Şrödingeriň pişigi ýa-da Kwantowaýa mehanikanyň (quantum mechanics) ilkinji ädimleri
Men şu gün wikipediada gowy zatlary öwrendim. Gowy we gyzykly. Şolar bilen paýlaşasym geldi, belki käbirleri gyzyklanar, a eger talyplar bar bolsa, okuwyna höwesi hem artar.
Men fizik bolmamsoň, eger ýalňyşsam, düzeltmegi ýatdan çykarmaň.
Klassiki mehanika makroskopiki (ýagny uly) jisimleriň fizikasyny taryp edýär. Muňa Nýuton mehanikasy hem diýýärler, sebäbi atasy Nýuton hasaplanýar. Emma kiçi jisimleriň, elektron, neýtron we protonlaryň, her dürli şöhleleriň (rentgen, gamma, alfa, beta we ş. m.) fizikasy quantum mehanika has takyk taryp edýär. Ýöne gyzykly ýeri, bu teoriýalar eýýäm klassiki mehanikadan has soň peýda bolýar. Esasan 20-nji asyrda ösýär we ulalýar. Elbetde täze teoriýa gelse, her kimiň kabul eden teoriýasy bolmasa, hatda öňki teoriýa garşy gidýän ýerleri hem bolsa, muny kabul etmek köp adamlara kyn bolupdyr.
Kwantowaýa mehanikanyň iň esasy aýratynlygy, her jisim bir öz tolkun funksiýasy (wave function) bilen taryp edilýär. A bu funksiýanyň içinde bolsa, weroýatnost'=probablistic part bar, türkmençesi näme bilemok. Garaz, gysgaça, belli bir nätakyklyk bar. Her jisimde, her wakada. Ýagny her waka "ýa bolar ýa bolmaz" diýen bir ýagdaý bar. Heisenbergiň nätakyklyk prinsipinde (Heisenberg uncertainty principle), bir zadyň hemme parameterlerini şol bir bada takyk bilip bolmaýar. Gyzykly, dogry dälmi? Biz hiç zadyň hemme tarapyny şol bir bada bilip bilemizok. Pikir edip otursaň, uly filosofiýa ýatyr.
Şu nätakyklyk sebäbi bu kwantowaýa mehanika bir topar düşünmesi kyn zatlar we jedeller bilen dolýar. Munyň arasynda, meselem, meşhur Eýnşteýn-Bor jedelleri (debatlary) hem bar. Bor kwantowaýa mehanikanyň atalarynyň biri, we belki 20-nji asyryň iň görnükli fizigi (Eýnşteýniň özi bilen) bolansoň, bu teoriýany soňuna çenli goraýar.
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst
● 45/45 teswir saklanypdyr
Ýazylan saýty: teswirler.com · Çeşme: Web Archive nusgasy — ertir.com, 12 maý 2012 ý. · Asyl sahypany gör ↗
Teswirler 45
Indi geleli gyzykly ýerlerine. Ine şu nätakyklyk teoriýada we kagyzda gowy düşündirilse-de, hakyky durmuşda düşünmegi kyn zat. Nätakyklyk görülse (observed) ýa ölçense (measured), onda ol nätakyklyk gidýär. Ýöne bu hem ýagdaýy ýeňledenok. Näme üçin bir zadyň boljagyny ýa bolmajagyny ölçemäge ýa görmäge baglamaly?
Şu ýagdaýa garşy Eýnşteýnem, Wignerem we beýleki birnäçe alymlaram paradoks boljak mysallar berýärler. Kwantowaýa mehanikany goraýanlara al ine, düşündiriň diýen ýaly. Bu tankytlaryň arasynda ýönekeý adamlara iň düşnüklisi we iň gowjasy, Şredingeriň pişigi. Bu tankyt bir pikir eksperimenti (gedankenexperiment, thought experiment), muňa laýyklykda Şrediger bir pişigi bir guta gaplamagy göz öňüne getiriň diýýär. Onuň içinde bir bölek radioaktiw massa parçalanyp otyr, her sagatda bir bölejik çykýar. Ýöne bu sagat şol bölek çykarmy, çykmazmy belli däl, kwantowaýa mehanika görä. Eger çyksa, ol bir ýönekeý mehanizm bilen (Geýgeriň sçetçiginiň üsti bilen), pişigiň üstüne çekiç gaçyrýar. Eger çekiç gaçsa, pişik ölýär.
Indi sorag, gutydaky pişik ölümi diri? Kwantowaýa mehanika görä, şol gutyny açýançak, içindäki pişik öli we diriniň superpozisiýasy. Ýagny şol bir wagt hem öli hem diri. Diňe açaňsoň belli bolýar. Onsoň Şredinger soraýar, kiçijik parçajyklary bir gapdala goýun, nädip pişik hem öli hem diri bolup bilýär şol wagtda? diýýär. Gyzykly sorag, dogry dälmi? 🙂
Tema bilen baglanyşykly gyzykly zatlary wikipediadan okap bilersiňiz. Ine ýene bir gyzykly bölegi
[quote]Many physicists and philosophers have objected to the Copenhagen interpretation, both on the grounds that it is non-deterministic and that it includes an undefined measurement process that converts probability functions into non-probabilistic measurements. Einstein's comments I, at any rate, am convinced that He (God) does not throw dice.[17] and Do you really think the moon isn't there if you aren't looking at it?[18] exemplify this. Bohr, in response, said Einstein, don't tell God what to do.[/quote]
Terjimesi: Eýnşteýn aýdýar Men Hudaýyň şeşebeş (?) zyňmaýanyna pugta ynanýaryn diýipdir. Ýagny dünýädäki hemme zat nätakyk we random wakalardan doly däldir diýjek bolýar. Boram jogap beripdir, Eýnşteýn, Hudaýa näme etmelidigini öwretjek bolma! 😆
Onsoň başga wagtam Eger aýa seretmeseň, aýyň ýokdugyna ynanýaňmy? diýýär. Bu filosofiki sorag, bir topar adam Hudaýy göremok, şonuň üçin ýok diýýäler. Kwantowaýa mehanikada görmän we ölçemän, bir zadyň barlygyny we ýoklugyny, ýa-da ýagdaýyny bilip bolanok. Eýnşteýn şoňa barmak basýar, Aýa seretmeseň, Aý ýokdur öýdýäňmi?
şu pişikli hadysany menä şeyle bilyädim, yagny guty açylmaka pişik 50% diri, 50%öli. Yagny ölü we dirilik ähtimallary deñ. Yöne guty açylan wagty eksperiment işi öz güyjüni yitiryär we bu 50-50lik ähtimallyk bir tarapa 100% üytgeyär.
şrödingeriñ bu pişigi hyyaly pişik bolup, test etmek mümkin däl diylip bilinjek derejededir. Kuantum fizika, fizikany filosofiya bilen garym gatym yagdaya getiryän bilim, şahsy pikirim.
yagny has takygy gutudaky pişik, beta tolkunlarynyñ täsiri astynda galdyrylyar. Eger şol beta bölejikleri dargasa zäherli gaz yayylyar şol zerarly pişik ölyär. Beta bölejiklerniñ dargama ähtimallygy 50% şoñ üçin daşardan seredip duran adam pişigiñ ölidigi ya-da diridigi hakda kesgitli pikir yöredip bilmez.
Wikipediada radioaktiw massa Geýgeriň sçetçiginde diýýär, olam işläp çekiji göýberýär, çekijem ýere gaçyp ýerdäki HCN (hydrocyanic acid, iň zäherli himikatlaryň biri) gutyny döwýär, olam pişigi öldürýär.
Men dogry düşünen bolsam, kwantowaýa mehanika görä hem öli, hemem diri. Ýagny teoriýada şeýle. Has dogrusy, onuň tolkun funksiýasy hem öli hemem diri pişigi taryp edýän böleklerden ybarat. Onuň hakyky öli ýa diriligi diňe görülen ýa ölçelen soň belli bolýar. Eýnşteýn we Şredinger dagam näme üçin pişigiň ölüligi ýa diriligi biriniň ölçemegine bagly? diýip soraýar 🙂
Bärde bir gyzykly zady bellemeli. Şu pikir eksperimentiniň eýesi Şredinger, olam kwantowaýa mehanikanyň atasy hasaplanýar. Kwantowaýa mehanikanyň iň esas formulasynyň ady Şredingeriň formulasy.
parallel dunyaler diylenem bir teoriya bar ekeni. siz name pikirde? men pikirimche goze gorunmeyan barlyklar barada pikirlenmek uchin gyzykly teoriya.
kwant mehanikan birnache dushunilshi bar in kop yayrany kopengagen dushundirshi diyyaler
@Xxavi, hem öli hem dirilik yagday gözegçi hasaba alnan halatynda ya öli ya diri yagdayna öwrülmez mi? Yagny diñe bir geçmiş barlygy. Dogry, Feynmanyñ öñbaşçylygynda yeke geçmiş düşünjesine-de garşy çykanlar tapylypdyr bu yerde-de @gurbik, agzañ belleyşi yaly parallel dünyäler yaly pikirler emele gelyar.
Parallel dünýäler diýlen teoriýa ol hem öli hem diri pişik meselesini gyzykly düşündirýär. Ol düşündirişe görä, bir sany pişigiň öli dünýäsi bar, birem diri dünýäsi bar. Ýagny şol gutyny açýan pişigi ýa öli ýa diri görüp bilýär. Bu teoriýa görä, şu ýagdaýlaryň ikisem bolýar. Ýagny şol bir bada pişigiň öli ýagdaýam bolýar, diri ýagdaýam, şeýlelikde pişik hem öli hemem diri bolýar.
Ýöne bu iki dünýä biri-biri bilen aragatnaşyk edip bilmeýär. Ýagny pişigiň öli dünýäsi pişigiň diri dünýäsi bilen habarlaşyp bilenok, aralary gopuk 🙂 Bu iki ýagdaý (two quantum states) şeýlelikde mydamalyk aýry bolýarlar. Pişik bolsa hem öli, hemem diri bolýar.
yagny men gözegçi hökmünde ol gutyny açsam diyeli, pişik ya ölidir, ya diridir. Sebäbi meñ üçin hem dirilik, hem ölilik yagdayy bolmaz. Aslynda, kuantum fizika determinist fizika'ñ tersi hökmünde oylanylyp tapylypdyr. Yagny adatça bolşy yaly takyk jogap aytman gaytam kesgitli zat aydyp bilmejegmizi diñe statistik maglumatlardan peydalanyp netije çykaryp bolyan, düşünmesi we düşündirmesi kynrak ugur.
yagny men gözegçi hökmünde ol gutyny açsam diyeli, pişik ya ölidir, ya diridir. Sebäbi meñ üçin hem dirilik, hem ölilik yagdayy bolmaz. Aslynda, kuantum fizika determinist fizika'ñ tersi hökmünde oylanylyp tapylypdyr. Yagny adatça bolşy yaly takyk jogap aytman gaytam kesgitli zat aydyp bilmejegmizi diñe statistik maglumatlardan peydalanyp netije çykaryp bolyan, düşünmesi we düşündirmesi kynrak ugur.
Hawa, gözegçi bolanda şu iki ýagdaý birden birine öwrülýär, ýagny two quantum states collapse into one, iki kwantowiy ýagdaý birine öwrülýär. Emma şol gözegçi bolmazdan öň 50%, ýagny hem öli hem diri. Sorag näme üçin pişigiň diriligi gözegçä bagly? Ýagny men seredip seretmeýänligim pişigiň ölümine nädip täsir edýär?
Ýa-da Eýnşteýniň aýdyşy ýaly, men Aýa seretmesem, aý ýok bolýarmy? (50% mümkinçilik bilen, ýagny ýa bar, ýa ýok) 🙂
IQ'm Einsteininkiçe yogam bolsa, öz düşünişimçe aydayyn. Bu wakada täsin galdyryjy zat guty açylmanka pişigiñ hem öli hem-de diriligi, yöne bu teoriyada şeyle. Praktikada bolsa meñ üçin hem öli hem gözegçi yagdayy bolmandygy üçin ya 100 göterim diri ya-da 100 göterim öli göryän. Umuman Einsteinin e dendir mc kwadrat formulasam diñe teoriyada şeyle, praktikada bolsa muny subut etmek entegä başardanok. Madda yagtylyk tizligni berseñ ol energiya öwrülyar, hazir meñ yagtylyk tizligim bolsa diwardan geçip biljekligmiñ güwanamasy bu formula yöne diñe teoriyada
Hawa, Eýnşteýn asyl kwantowaýa mehanikany doly däl teoriýa görüp, tankyt edýär. Ýagny hakyky durmuşda bolmajak zat diýýär, pişigiň hem öli, hemem diri bolmagy.
Indi geleli E=mc2 formulasyna. Bu näme üçin praktikada subut edilmedi? Wiki'de bir topar praktiki mysallar bar:
http://en.wikipedia.org/wiki/Mass%E2%80%93energy_equivalence#Practical_examples
E=mc2 formula subut edilen. Atom bomban ishleyish sistemasy... neutron yitende agramyna gora energiya doredya
ol linkde bu formulañ nädip emele gelenini birem durgun zatlaryñam energiyasynyñ barlygny düşündiripdir. Men subut edilmedik diyip bir madda yagtylyk tizligniñ berlip test edilmedigni aytjak boldum. Hatda yagtylyk tizligniñem kwadraty zerur, e=mc kwadrat teoriyasyny praktika dökmek üçin. P.s. Şrödingeriñ bu pişigi diri bolaymasa, yaman oyny kän eken. 😆 Şrödingeri, Einsteini bimaza edyar 😆
eee okuwy gutaryp shu quantum physics okajakdym, doktoryna chenli))) bolmadyda
quantum physics bilen gyzyklanmagymam bir ogretmenin aydan zadydy
adam C tizlige yetsa onda enegiya owrulya, stenadan gechip bilya, jynlar yaly... yone gyzyklysy adamyn tizliginin sho C tizlikden yokary bolmagy... onda theoretically adam Time Travel edip bilmeli
@ilamanyo atom bombasy diñe bu pikir esasynda yasalan, yagny doly subutnama däl ol, hiçbir zadyñ tizligini yagtylygyñ tizligniñ kwadraty etmek şu wagt praktikada mümkin däl.
pişik, pişik diydik weli häzir gara pişik agza gelaymesin? Meni eksperiment edyäniz mi diyip 😆