AKYMDAN AZAT ŞAHAJYK

AKYMDAN AZAT ŞAHAJYK
Gadymy akabasynyň ugry bilen gözbaşyny Amyderýadan alyp gaýdýan Şabat kanaly däli jeýhun bolup öz ugruna akmagyna dowam edýärdi. Kanalyň kenarynda mesgen tutan ösümlikler gözügidijilik bilen akymyň joşgunly peselip beýgelişine tamşynyp tomaşa etmekden başga çäreleriniň ýokdugyna gynanýardylar. Ýaşyl dona bürenen näzli agaçlardyr ösmümlikleriň göwni akymyň nireden gelip nirä barýandygyna göz ýetirip gazaply tolkunlar bilen bile syýahat etmek isleýärdiler. Onuň bat bilen hyjuwly akmagyna seredip kanal däl-de eýsem derýa diýesiň gelýärdi. Şeýlelikde derýanyň kenaryny gujaklap oturan toraňňydyr söwütler mežnun akymyň alyp gelen suwy bilen teşneligini gandyrýardylar. Agaçlardan döwülip suwa gaçan birnäçe toraňňy şahajyklary öz aralarynda gülüşip bälçireşip her haýsysy bir tarapda akymyň güýjüniň äkiden tarapyna hiç hili garşylyk görkezmezden ýüzüşip barýardylar. Ýöne olaryň arasynda derýanyň ugrukdyran tarapyna gitmäge närazylyk görkezýän özge agaçlaryň şahalaram bardy. Ellerinden hiç zat gelmänsoň öz esasy mesgenleri bolan toprak bilen hoşlaşyp suwa gark bolýardylar.
‘Ýaşajyk şahajyk’ hopugyp aýak aldygyna akymyň tersine tarap ýüzesi geldi. Aslynda ol nämüçin özüniň ters tarapa ýüzesi gelýändigine ilki doly düşünmedi. Çaga wagty Daragt Enäniň öz şahalaryny töweregine üýşürip heýjanly tolkunlaryň zalymdygy we irki döwürlerde öz şahalaryny derýanyň syrly ýerlere äkidip olary kynçylyga sezewar edenligi barada beren gürrüňleri ýadyna düşdi. Batyrgaýlyk bilen öz erkini gol astyna almak isleýän güýje ýaýaplamakdan boýun gaçyryp ünsüni bir ýere jemledi. Baldagyndaky kiçijik, naşyja kürejikleri bilen akymyň tersine ýüzdi. Ýene ýüzdi. Ýene ýüzdi. Ýüzüp ýadamady. Soňra akabanyň ugry bilen bat alyp gelýän özi ýaly şahajyga duşdy. Ol hem kenardaky söwüt agajyndan üzülip suwa gaçan myssyjak gabykly söwüt şahasydy. Oňa bilesigelijilik bilen: “Sen näme üçin akymyň ugruna barýaň? Däli derýanyň seniň ykbalyňa nähili erbet täsir etjekdigini bir bilsediň!” diýip howsala düşüp ‘ýaşajyk şaha’ söwüt böleginiň geljegi barada howatyrlandy. Emma uly hyjuw bilen gopgunly tolkunlaryň erkine boýun bolan söwüt şahasy inçejik sesine bat berip: “Seniň aýdýan gürrüňleriň bary biderek. Akym bizi adamlaryň dili bilen aýdanymyzda jennete alyp barar. Bu derýanyň aňyrsy jennete barýar. Iliň tersine ýüzmegiňi bes et, gel senem bize goşul” diýip ‘ýaş şahajyga’ baldagyny uzatdy. ‘Ýaş şaha’ onuň sözlerine ynanmady. Sebäbi; Daragt Enäniň aýdan zatlary hökman dogry bolaýmalydy. Derýanyň däli jeýhun silkinip tolkunmagy asudalygyň alamaty däldi. Ol gaýtam güýjüni batlandyryp terse tarap ýüzmegine dowam etdi. Demi demine ýetmäni ýüzdi. Gije ýüzdi, gündiz ýüzdi... Ýöne şonça gaýratyna garamazdan duran ýerinden ýekeje ädim yza süýşüp bildi. Birden oýa batdy: “Ýa akym menem özi bilen äkidäýjekmikä? Maňa degme! Çek tolkunlaryňy ýüzümden!” diýip nägilelik bilen tolkunlara gatyrgandy. Däli derýa üçin parhy ýok, kimem bolsa syrlap süpläp öz ugruna süýräp gidip otyrdy.
Ýaş şaha ahyrsoňy ýadap sülleýensoň özüni derýanyň çuňlugyna goýbermegi makul bildi. Hiç hili hereket etmezden özüni tolkunlaryň towly towlanyşlaryna tabşyrdy. Rahatlyk bilen pessaýlap derýanyň çuňlugyna tarap siňip gitdi. Aşakladygyça rahatlady. Baldajyklaryny ýaýradyp emaý bilen derýanyň düýbüne baryp düşdi. Teni derýanyň düýbündäki topraga degip ýüregi giňän ýaly boldy. Uludan dem aldy. Ähli aladadan dynypdy. Çünki; indi ol derýanyň düýbündäki ýere baryp ýetensoň şol ýerde mekan tutunmagy umyt etdi. Aýdyşy ýaly boldy. Aradan az wagt geçensoň ‘ýaşajyk şaha’ derýanyň çuňlugynda mesgen tutdy. Topraga kök salyp Amyderýanyň şahasynyň düýbünde önüp ösmäge başlady.
Aradan ençeme ýyl geçensoň derýanyň orta gürpünde äpet çynar agajy peýda boldy. Läheň çynar, akymy doly saklap serpikdirip bilmese-de oňa päsgel bermäge mümkünçiliginiň bardygyna monça bolup giň meýdana ýaýran şahalary bilen suwa gark bolup barýan beýleki şaha bölejiklerini howpdan halas edýärdi.
Kenardaky ösümlikler entägem kanaly ahmyrly nazar bilen synlaýardylar.