Gany gatan adam

Erkek bolaly, Saparmyrat!
Hekaýa 

Azaşandyklaryny olar çöle çykan günleriniñ ertesi boýun almaly boldular. Düýn öýlänki duýdansyz turan
gara ýelden soñ özleriniñ uguralla gidip barýandyklaryny olar añyp ýetişipdiler. Ýöne muny hiç biriniñ boýun alasy gelenokdy. Azaşanlaryny kim ilki boýun alsa, onda şolam günäkär bolup galjaga meñzeýärdi. Olaryñ göwnüne şeýledi. Entek bu-da hiç, has beteri – kim bu sözi ilki bolup agzasa, şol-da nalajedeýin bolup görünjekdi.

Onsoñ içlerini hümledip, olar ýene-de ýarym gün ýol ýörediler. Wagt günorta bolup, Gün depelerini jokradyp ugranda, olar dillerini bir gulaç sallap, sazagyñ kölegesine özlerini atdylar-da, haslaşyp, biri biriniñ ýüzüne öýkeli garadylar. Ikisiniñem dilleri gijäp, dodaklary müñküldeşip durdy, ýöne ýene-de dil ýarman
oñdular. Emma demlerini dürsäp, ýola çykmazlarynyñ öñ ýanynda aralaryndaky oñşuksyzlyk uç görkezdi. Endamynyñ ýagy ýüzüne uran Saparmyrat ýañy goşlaryny arkasyna alyp ýöräp ugran aw ýoldaşynyñ yzyndan esewan edip durdy-da, dişlerini gyjyrdatdy:

– Düýnden bäri señ yzyña düşüp, ynha, gelen ýerimiz. Indi nämä ýeñsäñi tüññerdip barýañ?! Men-ä

beýläk ýörejek, senem nätseñ – şeýt!

Ol goşlaryny egnine alyp, ýoldaşynyñ näme diýerine garaşman, öz diýen ýoluna gidiberdi.
Gullow aýak çekip, yzyna gañryldy. Semizlikden ýaña halys ýadaw görünýän ýoldaşyna onuñ haýpy geldi.

– Nirä ýöresegem, bile ýöräli, ýogsam heläk bolarys. Ýöne, meniñ diýenimi etseñ, beýläk gideli,
ýol, ine, şu gapdalda bolmaly. Ýapylara seret, sazaklañ pürüniñ ýatgyn ugruna seret!

– Ýapylara seredip, getiren ýeriñ dälmi şu? Señ yzyña düşýände kelle ýok diýsene!

– Men seni zora ýanap alyp gaýdamok, özüñ: "Awa gideli!" diýip, meni günüme goýmadyñ.
– ýalanmy eýsem? Ýöne indi, haýsy-da bolanda, dogry ýol tapjak bolaly, günäkär gözlesek – orta ýolda galarys. Suwumyz az, şony ýadyñdan çykarma!

Saparmyrat hötjetligine tutdy, ol "diýýäñmem?" diýmän, arkaýyn ýöräberdi. Gullow alaçsyz galyp, onuñ yzyna düşdi. Suwsuz çölde ýoldaşyñy taşlamak – namartlyk. Onsoñam, kim bilipdir, belki ýoldaşynyñ barýan ýolunyñ-da çopan-çolugyñ üstünden eltmegi ahmal?

Olar tä agşama deñeç ýol ýörediler. Agşamlyk, öýkeleri ýazylman, hersi aýratyn düşledi. Aýratyn çaý
gaýnadyndylar, aýratyn damak edindiler. Gullow munuñ öz ýagdaýlaryny öñküden-de beter agyrlaşdyrjakdygyny bildi, ýöne zemzen ýaly çişen ýoldaşy onuñ töwellasyny almady. Olar bu gün suwy aýap bilmediler. Ertire diñe ýekeje tüñçe suw galdy, töwerek-daşlary-da tä gözýetime çenli aññat-aññat gum, akyp ýatan gyzyl çäge...

Ertesi irden usurgap ýatan awçylary Günüñ howry oýardy. Kellelerini galdyrsalar eýýäm töwerek-daş tüp yssy. Olar çalak-çulak garbandylar-da, sessiz-üýnsüz ýola düşdüler. Ýol diýerlik ýol ýokdy, olar diñe uguralla gidip barýardylar. Düýn günortandan bäri öñden Saparmyrat ýöreýärdi, Gullow ony ýeke taşlamazlyk üçin
yzyna düşüp gidip barýardy. Saparmyrat tä suwlary gutarýança öñden ýöredi, soñra ol ýene-de gaharyny ýoldaşyndan çykarmaga başlady.

– Senden boldy! Ýol tanamaz halyña meni çöle alyp gaýtdyñ! Maña bir zat bolsa – señ günäñ!

Gullow suwsuzlykdan ýaryk-ýaryk bolan dodaklaryny gury dili bilen ýalady, onuñ goýun gözleri ýakymsyz uçganaklady. Ol ýakymsyz bir zat diýmekden saklanjak bolup, çäge siñen bitginli saçyny barmaklary bilen daraklady, soñky üç günüñ içinde görnetin horlanan, duluklary içine çekilen ýüzüne syran çägäni kakyşdyrdy.

– Iñ bolmanda, bir gününi bir öz boýnuña çek, senem gördük!

Şondan soñ olar ýene-de öñe gitdiler. Saparmyrat ýoldaşynyñ töwellasyny alman, kellesiniñ ugruna tutdurdy gitdi. Onsoñ Gullow ýene-de onuñ yzyna düşübermekden gaýry alaç galmady. Şeýdip, olar bu güni-de çölde netijesiz ygyp geçirdiler. Günüñ ýaşan ýerinde ýykylyp galan iki pyýadanyñ ertesi irden ne çörege ýanap içere ýeke owurt suwlary, ne-de dikelip ýöräre ysgynlary galypdy. Gury çörek bokurdakdan geçenok, bogazyña düwün bolup dur.

Töwerek-daş birmeñzeş sakar çöllük, kä ýerde iki-ýeke düýp çeti-çerkez, sazak bu ýerde has-da seýrek. Gullowyñ öz ýoldaşyna ýüregi awady, ol birki düýp ýandagyñ düýbüni gazyp, olaryñ köküni çekip çykardy, gumuny kakyşdyryp, agzyna salyp gördi – guraksy, çyg syzanok. Köküñ suwly ýerine ýetmek üçin kän gazmalydygyny ol bilýär, ýöne hany oña ysgyn? Onýança-da Saparmyrat onuñ edip oturan işini görüp, nämedir bir zat ýadyna düşen ýaly ala-hasyrdy bolup, ýer gazyp ugrady. Ol edil kürüm gazynýan atýalman kimin, çägäni yhlas bilen sowurýardy. Onuñ yzgara ýetjek bolýandygyna düşünip, ýoldaşy başyny ýaýkady.

– Indi giç, düýn agşam başlan bolsak, onda ýetsek ýeterdik.

Saparmyrat oña mölerilip seretdi-de, hiç zat diýmedi, diýmese-de, onuñ gözlerinden näme diýjek
bolýandygyny bilmek bolýardy. Gullow özüni günäkär saýyp, ýüzüni sallady. Onsoñ ol alaçsyz ýene-de yra-dara ýöräp ugran ýoldaşynyñ yzyna düşüp gitdi. Ýöne bu gün olar uzak wagtlap dik ýöräp bilmediler, ilkinji duşan sazagyñ düýbüne haslap ýykyldylar. Kölegäniñ yzyna düşüp, sazagyñ daşynda aýlandylar, Gün günorta ýerine baryp, çölde kölegeler ýitende, Saparmyrat edil akylyndan azaşan ýaly, goşhaltasyny tüpeñini taşlady-da, süýr günortan ýola çykdy. Gullow sesini çykarman, onuñ yzyndan seredip durdy, ol yzyna dolanyp geler öýdüp garaşdy, ýöne gel nire?! Onsoñ ol ýoldaşynyñ goşlaryny-da egninden asyp, onuñ yzyndan garama-garama ýöräp gitdi.

Çäge şeýle bir gyzgyndy welin, gözýetim tolkunyp ýatan akar suw bolup görünýärdi. Saparmyradyñ
hut şol salgymy nazarlap barýandygyna ymykly göz ýetirende, Gullowyñ erbet gahary geldi, ýöne indi oña nädip gep düşündirjek? Usurgap, kiçijik sazagyñ düýbünde, gyzgyn çägäniñ üstünde uklap turansoñlar, olaryñ ikisiniñ-de kellesi sämedi. Şondan soñ olar dik aýak üstünde ýöräp, uzak gidip bilmediler, basym olara emedeklemek añsat bolup göründi. Goşlaryny taşlap, çepegini eline geen Gullow üm bilen bu emeli ýoldaşyna görkezdi, ýoldaşy düşünip, çepeklerini aýagyndan sypyrdy.

Olar şeýdip, ep-esli ýol geçdiler, ümzükleri suw bolup çaýkanyp ýatan sary salgyma garşydy. Birnäçe wagtdan soñ ýoldaşynyñ yza galandygyny añan Gullow özüne zor salyp, yzyna gañryldy. Görse, ýoldaşy nämedir bir zada dümtünýär. Onuñ gümürtik hereketlerini halamadyk Gullow yzyna emedekläp gaýtdy. Gelip görse, Saparmyrat çepeginiñ içine buşugyp, siýdigini içip otyr.

– Beýtme, – diýip, Gullow oña ýalbardy, – ejizleme, basym suwa ýeteris, erkek bolaly, Saparmyrat!

Emma ýoldaşy bu sözleri eşitmedi, aslynda olaryñ Saparmyrada baryp ýetenligi-de belli däldi, çünki Gullowyñ güýji diñe pyşyrdamaga ýetdi, sözler onuñ gury dodaklaryna ýelmeşip galdy. Gullow yzyna öwrülip, ýene emedekläp gitdi. Dyzynyñ pers-ala bolup, geçen ýolunda gan yzynyñ galýandygyny görende, ol töweregine ümezlän gözlerini aýlady. Saparmyrat düýbünden başga ýana tutduryp barýardy. Alaçsyz ugruny üýtgeden Gullow galan güýjüni onuñ yzyndan kowup ýetmäge sarp etdi.

– Ýör beýläk, meñ gulagyma otlynyñ sesi geldi... – ol dodaklaryny gymyldatdy. – Düş yzyma!

Emma Saparmyrat birdenkä niredendir bir ýerlerden güýç tapyp, ony dişleşdirmäge başlady. Ol edil guduzlan it ýaly, ýoldaşynyñ endamyna birnäçe ýara saldy. Gullow ilki eli bilen goranjak boldy, emma ýoldaşy oña eýgertmedi, onsoñ ol aýaklaryny jüpläp, arkan ýatan ýerinden bar güýji bilen onuñ agzyna depip goýberdi. Şondan soñ Saparmyrat bokurdagyny harladyp, çölüñ içi bilen gözüniñ gören ugruna tutduryp gitdi...

Gijäniñ bir wagty özüne gelip, Gullow ýene-de otlynyñ sesini eşitdi. Onsoñ ol iñ soñky güýjüni jemläp, şol gapdala bagry bilen süýşdi. Şeýdip, ol tä Gün mañlaýyny gyzdyryp, essi aýylýança süýşenekledi gitdi oturdy. Usurgap galsa, demini dürseýärdi-de, soñra ýene öñe ümzük atýardy. Has soñrak ol ne ýagtylygy, ne-de garañkylygy duýdy, töweregini düşnüksiz, ýürekbulanç çal howa gurşady. Ýöne ol şonda-da gyrmyldysyny goýmady.

Gözüni açanda, Gullow özüniñ kiçiräjik bir tamyñ içinde ýatandygyny, güne ýanan saryýagyz bir adamynyñ öz üstüne eglip, esgi bilen dodaklaryny ölläp oturandygyny saýgardy. Ol adam agzynyñ ýanyna suwly jürdegi eltende, Gullow bar güýji bilen jürdegiñ bokurdagyndan ýapyşdy-da, gulkudyp ugrady. Ýöne añyrsy bäş-üç ýuwdumdan soñ jürdek tañkyrady. Onsoñ onuñ bokurdagyny goýbermese, dagy alajy galmady. Bu ýagdaý soñra ýene birnäçe gezek gaýtalandy. Şeýdip, demirýolçy ony az-azdan suwa öwrenişdirdi. Dili diýen edip ugranda, Gullow:

– Nämüçin maña bu ýürekbulanç suwdan az berýäñ? – diýip zeýrendi.

– Başga hili suw saña ýakmaz – saryýagyz demirýolçy başyny ýaýkady. – Bu ýarymgaýnag suw.

Biraz soñrak Gullow birneme özüne gelendigini bildirdi:

– Hany meniñ ýoldaşym?

Demirýolçylar ugrybir Saparmyradyñ gözlegine çykdylar, garañky gatlyşmanka-da ony tapyp getirdiler. Onuñ jesedi demir ýoldan o diýen uzakda däl eken.

Başyndan geçiren kynçylygy ýadyndan çykan ýaly görünse-de, şol günden soñ Gullowyñ suwly jürdegini ýanyndan goýanyny gören ýok. Bu onuñ endigine öwrüldi, ol hatda oba içinde-de ýany suwly gezerdi. Ýol bilen ýöräp barýarka, birdenkä aýak çeker-de, sen-men ýok, jürdeginiñ bokurdagyny agzyna elter. Muny gören obadaşlary duýgudaşlyk bilen ýylgyrarlar:

– Gör, ana, ýene gulkudyp ugrady! Gany gatan adam-da, suw içip öljek...