HALKARA ENERGETIKANYŇ ŞU GÜNI WE GELEJEGI

Halkara Energiýa Agentliginiň “World Energy Outlook-2009” kitabyndaky maglumatlara görä, 2007-nji ýyl dünýä boýunça 16.429 terawat sagat elektrik sarp edilipdir. Şonda Amerika (3.826 terawat sagat), Ýewropa Bileleşigi (2.840 terawat sagat), Hytaý (2.717 terawat sagat), Ýaponiýa (1.009 terawat sagat), Russiýa (701 terawat sagat), şeýle hem Hindistan (544 terawat sagat) dünýäniň iň köp elektrik sarp eden ýurtlary bolupdyrlar.
2030-njy ýyla çenli döwür üçin elektrik sarp edilişi ýyllyk ortaça 2,5 % artmak bilen şol ýyl ýer ýüzünde 28.930 terawat sagat elektrik sarp edilmegine garaşylýar. Şonda, Hytaýyň elektrik bazary ýylda ortaça 4,5 % ösmek bilen dünýäniň iň uly elektrik bazaryny emele getirse gerek. Takyk çaklamalara görä, şol ýyl Hytaýyň elektrik bazarynyň möçberi 7.513 terawat sagat bolar. Bu bolsa şol ýylky dünýä elektrik bazarynyň dörtden birinden gowragydyr. Şol ýyl Amerikanyň elektrik bazary bolsa ýyllyk ortaça 0,9 % ösmek bilen 4.676 terawat sagada, Ýewropa Bileleşiginiň elektrik bazary ýyllyk ortaça 0,9 % ösmek bilen 3.485 terawat sagada, Hindistanyň elektrik bazary ýyllyk ortaça 5,7 % ösmek bilen jemi 1.966 terawat sagada, Ýaponiýanyň elektrik bazary 0,7 % ösmek bilen 1.178 terawat sagada barabar bolmagyna garaşylýar. Russiýa barada aýdanymyzda bolsa, bu ýurduň elektrik bazary ýyllyk ortaça 1,8 % ösmek bilen şol ýyl 1.066 terawat sagat bolsa gerek.
Elektrik sarp edilişiniň şeýle derejede artmagy bu ulgama degişli maýa goýumlaryň ägirt uly möçberlerini özleşdirilmegini talap edýär. Şeýle bolansoň, 2030-njy ýyla çenli dünýä boýunça elektrik energiýasy ulgamyna 13,7 trillion amerikan dollaryna barabar maýa goýum goýulmagyna garaşylýar.

Bu bolsa ýer ýüzündäki elektrik generatorlaryň kuwwatlylygynyň öňümizdäki ýyllarda has hem artjakdygyny görkezýär. “BP Statistical Review of World Energy June 2009” maglumatnamasynda bellenişine görä, 1998-nji ýylda dünýä elektrik generatorlaryň kuwwatlylygy 14.368 terawat sagat bolan bolsa, bu görkeziji 2008-nji ýylda 20.201 terawat sagata çenli çykypdyr. Şu günküigünde ýer ýüzündäki elektrik generator kuwwatlylygynyň 70 %-i Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (4.316 terawat sagat), Hytaýyň (3.433 terawat sagat), Ýewropa Bileleşiginiň (3.371 terawat sagat), Ýaponiýanyň (1.154 terawat sagat), Orsýetyň (1.036,2 terawat sagat) şeýle hem Hindistanyň (834 terawat sagat), çäklerinde ýerleşýär.
Halkara Energiýa Agentliginiň çaklamalaryna görä, dünýä elektrik generatorlaryň kuwwatlygy 2015-nji ýylda 24.350 terawat sagat, 2030-njy ýylda bolsa 34.290 terawat sagat bolmagyna garaşylýar. Şonda, şol ýylky elektrik generatorlarynyň 68 %-ine Hytaý (8.847 terawat sagat), ABŞ (5.277 terawat sagat), Ýewropa Bileşigi (3.968 terawat sagat), Hindistan (2.737 terawat sagat), Russiýa (1.424 terewat sagat), şeýle hem Ýaponiýanyň (1.302 terawat sagat) eýelik etmegine garaşylýar.
Eýsem, sarp edilýän elektrik energiýasy nämeden öndürilýärkä? Şu günki günde sarp edilýän elektrik energiýasynyň 42 %-i kömürden öndürilýän bolsa, 2030-njy ýylda kömrüň orny 44 %-e çenli galsa gerek. Hytaý we Hindistanyň öndürýän elektrik energiýasynyň 70-80 %-ne ýakynynyň kömürden öndürilýänliginiň täsiri diýseň uludyr. Şol döwür içinde nebitden öndürülýän elektrik energiýasynyň orny 6 %-den 2 %-e çenli azalsa, tebigy gazdan öndürilýän elektrik energiýasynyň görkezijisi 21 % bolmagynda galsa gerek. Atom energiýasynyň görkezijisi bolsa degişli döwürlerde 14 %-den 11 %-e çenli azalmagyna garaşylýar.
Sarp edilýän energiýa serişdeleriniň möçberiniň artmagy bilen soňky ýyllarda alternatiw energiýa çeşmelerine (ýel, gün, geotermal we biomassa) üns diýseň artýar. Bu ýangyç serişdeleriniň tebigata dostlugy, özi hem tükeniksiz ýagdaýda tapylýanlygy, şeýle hem örän gymmatly we arassa energiýa çeşmelerini emele getirýänligi üçin bulara “ýaşyl altyn” diýsek ýalňyşmasak gerek! Şu günki günde elektrik generatorlaryň bary ýogy 2,5 %-i alternatiw energiýa çeşmeleriniň desgalary bolsa bu görkezijiniň 2030-njy ýyla çenli 4 essä golaý artyp 9 % bolmagyna garaşylýar.
Ýurdumyzda hem soňky ýyllarda bu ulgama düýpli maýa goýumlar amala aşyrylýar. Şol sebäpli Türkmenistanyň elektrik öndürilişiniň kuwwatlylygy örän ýokary depginde artýar. Şonda esasan hem gazdan elektrik energiýasyny öndürmek işi uly ähmiýete eýedir. Diňe soňky ýyllarda täze elektrik stansiýalary we energiýa bloklary Abadanda, Türkmenbaşyda, Balkanabatda, Aşgabatda we Daşoguzda guruldy. Şu wagt “Lotus Enerji” türk kompaniýasy tarapyndan Awazada we Ahalda täze elektrik stansiýalarynyň gurluşygy tamamlaýyjy tapgyrda alnyp barylýan bolsa, beýleki bir türk kompaniýasy bolan Çalyk Enerji Balkanabadyň döwlet elektrik stansiýasynda täze kuwwatly turbinalaryň gurluşygyny tamamlap barýar. Bularyň jemi kuwwatlygy bolsa 762,6 Mwt-ä barabardyr.
                                                                                                           
                                                                                                                    DÖWRAN ORAZGYLYJOW