ÇILIM

                                     Hekaýa
 
     Ynha, saňa uly bir şäher.
     Ine-de, adam ýaly gi-iň köçe.
     Daňyň alagaraňkysy guýrugyny görkezdi. Howa-da sergin. Bu ýerde hiç bir zadyň, çilimiňem tüssesi ýok.
     Ýaňky gi-iň diýýän köçäm edil häzir ýap-ýagty. Ýa-ha ýokarda, gara-gara baglaryň üstünden Aý äňedýär, ýa-da ýapraklaryň arasyndan süýtreňk çyralar jyklaýar, garaz, bir zadyň ýalkymyny-ha görýä şü köçe.
     Munuň üçin çen edip, çak urmagyň geregi hem ýok. Egni horaşaja penjekli, aýagy dyzlary çykyşyp duran balakly, agyr, köne köwüşli, başy sary giden gulakjynly, hortaň, keltejik, küýki goja kişi başyny ýokary göterse, ony ýüzüniň ugruna aýdyp biljek. Aýdyp biljek welin, eddil häzir gojanyňam gözüni ýerden sowmaga eli degenok. Eli degäýende-de, gojanyň ony bilesi gelip baranok. Ol häzir çilim gözleýär. Çilim diýip ulaldan bolaýýan, çilimiň galyndysyny gözleýär ol. Süzgüjine adam erni degmedik çilim tapyp bilse goja heziller edinjek. Ýöne munuň gury bir hyýaldygyny, nega-da hakykata öwrüläýmese, şol hyýallygyna galjakdygyny goja kişi senden-menden gowy bilýär. Häzir ol çekilen çilimiň galyndysyny tapsa-da oňjak. Tapmasyna-ha, dogrusy, goja süzgüçli çilim galyndylarynyň dördüsini dagyn tapdy. Ýöne olaryň diňe ady çilim galyndysy. Dördüsi-de süzgüjine çenli çekilipdir. Çilim çekýänleriň husytlygyndan goja ýüregi bilen zeýrendi.
     Günbatar tarapdan ok ýaly atylyp gelen badamjan reňkji ýeňil ulag "jy-ýy-yk" edip köçäniň aňry ýüzünde saklandy.
     Goja başyny galdyrdy.
     Ulagdan erni çijimli, uzyn boýly bir gyz çykdy.
     Ulag gelşi ýaly atylyp, gündogara tarap süýndi.
     Gyz köçäniň ýakasyndaky baglaryň üstüne abanyp oturan köp mertebeli jaýa ýöneldi. Çilimden yzly-yzyna iki gezek  demine sordy. Ajy tüssäni agzyndan bölüp-bölüp çykardy. Girelgä ýetmänem ýary çekilen çilimini belent ökjeli, ýalpyldawuk, gara köwşüniň burny bilen ýere oýkap-oýkap mäjum etdi. Soň jaýa girip gitdi.
     Goja boýnuny burup diýen ýaly, gyzyň yzyndan garap galdy. Onsoň golaý baryp, mynjyradylan çilime seretdi. Onuň çöňňelen gözleri hiç zat saýgarmady.
     Ýeri, ýaňky çilimi mynjyratmaga, onda-da köwşüň burny bilen ýere oýkap-oýkap mynjyratmaga näme zerurlyk bar?! Ýa şeýtmeseň şu çilimden dünýe ot allak bolup durmy? Senden başga-da çilim çekýän kän-ä. Çilimsiz janyna jaý tapman ýörenem bar. Meselem, şü köne penjekli goja şo çilimi aljak, çekjek, hezil edinjek. Rast, çekesiň gelmedimi, taşla-da gidiber.
     Onsoň gojanyň: "Çilimiň gytalanyny heleýlerden görýän men. Şular çekip başlaly bäri gytaldy şü. Özlerem ýaman bisarpa tutýalar. Birki gezek sorup, öçürip goýberýärler nebir çilimi. Hakyky çilim zaýasy şü heleýler. Çagalaram şeýle" diýip kimdir biriniň ýanynda derdinesi geldi. Ýöne bu derdinmelerden, bu janykmalardan bir dartuw çilim bolmajakdygy kellesine gelip, ol ýene-de gabagyny ýere berdi.
     Köçäniň ýakasynda çilim galyndysy-ha däl, diş synçgara-da çöp ýokdy.
     Goja heňe gelmejek bir pikire ynanyp, içinden öz-özüne şeý diýdi: "Çilim deregne eneň bir zadyny taparsyň. Ähli çilimi köçe süpürýän heleýler sen turmakaň syryp-süpürip äkidendirler".
     Gapdaldan, bir ýerden yraň atyp, iki sany ýigdekçe çykdy.
     Goja umyt etdi, göwnüne teselli berdi: "Bular jomartdyr. Sebäbi çilimiň gadyryny bilenoklar".
     Ýigdekçelerde çilimiň bardygy anyk. Olaryň çepiksijesiniň elindäki otluçöpünden, onsoňam ap-ak köýneginiň jübüsiniň dörtburçlak tçmmerip durşundan çen tutaýmaly.
     Oglanlar golaýrak gelip, gabadyndan geçip gidiberjek bolanlarynda, goja bogazyny arçap, naýynjar sypata-da girip, bir zarynjy äheňde:
     -- Köşekler, çilimiňiz ýokmudy? -- diýdi.
     -- Çilimmi?.. Çilim-ä bar, nähilisi gerek? -- diýip, oglanlaryň çepiksijesi burnuna salyp, myňňyldy bilen gojanyň özüne köpmanyly sowal berdi.
     Goja "Tapawudy ýok. nähili bolsa-da bolýar" diýermen boldy.
     Şol wagt ýigdekçeleriň beýlekisi uzyn gägirip, ýoknasyz bir zady diýip goüberdi:
     -- Başgarak, bet çilim gerek dälmi? Heleýleň gowy görýäni...
     Gojanyň bütin durky, aýratynam eňegi saňňyl-saňňyl edip başlady. Bäş deşigi bir ýere ýygnandy. Gözlerem agyp-dönüp, bir erbet boldy. Onuň näme-de bolsa bir zat diýmelidigine akly çatdy. Ýöne näme diýjegini bilmän kösendi.
     Oglanlar gaty sesde wahahaýlaşyp, ýeriň ýarygyna gülýärdiler.
     -- Nämä gülýäňiz?.. Näm boldy?.. Näm ba?.. -- diýip, goja dişlerini şakyrdatdy. Aljyrap, bir elini köne penjeginiň jübüsine sokdy. Daş-töweregine seredişdirip, gowy görýän paýyş sözleriniň birini gözledi.
     Çepiksije oglan üç sany gymmat baha durýan süzgüçli bitin çilimi goja uzatdy:
     -- Geregiň çilim bolsun-daraý, ýaşuly! Beň soramasaň bolýa-daraý şumat.
     Muňa-da gülüşdiler.
     -- O çilimleňňi äkit-de eneň nemesine dykaý! -- diýip, goja gazap bilen oglanyň elindäki çilimlere ümledi. Soň howlukman, öz ugruna ýöräberdi. Çepiksije oglanyň:
     -- E-eý, ýaşşuly, häzir özüňkä dykaýmaýyn-eý şü çilimi -- diýenini eşitse-de, hiç zat bolmadyk ýaly, äwmän gidiberdi.
     Yzdan oglanlaryň süwümsiz gülkileri durman gelýärdi.
     "Ýeri, samsyklyga salyp, alaňda näm bolýa ýaňky çilimleri?! Özüňem ýörite şoň üçin çykdyň... Gez-de ýör indi şeýt-de. Özem üç sany dagyn bardy. Otlanmadyk, agyz degmedik, bitin çilimler" diýip, goja gidip barşyna özüni kötekledi.
     Soň ol birdenkä awtobus duralgasynyň golaýynda, bir ýerden iki sany -- biri ýaryna çenli çekilen, beýlekisi düýbünde çuňňur üç-dört dartuw galan -- çilim galyndysyny tapdy. Ilki muňa monça bolup, bu tapyndylaryny oturyp, tüssä öwürmek hyýalyna-da bir mündi. Ýöne şol wagt bu eýýamlarda suw garasyny görmedik ganawyň içinde bir süzgüçli, aňyrrakda bolsa bir süzgüçsiz çilim galyndysynyň ýatanyny göräýdi. Olaram jübüsine salansoň, ätiýaçdan hapadanyň içine-de garady. Garady-da, gözlerini tegeledi. Tegelenmezçe-de däl, ol ýerde giden bir emläk ýatyrdy. Asyl dünýäň ähli çilim galyndysy hapadanyň düýbünde bolsa nätjek?! "Döwletlije ýer ekeni" diýip, goja bu duralganyň töwereklerine öz ýanyndan baha kesdi. Soň "Tapyls-a tapylaýýaram" diýip, çilim galyndylarynyň derdine ýaraýjaklaryny penjeginiň jübüsine salyşdyryp ugrady. "Sizem çilimleriňizi alyň-da, gowuz ýeriňize dykaýyň" diýip hälki oglanlara gara çyny bilen gaýybana haýbat atdy.
     Yzdan çelegi suwdan doly, sary reňkli ulag haýal ýöräp, köçäni çyglap gelýärdi. Goja bilen arada kesek atyşybermeli uzaklyk galanda ulagyň sürüjisi "dü-dü-üýt" etdirip goh baryny turuzdy.
     Hapadanyň içinde saýlap alara çilim galyndysy entek bardy. Olar goja ýarym gün çekmäge ýetjekdi.
     Goja hapadandan biraz çekilip, ulaga seretmäge durdy.
     Ulag gojanyň gabadyna gelip saklandy. Ýaş sürüji goja äňedip:
     -- Näm-ow, sen, ýaşuly, daň bilen... -- diýdi.
     Goja-da oňa kineli bakyp:
     -- Saglyk-mow, geçiber-dä -- diýdi.
     Sürüji boýnuny süýndürip, gözleri bilen hapadanyň içini dörjeledi.
     -- Bir zad-a etjek bolýaň sen -- Şeý diýip, ol ýene goja seretdi.Goja-da oňa.
     -- Çilimjik gözleýän diýsene --  Sürüji sermenip, bir ýerlerden täzeräk açylan, owadan gaply, süzgüçli çilim çykardy. -- Daň bilen dagyn nädip çekibilýäňiz-aý şuny. Siziň öýkeniňize dil bitäýse, tohum-tijiňizde abat adam goýmaz sögünip.
     Sürüji oňat oglan ekeni. Gutudan bir däne çilim sogrup aldy-da, ony gulagyna gysdyrdy.
     -- Ätiýaçdan birini alyp goýaýyn. Azarlan biri duşsa... Bu-da bir sogapmyka diýýän men-ä. Me, gap! -- diýibem çilimi gaby bilen goja tarap zyňyp goýberdi. Onsoň ulag ýerinden gozgandy.
     Gojanyň kellesine gelen ilki pikir şu boldy: "Özi çekmeýänem ekeni peläkediň".
     ...Soň goja otyrýerini betona berip, aýaklarynam ganawa salyp, ýaňky sürüjiniň jomartlygynyň hasabyna bir çilimi ernine gysdyrdy. Birdenem hapadana gözi düşdi-de, çilimini yzyna saldy. Ýerinden turup, hapadanyň ýanyna bardy. Çilim galyndylaryny ýekän-ýekän saýlaşdyryp aldy. Olary penjeginiň jübüsine atdy. "Bilýän, soň bulara-da zar bolaryn. Şoň üçin..." diýip, içinden öz-özüne hakykaty aýtdy. Onsoň gaýtadan ýaňky ýere geçip oturdy. Penjeginiň goltuk jübülerine elini sokup, otluçöp çykardy. Çilim otlandy. Tüssäni çuňňur-çuňňur içine sorup: "Süzgüçsiz bolan bolsa hasam gowy bordy" diýip oýlandy. "Tapyls-a tapylaýýaram" diýip, biraz wagt mundan öň özüne aýdan sözlerini ýene bir gezek tassyklady...
     Eddil şu wagt goja dünýäniň dokuzyny düzüw gördi.
     Şuş-şu wagt Jahan mazaly ýagtylypdy. Ýöne Gün dogmandy.
     Entek ýumşak ýerde ýatyp, düýş görýän kändi. Uklap ýatan-a baýaky.