Anna Paýtyk "Gyzyl mugallym" powesti; Ýaremezan

Türkmen hasabyna  görä, bu gün Rejep aýy  tamam bolupdy. Ertir Oraza aýy başlanýardy.

Murgap derýasynyň aýak ujunda Burkaz  ýap atlandyrylýan ýabyň boýunda kowçum-kowçum bolup oturan obada-da bu gün öňki asudalyk ýokdy. Her kim oraza hurşy  diýip bakyp oturan goýunyny soýupdy. Erini-ýagyny dograp, gowurdak  etmegiň hillalasyndady. Daňdan selälige turanda oraza tutýan adama şondan aňsat nahar ýokdy. Ep-eslije gowurdagy käse ataga-da üstüne-de çaý guýarsyň welin allanäme çaýçorba bolar duruberer.

Garaňky gatlyşdy.

Kä ýeri tekiz, kä ýeri belent, üstüne ýandak biten köne galanyň içindäki pytraňňy obanyň her ýerinden "Ýaremezan" sesleri eşdilip ugrady.

Töreş mollanyň  özüne garaňda has ýaş görünýän aýaly selälikde iýiljek palawa atmak üçin maýdaja dogralan göle etini ýaňy gazana salypdy. Ýanan çigit ýagynyň içine düşen jylkaja et jazyrdap gowrulýardy. Dumly-duşa ýakymly ys  saçýardy. Daş işikde ýaremezançylaryň sesleri eşdildi.
- Ak öýe bereket

- Ak öýe bereket!...
Goşa ýassygy tirsekläp ýatan Töreş molla laňňa ýerinden galdy.

- Oh-how, Sabyr baý, bular-a çozandyr, zaluwat. Arpaly çuwalyňda zat bolsa, bärik oklaweri!

Oňa Töreş molla-da diýerdiler. Töreş ahunam. Ýöne ahun aga diýip ýüzlenýänem köpdi. Adamyň gysygydy. Aýaly onuň gysyklygyna belet bolsa-da ýaremezançylara arpa beresi gelmedi:

- Bugdaý bereli, ahun. Bu bolçulykda arpa berseň geňlärler. Onsoňam...

Töreş ahunyň ýüzleri çytyldy. Aýalyna ýakymsyz bir zat diýerli göründi. Bolsa-da gaharyny ýuwdyp gepledi.

- Arpa bereňde almaz-ow eýse şolar. Ýa bergimiz barmy olara biziň.

- Onyňyz dogry-la... Ýöne...

Töreş ahunyň aýalynyňam Sabyr ýa-da Ogulsabyr diýen adyndan başga elti eje diýen ady bardy. Ol arasynda bu ady has ýörgünlidi. Ol ýaremezanny oglanlara beletdi. Olar iýmäge galla tapman ýaremezan gezenokdylar. Olar köneden  gelýän däbe eýerip, öýlere aýlanýardylar. Ýygnan dänelerini gazana guýup dänik edip iýýärdiler, uzyn gije dänikli çanagyň başynda erteki aýdyşýardylar, matal otaryşýardylar. Galanja dänäni hem ertir jerçä berip, sary erikdir, üzüm alyp iýerdiler. Elti ejäniň arpa bermejek bolmasynyň sebäbi-de şonuň üçindi. Ýöne ol öz närazylygyny aýtmaga ýetişmedi.

Töreş mollanyň öýüniň gapysyna ýygnanan oglanlaryň biri şaňňyja sesi bilen ýaremezan sanawajyny sanap başlady.
Tüýnügiňizden tütün çyksyn,

Tagaýaňyz bütin çyksyn,

Kän bereniň ogly bolsun,

Az bereniň gyzy bolsun

Ýa-ýe-me-zaan! ...
Oglanjygyň sesine goşulyp, "Ýa-re-me-zan!" diýen sesler waglap gitdi.

Töreş molla geçiniňki ýaly sakgalyny seňkildedip, loh-loh güldi. Kiçijik gözlerini ýyldyradyp aýalyna  garady.

- Päheý, zaňňarjygyň heniz dilem düzelmän eken-ow...

- Wah diljagazyna döneýin. Nähili enaýyja! Çaga sesini eşitsem, ýüregim eziliberýär.

- Elti eje ýerinden laňňa galdy. Göýä daşardaky oglany bagryna basaýjak ýaly öwsündi. - Agşamyň çagynda biziňem şular ýalyjak ogla ýüzümiz düşermikä ahun?

Ol käşir dograp oturanyny-da unutdy.

Ahun bilen aýaly heniz ýüreklerindäki perzent arzuwlaryny paýlaşmaga ýetişmänkä, öňkä görä ýognas ses ýaremezançylaryň ikinjisi sanady.
Ilerde bir agaç bar, köki uzyn,

Tejeniň gawunnyň kaky uzyn,

Hudaýym bir ogul ber, ýaşy uzyn.

Ýa-re-me-zat!...

Töreş ahun dylym-dylym edip goşawujyny göterdi.

- Om, işalla, aýdanyňyz bolsun!

- Aýdanyň gelsin guzym! - diýip, adamsynyň yzyndan ahunyň aýaly hem seslendi. Ol öňündäki üýşmek käşirleri beýläk süýşürip, iki goşawujyny göterdi-de, töwir galdyrdy. "Om işalla!" diýip, aýaly bilen bir wagtda Töreş molla ýene iki elini sakgalyna ýetirdi. Ýaremezançylaryň ogul bersin diýip sanan setirleri zürýatsyz kösenýän Töreş molla bilen aýalynyň ýaraly ýüregini öňküdenem beter sarsdyryp gitdi.

- Bulara köpräk eçil, ahun, çaganyň dilegi ýerde ýatmazak bolarmyş - diýip, - Belki ýaşymyzyň soňunda bize-de bir ogul berläýedi-dä!

- Ogly, gyzy ýok, Sabyr baý, bir çagajygymyz bolsa, hany-manymy seçip, uly toý ederdim.

Töreş molla elindäki agaç susagy eplenip ýatan çuwala sokdy-da, daşardaky çagalara ýüzlendi:

- Ýene bir gowujasyny sanaň bakaly, oglanlar, onsaň sizi gönendiräýsemem ähtimal.

Gönendirme nire. Töreş ahundan gönenmejegini oglanlar oňat bilýändir. Olar ahunyň sesini eşitdimi-esitmedimi, belli däl. Öz gezeginde ýene bir oglan sanap başlady.
  Oraza geldi haý bilen,

Bir meleje taý bilen,

Taýy batga batanda,

Çykardyk haý-haý bilen...
Oglanjyk bu setirleri hem çalt, hem bir hili haýbatly sanady.

Onuň demini alman sanan bu sanawajynyň soňuny ýene oglanlaryň "Ýa-re-me-zan!" diýen sesleri basyp gitdi. Bu sanawaç Töreş molla ýaramady. "Ühm, ühm" edip ardynjyrady.

- Ine, munyňyz bolmady. Mundan ýaremezan bolmaz. Hany, başgasyny aýdyň!

Ýaremezançylar pyşyrdaşdylar. Töreş ahun äheňini gataltdy: - Başga ökderägiňiz ýokmy. Ýaňky bidöwletiň-ä sesem gaty çekrän ýaly. Hany başga biriňiz aýdyň!

Ahun bilen elti eje bir-birine seredip diňşirgenişdiler. Häki oglan ýene bir küplet sanady. Ýene öňküsi ýaly çalt, öküsi ýaly batly sanady:
  Oraza geldi ilinden,

Çalyp tutdy bilinden,

Öldüm-öldüm diýende,

Baýram aldy elinden...
Bu gezek çagalar "ýaremezan" diýmäge-de ýetişmediler. Ahunyň "Bolanok" diýen azmly sesi eşdildi.

- "Kim öwretdi size beýle ugursyz zatlary? Başgasyny aýdyň!".

Ýaňky oglan üçünjisini sanady. Bu-da ahuna ýaramady.

- Jähennem boluň, zat deregine merezi alarsyňyz!

Ol elindäki çuwaly gap dula oklap goýberdi.

- Wiý-wiý, ahun, toba diý. Ýaremezançyny kowmak aýyp bolmazmy? - Ahunyň aýaly onuň gaharyny köşeşdirmekçi boldy. - Çagadyr-da, öwredilenini sanar. Onuň manysyna düşünip durandyr öýdýärmiň?

- Düşünmän, aňyrsyna geçýändir. Bularmy? Bulaň bilýänini taňram bilmez, ýeksuranlar diýsänim. Kadyryň ýoluna gideniň biri öwredendir bulara.

Töreş molla aňlan ekeni. Soňky külepletleri sanan oglan bu sanawaçlary ýörite öwrenip gelipdi. Ol sanawaçlarda orazanyň üstünden gülünýärdi. Her ýyl Oraza gelýär. Adamlaryň bir aý aç-suwsuz gezmekden ýaňa billeri bükülýär diýmek bilen, olary öldüm-öldüme ýetende, täze dogýan aýyň - Baýram aýynyň halas edýändigi aýdylýardy. Çagalar welin elti ejäniň aýdyşy ýaly bu zatlary bilmeýärdiler. Olar hatda orazanyň manysyny-da bilmeýärdiler. Töreş molla ol zatlara gowy düşünýärdi. Ýöne ahun bu mahal aýaly bilen ylalaşmaly boldy. "Töreş molla ýaremezançylary kowupdyr" diýen gürrüňiň ýaýramagyndan gorkdy. Goňşy öýe tarap ugran çagalary yzyna çagyrdy.

- Giriň, göz hakyňyzy alyp gidiň!

Ýaremezan aýdymlaryny aýtmaly bolanda, oglanlar biri-birinden ilgezikdi. "Ýa-re-me-zat!" diýip, zowladyp gygyrmaly bolanda, biri-birinden gaty gygyrjak bolup, görgä galýardylar. Ahunlara girip, emlenen zady almaly bolanda welin, gapynyň daş ýüzünde pyşyrdy köpeldi.

Hiç kimiň çyranyň ýagtysyna baryp, gaharly mollanyň öňünde torbasyny tutasy gelmedi. Ol daşarda durup, garaňkynyň içinde ýat tutan sanawajyny sanan ýaly däldi.

Oglanlar:" Sen gir-de, sen gir" bolşup, biri-birini itenekleşdiler. Şunuň ýaly ýerde kiçijik bolanam özüň bolma. Ahyr ilki köpleti sanan dili düzelmedik oglanjygy idenekledip, ahunyň öýüne saldylar. Töreş molla elindäki agaç susagy eplenip ýatan ala çuwala sokdy-da, bir goşawuç çemesi arpa çykardy. Oglanjyk alaja torbasyny boýnundan aýyrman aşak egildi. Molla hil bir zat berýän ýaly, elini kelemenledip, susagyny torbanyň agzyna getirdi-de guýman saklady. Eýjejik çaganyň ýüzüne seredende, onuň öňki gahary gaçyp, birneme mylaýymlandy.

- Hany aýt, daşa gurt düşse, näme bilen gurdarlar?

Oglanjyk geň soraga aljyrady. "Daşa gury düşsemi?" diýip ýaýdandy. - Jübtek bilen bolaýmasa?

Daşardaky oglanlaryň biri gygyrdy.

- Düýäň şahy bilen diýsene, samsyk.

Töreş molla susagyny yzyna çekdi-de, ýaňky seslenen oglany öýe çagyrdy.

- Akylly bolsaň, özüň aýdaý, gel-de. Daşardaky oglan gygyranyna ökündi. Öýe girmejek bolup ýaýdandy. Ahunyň gaharyny getiren sanawaçlary sanan şol oglandy. Içerik girse tanaljakdy. Girmese-de, ahunyň soragyna jogap tapyp bilmedik, "samsyk oglan" bolasy gelenokdy.

Başy soldat papakly, ýüzleri menek-menek, garaýagyz, inçesagt on ýaşlaryndaky oglan, gargaň aýagy ýaly çorly ellerini ýeňsesinde gizläp, ýaýdanyp içerik ätledi. Töreş molla ony gören dessine tanady. Bolsa-da syr bildirmedi.

- Hany aýt, akylly bolsaň, daşa gurt düşse, näme bilen gurdarlar?

- Düýäň şahy bilen.

Töreş molla içýakgyç gülküsini edip, ýalandan güldi. Sakgalyny titredip ýene güldi. Oglany gülüp aljyratjak boldy.

- Baý, ýagşy-da bir bilýär ekeniň-ow. Ha-hah-ha!...- Oglanlar, munuň aýdýanyny eşidýäňizmi? Heý düýäňem, bir şahy bolarmy? Ha-ha-ha.

- Daşa gurt düşýänçä, düýä-de şah çykar, molla aga!

Ahun gülküsini kesdi. Elindäki arpaly susagy oglanjygyň torbasyna guýjak ýaly edip ýene saklandy. Utulanyny bildirmejek bolup, täze oýun tapdy:

- Sen meň diýenimi diýip bilermiň?!

Oglanjyk gözlerini tegeläp oýurgandy. Ahunyň indi näme hokga çykarjagyny onuň aýalynyň ýüzünden aňlajak boldy. Elti ejäniň gözleri çagany özüne dartyp barýan ýaly göründi.

- Diýip bilmän näme? Hany aýdyň, näme diýmeli?

Töreş ahunyň kiçijik gözleri has ýiteldi. Sakgaly uzady. Dodaklaryny çömmeldip, ýaňltmaç aýtdy: "O Tejen, bu Tejen, künjüsi bitenjeňje Tejen" - diý. Oglanjyk ýylgyrdy. Ýöne ýaňltmajy gaýtalap bilmejegine-de gözi ýetdi. Onuň bagtyna ýoldaşlary eýýäm başga bir öýüň gapysynda seslendiler:
  Biz-ä sizi baý gördük,

Tüýnügiňizden Aý gördük,

Altyn bilen apardyk

Kümüş bilen gopardyk.

Ýa-re-me-zan.
Oglan zymdyrylyp çykdy-da ýoldaşlarymyň yzyndan ylgady. Töreş molla gaharly hüňňürdedi. Susagyndaky arpany ýene yzyna guýdy.

- Gaýybyň gotury-da bi. Öňem bir sapar şu dünýä gelip giden bolsa gerek...

"Gotur" sözi gulagyna ilende ol Şirä şarpyk  bolup degdi.

Dowamy bar...