleriniň belli bir derejede
bar bolmagyna garamazdan, şahyryň şygyrlarynyň dili, esasan, düşnükli,
halk dilidir. Ýöne Seýdiniň gazallary, bäşlemeleri, altylamalary agyr
dilde ýazylypdyr. Seýdiniň şygyrlarynyň köpüsi dörtleme /murapbag/ formasyndadyr. Seýdiniň dörtlemeleriniň hemmesiniň bogun sanlary deň däldir. Seýdi 
Gündogar  poeziýasynyn týug formasynda  hem goşgy düzmegi başarypdyr.
Týug formasynda kapyýa deregine omonimler ulanylypdyr. Seýdi eserlerinde
meňzetmeleri, deňeşdirmeleri we ene-de ençeme çeperçilik serişdelerini
ýerlikli we ýeterliki ulanypdyr. Seýdi soňky döwürde Seýitnazar-
Seýdi XIX asyr türkmen klassyky edebiýatynda watançylyk,
harby-gahrymançylyk temasyny  ýokary dereje ýetiren serkerde 
şahyrdyr.Şahyryň  eserlerini  ýygnamak, ony   halk arasyna ýaýratmak
işleri alnyp baryldy. Häzir
onuň goşgularynyň iň gowulary Türkmenistan Ylymlar akadsmiýasynyň
Magtymguly adyndaky Edebiýat institutynyň golýazmalar fondunda
saklanýar. Seýdýniň goşgular ýygyndasy 1926, 1940, 1942, 1943, 1955,
1959, 1976-ýyllarda neşir edilip, halka hödürlendi. Şahyryň
eserleri rus we doganlyk halklaryň diline terjime edildi. Şahyra
bagyşlanyp G.Burunow "Seýdi" dramasyny, H.Taňryberdiýew "Egilmez baş",
Nazar Geldiýew "Seýdi" peýsasyny deretdiler. Suratçy Ýarly Baýramow Seýdiniň mert, watançy obrazyny-portretini döretdi. Kompozitorlar şahyryň sözlsrine aýdymlar döretdiler. Türkmen halky özüniň Seýdisini türkmen klassyky edibiýatynyň taryhynda harby-gahrymançylyk lirikanyň ussady diýip tanaýar.
DÖNMENEM, BEGLER

Watan üçin çykdym gyr at üstüne,

Tä janym çykynça, dönmem begler!

Diktir serim, düşmen duşman astyna,

Sil dey aksa, gandan ganmanam, begler!
Ilim uçin şirin candan geçer men,

Düldül münüp, ganat baglap uçar men,

Namart dälem, hakdan kasam içer men,

yanyp duran nar men, sönmenem, begler!
Yesip galmaz, oglan - uşak aglaýyp,

Oda düşmez, aşyk yürek daglaýyp,

Men hem şu gün Murtezadan çaglýyp,

Kasam kyldym, ondan dänmenem, begler!
Tomaşa eyläňler kylan urşuma,

Yüz mün leşger çyka bilmez garşyma,

Är yigit men mertlik bilen durşuma,

Oda urarlar, men hem yanmanam begler!
"Är men" diyen çyksyn bile yörmäge,

Leşger tartyp, Mirhaýdary urmaga,

Il-gün üçin şirin janym bermäge

Urdum başym, şertden synmanam, begler!
Hak ezelden saldy meni bu yola,

Jan bermeyen, diri düşmenem gola,

Tomaşa kylyňlar bulunan sile,

Niçe gan yuwutdym, ganmanam, begler!
Ärden öndüm, ärlik bilen öler men,

Kim dostum, duşmanym - parhyn biler men,

Söveşde aglaman, şat men, güler men

Namart bolup, dünya inmenem, begler!
Yat kylar men Göroglyny, Zamany,

Ali Murtezani - Şahymerdany,

Rustem, Zal, Iskender, Gajar pälvany,

Orta atdym, köpün sanmanam, begler!
Seýdi çykdy atyn, ýaragyn besläp,

Gan gördi gözlerim, ýürek hövesläp,

Gaçmanam, öler men, köp leşger isläp,

Söveş üçin çykdym, dönmenem begler.