Tomsuň lezzeti – doňdurma

Doň­dur­ma­nyň ta­ry­hy bi­ziň era­myz­dan
öň­ki 4-nji asyrlardan başlaýar. Yn­ha, uly-ki­çi hem­me­le­riň go­wy
gör­ýän doň­dur­ma­sy­nyň he­ka­ýa­ty:
Süý­ji lez­zet­le­ri go­wy gör­ýän­li­gi
bi­len ta­nal­ýan Rim im­pe­ra­to­ry Ne­ron glad­ýa­tor uruş­la­ry­na
syn ed­ýän wag­ty özü­ne lez­zet­li nyg­mat­lar hö­dür­le­ýän
hyz­mat­kär­le­ri­ni sy­lag­la­ýar­myş. Hyz­mat­kär­le­rin­den bi­ri,
bir gün da­gyň uçut ga­ýa­la­ryn­dan top­lan gar­la­ry­ny bir ga­ba
salanmyş. Üs­tü­ne bal we dür­li mi­we bö­le­jik­le­ri­ni se­pip,
im­pe­ra­to­ra ge­ti­ren­miş. Ne­ron ol gü­ne çen­li hiç da­dyp
gör­me­dik bu ta­ga­my­ny go­wy gö­rüp­dir. Er­te­si gün hem
gul­la­ryn­dan düz­ülen to­pa­ry gar top­la­ma­ga ibe­ren­miş. Ga­ryň
üs­tü­ne bal we ow­ra­dy­lan mi­we sep­di­rip, ta­ry­hyň il­kin­ji
doň­dur­ma­sy­ny taý­ýar­la­dan­myş.
Doň­dur­ma­nyň ta­ryhda bü­tin dün­ýä ýaý­ra­ma­gy şeý­le­dir:
13-nji asyr­da Mar­ko Po­lo hy­taý­ly­la­ryň buz we süýt
ga­ry­şy­gy­ny öw­re­nip, bu usu­ly Ýew­ro­pa alyp gi­dip­dir. Wag­tyň
geç­me­gi bi­len buz­ly nyg­mat­lar peý­da bo­lup­dyr. Bu nyg­mat
fran­suz we ital­ýan res­to­ran­la­ryn­da örän meş­hur de­re­jä
ýe­tip­dir. 1676-njy ýyl­da Pa­riž­de 250-ä ýa­kyn doň­dur­ma
ön­dür­ýän­ler bo­lup­dyr. 1851-nji ýyl­da bol­sa Ýa­kob Fus­sel
Ame­ri­kan doň­dur­ma­sy­ny ön­dü­rip, sat­ma­ga baş­lap­dyr. Dür­li
mad­da­lar­dan taý­ýar­lan­ýan doň­dur­ma­la­ryň ita­li­ýa­ly­la­ra
de­giş­li bo­lan “Se­mi-Fred­do” at­ly bir gör­nü­şi bar­dyr.
Doň­dur­ma­lar taý­ýar­lan­ylan­da doň­du­ryl­ma­zyn­dan öň içi­ne
krem­li kö­ke go­şu­lyp taý­ýar­la­nyl­ýar. 1900-nji ýyl­dan soň­ra
so­wa­dy­jy­la­ryň has yk­jam­la­ry­nyň peý­da bol­ma­gy bi­len
doň­dur­ma has-da giň ýaý­ran­dyr. Hä­zir­ki wagt­da doň­dur­ma­lar
süýt, krem ýa-da dür­li mi­we ta­gam­la­ry­nyň ga­ryş­dy­ryl­ma­gy
bi­len ön­dü­ril­ýär. Ön­dü­ril­jek doň­dur­ma­nyň gör­nü­şi­ne gö­rä,
il­ki bi­len esa­sy mad­da süýt we mi­we ta­gam­la­ry gyz­dy­ryl­ýar.
Soň­ra şe­ker, gu­ra­dy­lan ýu­murt­ga ýa­ly gu­ry zat­lar bi­len
ga­ryş­dy­ryl­ýar. Mik­ser ga­ryş­dy­ry­jy en­ja­my bi­len
ga­ryş­dy­ry­lan bu mad­da­lar soň­ra ha­myr ha­ly­na ge­ti­ril­ýär.
Is­le­ge gö­rä gap­la­ra guý­lup, ýö­ri­te so­wa­dy­jy­la­ra go­ýul­ýar
we üs­tü­ne in­çe­jik dog­ra­lan mi­we, hoz ýa-da baş­ga ga­ty
mad­da­lar go­şul­ýar.
Doň­dur­ma­ny ça­ga­la­ra il­kin­ji ge­zek nä­çe ýa­şyn­da ber­mek bo­lar?!
Ça­ga­la­ra 2-3 ýa­şyn­dan baş­lap doň­dur­ma be­r­lip bi­l­ner.
Ýö­ne di­ňe ki­çi ýaş­ly ça­ga­lar üçin doň­dur­ma ota­gyň
tem­pe­ra­tu­ra­sy­na ýa­kyn gyz­gyn­lyk­da be­ril­me­li­dir.
Ga­ryş­dy­ry­lan bu doň­dur­ma tä­ze­den so­wa­dyl­ma­ly däl­dir.
Doň­dur­ma­nyň iý­mit de­re­je­si ýo­ka­ry­dyr
Doň­dur­ma köp muk­dar­da iý­mit mad­da­la­ry­ny özün­de
jem­le­ýän­dir. Şo­nuň üçi­nem onuň iý­mit güý­ji (ko­lo­ri­ýa­sy) has
ýo­ka­ry­dyr. Doň­dur­ma­da pro­te­in, kar­bon­hid­rat we ýa­gyň ýa­ny
bi­len A, B, C, D we E wi­ta­min­ler to­pa­ry bi­len bi­le­lik­de
kal­siý, fos­for, mag­nez­iýa, so­da, de­mir ýa­ly mi­ne­ral­lar
bar­dyr.
Doň­dur­ma­ny ça­ga­la­ra iý­dir­me­giň zy­ýan­ly ýer­le­ri
Süýt önüm­le­ri çalt za­ýa­lan­ýan we ula­nyş möh­le­ti­ni tiz
ýi­tir­ýän azyk­dyr. Şu se­bäp­den ga­ry­şyk we ha­myr ýa­ly süýt­den
ön­dü­ri­len aras­sa doň­dur­ma, ýa­lap ýa-da ki­çi­jik bö­le­jik­ler
ha­lyn­da iýil­di­gin­de, dem alyş we siň­di­riş be­den ag­za­la­ry­na
hiç hi­li zy­ýa­ny ýet­mez. Aras­sa ön­dü­ri­len we aras­sa ýer­ler­de
sak­la­nan doň­dur­ma­nyň ça­ga­la­ra hiç hi­li zy­ýa­ny­nyň ýok­du­gy
hem­me­le­re mä­lim­dir. Ýö­ne aras­sa ýag­daý­da ön­dü­ril­me­dik
ýa-da sak­la­nyl­ma­dyk doň­dur­ma­lar sal­mo­nel­la ýo­kanç
ke­sel­le­ri­ne ýol açyp bi­ler. Şu se­bäp­den sag­lyk ýag­daý­la­ry­na
se­re­sap çe­me­le­şi­len ýer­ler­de ön­dü­ri­len, ge­rek­li ýag­daý­da
sak­la­nan we sa­tu­wa çy­ka­ry­lan doň­dur­ma­lar iýil­me­li­dir.
Doň­dur­ma iýi­le­nin­den soň­ra bokurdagymyz agyrarmy? Bu ýag­daý ça­ga­lar üçin howp­lu­my?
Doň­dur­ma iýil­me­giniň ne­ti­je­sin­de bo­kurdak we dem alyş
ýol­la­ry­nyň üst ta­ra­py so­wuk­lyk bi­len gal­taş­ýar. So­wuk bir
za­dyň iýil­me­gin­den soň­ra ag­zyň içi­niň gyz­gyn­ly­gyn­da
pe­sel­me bol­ýar we ag­zyň tem­pe­ra­tu­ra­sy­nyň üýt­ge­me­gi
ne­ti­je­sin­de bo­kur­da­gy­myz­da­ky bak­te­ri­ýa­lar be­den­de
kä­bir nä­saz­lyk­la­ry dö­re­dip bi­ler.
Ça­ga doň­dur­ma­ny nä­çe­räk iý­me­li? Köp iýil­se, zy­ýan­ly­my­?!
Doň­dur­ma süýt­den ön­dü­ri­len­di­gi­ne ga­ra­maz­dan, on­da
ýö­ne­keý ha­sap edil­ýän kar­bon­gid­rat şe­ke­ri bar­dyr. Şo­nuň
üçi­nem onuň köp iýil­me­gi ýa­raw­syz­ly­ga ýol açyp bi­ler.
He­re­ket­siz, be­den taý­dan ejiz bo­lan ça­ga­la­ryň ony her gün
iý­mek­le­ri­niň hiç hi­li zy­ýan­ly ta­ra­py ýok­dyr. Ýö­ne se­miz
ça­ga­la­ra hep­de-de 1-2 ge­zek doň­dur­ma iý­mek mas­la­hat
be­ril­ýär.
Doň­dur­ma sa­tyn alan wag­ty­myz­da nä­me­le­re üns ber­me­gi­miz ge­rek?
Doň­dur­ma­ iý­len­de, üns ber­me­li iň esa­sy zat, onuň sag­lyk we
aras­sa­çy­lyk düz­gün­le­ri­ne la­ýyk­lyk­da taý­ýar­la­nan­dy­gy­ny
anyk­la­mak­dyr. Aý­ra­ty­nam, doň­dur­ma­nyň ön­dü­ril­ýän süý­dü­niň
ha­myr ha­ly­na ge­ti­ril­me­gi we taý­ýar­la­nan wag­ty hiç hi­li
bak­te­ri­ýa ýa mik­ro­byň ga­ryş­ma­gy­nyň öňü­niň alyn­ma­gy­dyr.
Süýt bak­te­ri­ýa­lar üçin has go­wy ýer­dir. Esa­san hem ýaz
pas­lyn­da bak­te­ri­ýa­lar ha­sam kö­pel­ýär­ler. Yssy howada süýt
çalt za­ýa­lan­ýar we sag­ly­ga zeper ýetirip bilýär. Şu
nuk­daý­na­zar­dan se­re­de­ni­miz­de, açyk sa­tyl­ýan doň­dur­ma­la­ra
üns be­ril­me­li­dir. Ýö­ri­te gap­la­ra gap­la­ny­lan doň­ru­ma­la­ry
iý­mek has go­wu­dyr. Bu önüm­ler­de üns be­ril­me­li zat­lar:
sak­la­nyl­ýan ýe­ri­niň aras­sa­ly­gy we ula­ny­lyş möh­le­ti­dir.
Mun­dan baş­ga-da, doňdurmanyň köp we ýy­gy-ýy­gy­dan iýil­me­gi
ça­ga­la­ryň sem­re­me­gi­ne ge­ti­rýär.