HUKUK WE GUŞJAGAZ

Bir guşjagazy göz öňüne getiriň. Bu size kyn düşmez. Çünki entek hiç zada düşünmeýän bäbejikkäňiz ejeňiz ýa-da gyz doganyňyz, garaz özüňizden uly kimem bolsa biri sizi gujagyna alyp, penjiräň öňüne getirendir-de, "Honha guş" diýip uçup barýan guşjagazy görkezendir. Şondan bärem siz ony tanaýarsyňyz. Ine şol tanyş guşjagazyňyz bag-bakjalardan gurçuk gözläp, tapyp hem özüni, hem höwürtgedäki jüýjelerini doýurýar. Ýöne ol ilkinji nobatda özi ajam bolsa tapanyny jüýjelerine getirer. Şonda "Gör biziň ejemiz nähili gowy! Şeýle tagamly gurçugy özi ýuwutman, çüňkünde göterip bize getirýär" diýýändir, jüýjejikleri.
Indi bolsa şu guşgazyň mysalynda hukuk hakynda oýlanyp göreliň.
Aslyna seretseňiz tutuş ýer ýüzi şu guşjagazyň ýaşaýyş prinsiplerine golaý ýaşaýandyr. Her kim uzakly gün eklenjiň aladasynda, gazananjasynam ilki bilen çagasyna harçlar. Başgaça ýaşaýanlaram bardyr, elbetde. Ony menem bilýän. Ýöne olar başgaça ýaşaýandyklary üçin bizden başgaçadyrlar. Onsaň olaryň gürrüňini edip oturmak nämä gerek? Biz gowsy özümiz ýalylaryň, köpçüligiň gürrüňini edeliň.
Ine menem düýnki alan aýlygymyň ujundan iýmek-içmek alyp öýüme barýan. Meniň agzy gurçukly guşjagazdan näme tapawudym bar? Hukuk hakynda oýlanyp, aýdyp, ýazyp, bolmanda bu barada azda-kände düşünjämiň barlygyndamy? Şol düşünjäm bilen, eger hukugymy kemsidäýseler özüm ýaly hukugy kemsidilenler bilen birlikde elime ýazgylar alyp köçä çykyp bilýänligimdemi? Guşjagaz üçin welin, görsene, bunuň geregem ýok! Çünki özi ýaly bir guşjagaz gelip onuň hukuklaryny kemsitmez. Onuň hakynam iýmez. Pişik, gyrgy we ş.m.-ler, daşyndan gelýän duşmanlar başga mesele. Olar seniň hukugyňa bakmaýar. Ýeňip biljek bolsaň olar bilen diňe söweşe girmeli, ýogsa-da goşa ganatyňa daýanyp başyňy halas etmeli. Höwürtgäňi pişik barmaz, gyrgy görmez ýaly ýerde gurmadyk bolsaň özüň günäkär.
Emma hiç bir guş özi ýaly guşuň gelip öýünem tozdurmaz, agzyndaky gurçugyna-da dawa salmaz. Şeýle bolmadyk bolanda guşlar höwürtgesini taşlap sähel ýere-de, arkaýyn uçup gidip bilmezdiler. Höwürtgelerine demir gapylar oturtmaly bolardylar. Birnäçesi egnine pagon dakynyp polisiýa eşigini geýmeli bolardylar, birnäçesi howpsuzlyk gullugynda, birnäçesi garalawjy, birnäçesi aklawjy, birnäçesi sudýa bolup işlärdiler. Çünklerinde ýazgylar göterip, hatar-hatar düzülip, ondan-oňa uçup geçmeli bolardylar. Ahyrynda-da hukugy goramak meselesiniň çözülmesi tükeniksizlige direýän meseledigine göz ýetirerdiler…
Häzir welin ol guşjagaz arkaýyn uçdy, bagdan bir gurçujyk tapdy, ony höwürtgesine getiribem jüýjelerini doýurdy. Soňam “Ine, şeýdip ýaşarlar” diýýän ýaly bize göz edip, ýene-de uçup gitdi. Biziň şol guşjagazça-da bolmadygymyzda…
Ilkidurmuş adamlarynyň diýýäsmi, ýa-da Adam atanyň ilkinji nebereleriniň döwri diýýäsmi, hukuk meselesiniň zerurlyk hökmünde ýüze çykan iň gadym zamanlaryna dolanyp bolsady. Şol döwürleri edil aýnada gören ýaly görmek başartsa, megerem, adamzadyň gününi dolaýşynyň şol guşjagazyňka has golaý bolandygyny görerdik. Hukuklaryny goramak üçin gadym ata-babalarymyzyň häzirki ösen döwürdäki ýaly azaplary çekmändiginiň şaýady bolardyk. Gapysy ýeke bolsa-da adamlaryň biri-birlerini ynjytman bir gowakdan girip-çykyşlaryna, oksuz-ýaragsyz, diňe agzybirligiň güýji bilen özlerinden birnäçe esse uly aýylganç jandarlary garyma gaçyryp, soň aw etini saňa köp ýetdi-de, maňa az ýetdi bolman, dawa-jenjelsiz iýişlerine haýran galardyk. Adamlaryň hukugyny olaryň her biriniň kalbyndaky heniz ýukalmadyk, inçelmedik, kä ýerlerinde ýolunmadyk YNSAP, YGRAR, AHLAK, PÄKLIK, ÝAKYNYŇA BOLAN HORMAT WE SÖÝGI ýaly düşünjeleriň goran döwri, megerem Asmanyň reňkem häzirkisinden has mawy, ýagyş-ýagmyrlaryň ysam häzirkisinden hoştap, Zeminde gögerýän gök ot-çöpleriň raňkem has parlak bolandyr. O döwürlerde ynsan özüne dözmejek oduny kesekä basmakdan öz içki saplygyna daýanyp saklanyp bilendir. Ol soň, ýuwaş-ýuwaşdan hukugyny goraýan gyzyldan gymmatly düşünje kerpiçlerini “Bu kerpiç dinden, bu kerpiç dinsizlikden, bu bolsa artykmaç ýük, bu-da könelen düşünjeden galan” diýip çar ýana zyňyşdyryp başlandyr. Iň soňunda-da dört tarapy boşap galyp, ýalazy meýdanda, dört diwardan galan iň soňky kerpijiniň üstünde oturyp hukuk hakynda, hukuklaryny goramak hakynda oýlanýandyr. Ol kerpijem ynsana ynsandygyny ýatladýan ýeke kerpiçdir. Depesindäki Asmanyň gara deşikleri köpelipdir, ýagyşdan-ýagmyrdan dürli gazlaryň ysy gelýär, gök çöpleriň reňki solgun, hasylynyň berekedi gaçypdyr. Üstesine-de ýalazy meýdanda oý-pikiriň bilen sowuk ýellerden goranyp bolanok. Hany ynsana pena bolan ýönekeý diwar? Hany onuň bir-birlerine jebis, kesişdirilip örülen kerpiçleri? Arman biz olaryň hersini bir ýere zyňdyk…
Biziň bu garaýyşlarymyzy “Çaklama” diýip inkär edibem bolar. Emma, üns berseňiz, hukuk meselesiniň keserip ýüze çykýan ýerlerinde şol kerpiçler ýetmezçilik edýändir. YNSAP ýokdur, YGRAR ýokdur, AHLAK ýokdur… Ýa biz bu gyzyldan gymmatly kerpiçlerimizi berip şu günümizi – swilizasiýamyzy satyn almaly boldukmykak? Ýa Beýik dananyň aýdyşy ýaly “Islendik gazanylan zat başga bir zady ýitirmek, islendik bir zady ýitirmek bolsa başga bir zady gazanmakmyka?” Meselem, därini, atomy gazanandygy üçin adamzat, birnäçe dökülen ganlary, uruşlary, gyrgynçylyklary, aýylganç hadysalary başdan geçirip hasaplaşmaly bolýarmyka? Eger tersine alsak, adamzat şol gymmatly kerpiçlerini ýitirmäge derek onuň sanyny artdyryp, häzirkisinden päk, arssa ahlakly… durmuşy saýlap satyn alan bolsa, nämeler bilen hasaplaşmaly bolardyka? Ynsanperwerligiň hatyrasyna aňynda bolýan ters ösüşlerinden, ýaşaýyşyny zäherleýän ýeňilliklerinden, tebigata kast edip ýeten soňy çüýrük lezzetlerinden, başga biriniň daban azabynyň hasybyna gazanan eşretlerinden el çekmeli bolardykmyka?
Aňymyň bir künjegi ynsany adamzat aňyny zäherleýän, çüýrük, başga biriniň daban azabynyň hasabyna gazananam bolsa ýeten „ýeňilliklerinden, lezzetlerinden, eşretlerinden“ zor bilen el çekdirmek sütemkärlik, onuň hukugyny kemsitmekdigini aýtsa, beýleki bir künjegi gadagan etmek gaýta gadagan edilen zada bolan islegi, höwesi güýçlendirýär diýýär. Hakykatdan-da ynsan çagaka gyzgyn çäýnegi elleme diýildigiçe ony elläp görmek isleýär. Ahyrynda-da elini ýakyp, soň gyzgyn çaýnekden gaça durmaga başlaýar. Oňa ulalyp adam bolandan soň haram işlerden, ahlaksyzlyklardan, başga birine sütem etmekden, hukugyny kemsitmekden… gaça durmalydygy hakynda aýdylýar. Hatda dowzah odunyň garaşýandygy hem ýatladylýar. Emma gyzgyn çäýnegi elläp gören ýaly dowzah oduny elläp görmänsoň ynsanyň oňa ynanasy gelmeýär. Gadaganlyklara tarap elini uzadýar. Günä iş edýär.
Çüňküne gurçuk alyp çagalaryny doýurmak üçin uçup barýan guşjagaz bilen, agşam işden soň sumkasy iýer-içer ýaly zatly haýdap öýüne tarap barýan ynsanyň arasyndaky meňzeşligi görenimizden soň, bize günä iş etmek bilen adam hukuklarynyň köküne palta urmagyň arasyndaky ýakynlygam görmek kyn düşmese gerek. Ýer togalagynda günä işlere ulaşanlar näçe köp boldugyça, şonça-da, ynsan hukuklarynyň basgylanmasy artýar. Ynsan dowzah oduna ýalandyr diýdigiçe dünýesinde adam öldürmekdenem, terrorçylykdanam gaýtmaýar, ody özi tutaşdyrýar, özi ýalylaryň tutaşdyran oduna ýanýar.
Nähili geň, güle derek tikenli hem ýakymsyz ysly otuň gögereni üçin güldany döwmelimi? Ony soguryp, gül eksek bolmazmy? Ýa hökman höwürtgäňe demir gapy oturdyp, onuňam aňsat-aňsat açylmazlygy üçin birnäçe syrly gulplary oýlap tapyp ýaşamalymy? Biz ynsanlar nähili geň. Megerem, şonuň üçindir, biziň hukuklarymyzy gorap bilşimiz şol guşjagazyňkyça-da ýokdur?! Megerem, şonuň üçin, bize uçmakçy bolsak uly uçarlar gerekdir, guşjagazyňky ýaly islän wagtymyz ganatjygymyzy kakyp uçup gidibermek berlen däldir. Haýp, ýöne etjek alajymyzam ýok.