Gannibal Karfagenli hakynda

Doguldy: B.e.öñ 247 ý.
Ölümi: B.e.öñ 183
Libyssa, (häzirki Gebze)
Gullukçy: Karfagen (Kartaž)
Eden işleri: Serkerdelik söweşleri
Möhüm söweşleri:
1.Saguntum gabawy
2.Tisinius söweşi
3.Trebia söweşi
4.Trasimene köl söweşi
5.Kannae söweşi
6.Silar söweşi
7.Gerdoniý söweşi
8.Zam söweşi

Gannibal Barça (Hannibal, Anibal) Biziñ eramyzdan öñki 247-nji ýyl we biziñ eramyzyñ 183-nji [1][2][3][4][5] ýyllar aralygynda ýaşap geçen Sam neslinden gelen Karfagen syýasatçysy we serkerde.
Gannibal ömür boýy harby esgerlikde we serkerdelikde rimliler bilen aýgytlaýjy uruşlary tuzuran aýratynam Ssipiýon we Filopoýemen bilen birlikde zamanasynyñ üç serkerdeleriniñ biri bolupdyr[6]. Ssipiýon ony öz döwrüniñ iñ beýik generallarynyñ biri hökmünde kabul eder eken. Onuñ serkerdeligine haýran galar eken. Epirli Pyrrusy ondan soñ ikinji orunda goýup özünem üçünji ýerde goýar eken[6]. Özüne berilen şeýle orunlar hakda Gannibaldan soralanda ol Aleksandr Makedonskiniñ iñ beýik serkerde bolandygyny aýdypdyr. Ikinji orunda bolsa Pyrrusy görkezipdir. Özüni bolsa üçünji ýerde goýupdyr[7].
Harby taryhçy Teodora Aýrawult Dodge, Gannibaly ''Strategiýanyñ atasy'' diýip belläpdir[8] we iñ uly duşmany bolan Rim ýene ony öz taktika tilsimleri bilen ýeñendigini ýatlap geçipdir.
Rimiñ iñ uly duşmany hökmünde II Puni söweşindäki gazanan üstünlikleri bilen meşhurlyk gazanýar. Pillerden ybarat goşuny bilen Iber ýarymadasyny, Pireneý daglaryny we Alp daglardan demirgazyk Italiýa ýörüş edipdir we Rimlileri birnäçe söweşlerde ýeñip üstünlik gazanypdyr.
#Ilkinji ýyllary:
B.e.öñ 247-nji ýylda Karfagenda eneden dogulupdyr. Birinji Pun söweşiniñ meşhur gahrymany Karfagenli gahryman Hamiljar Barjanyñ ogludyr. Çagaka kakasy bilen söweşlere gatnaşar eken. Kakasynyñ islegi bilen Rime hemişe zyýan berjekdigi hakynda and içipdir[9]. Gysga wagtdan soñ onuñ kakasy ýogalýar. Agasynyñ we jigsiniñ kömegi bilen esger bolup ýetişýär.
#Harbylykda eden işleri
B.e.öñki 221-nji ýylda Karfagenli Ispan goşunlarynyñ serkerdesi boldy. B.e.öñ 221-nji ýyldan 219-njy ýyla çenli Ebrunyñ günbataryndaky taýpalaryñ üstünden häkimýetini gurdy[10]
Gannibal I Pun söweşinden soñ Rim bilen ikinji söweşi hem tuzurmak isleýär[10].
Ispaniýadaky meseleleri bir ýüzli edip iki ýyl soñ b.e.öñ 219-njy ýylda Rim birikmesi bolan Saguntum şäherini (häzirki Sagunto) gabady we sekiz aýdan soñ ony eýeledi.
Saguntum gabawy diýlip hakydalarda galan bu waka, taryhyñ iñ möhüm söweşleriniñ biri bolupdyr.
Saguntum gabawyny Karfagen parlamenti bellige alanyndan soñ, ikinji Pun söweşi başlady. Gannibal jigsi serkerde Hasdrubaly Ispaniýada galdyryp Italiýanyñ üstüne ýörüş etdi.
Gannibalyñ goşunyda ýüz müñ sany esger we 37 sany pil bar eken. Goşuny bilen demirgazyga tarap ýörüş eden Gannibal, Pireneý daglaryny geçip Keltiber taýpalary bilen çaknyşyp, olar bilen köp söweş etdi. Ahyry olardan daşlaşyp özlerine garaşyp duran Rim goşuny bilen darkaş gurmak üçin Rhona bardy. Bu ýerdäki rimlileri we geçmek üçin: ''Ýa täze ýol taparys, ýa-da täze ýol salarys'' diýen Gannibal derýanyñ ýokarsyndan bir ýaý köpri çekip geçdi. Alp daglardan geçdi. Bu geçişde Montegnewre geçidi ýa-da kiçi St. Bernard geçelgesinden peýdalanandygy çak edilýär. Diýseñ sanýetmez goşunlary we pilleri bilen antik döwrüñ ugrunda edilen bu ýörişe baha bermek biz üçin uly sylagdyr[10].
Pireneýler we Alp Daglaryny geçeninde goşunynyñ bir bölegini ýitiren Gannibal, galan güýji bilen Po derýasyna tarap gadam basdy. Goşunyna Keltleriñ 14 sany söweşijisi hem goşuldy.
Gannibalyñ güýçleri olary serpikdirmäge gelen bir Rim goşunyny Trebbiada ýok etdi(B.e.öñ 218 ý) we ýörüşine dowam etdi. Biziñ eramyzdan öñki 217-nji ýylda Appenin daglaryny geçip Rim şäherine tarap gaýdan Kartaj goşuny Trasimena köl söweşinde esasy Rim goşuny bilen gazaply söweşe girip olary ýok etdi.
Gannibalyñ bu hereketi Rimlileriñ gaça uruş tilsimleri bilen togtady. Gannibal bu ýagdaýda Rimi gabamaga derek günorta tarap gidip Latyn şäherlerini aýaga galdyrmagy planlady[10]. Ony saklamak üçin goýberilen iñ soñky düzgün nyzamly Rim legionerlerini Kanna söweşinde söweşinde ýeñdi. Bu söweşde Karfagen goşuny ''Hiläl tilsimi'' diýilýän taktika bildn Rim goşunyny duzaga düşürdi we gutarnykly ýeñdi.
Kanna söweşinden soñ Günorta Italiýa Gannibalyñ tarapyna geçdi. Emma Gannibalyl artan prestiži Kartaj senatosyny gorkuzdy we oña ýeterlik goragy ugratmadylar. Kanna söweşi bilen Rimden gopan Kapuýa şäheri täze goşun gurup güýçlerini toplamaga başlan Rim tarapyndan B.e.öñki 211-nji ýylda täzeden eýeledi.
Gannibalyñ B.e.öñki 207-nji ýylda Rime tarap eden ýörüşi şowsuz gutardy. Onyñ goşuny yza serpikdirildi. Jigsi Gasdurbal Ispaniýanyñ üsti bilen goşun kömegini ýola goýýan wagtlary Demirgazyk Italiýada öldürildi.
Italiýanyñ günortasyndaky daglara çekilen Gannibalyñ üstüne Ssipion Afrikan serkerdeligindäki Rim goşunyna kömege gelip paýtagty goramak üçin Kartaja çagyryldy(B.e öñki 203-ý). Rim goşuny bilen Zama söweşinde ýeñlişe sezewar boldy.
Karfagen Rim bilen şertleri agyr ýagdaýda bolan şertnama baglaşdylar. Söweşiñ yz ýany ''suffes'' (Rimdäki konsulyñ başgaça atlandyrylyşy) saýladan Gannibal maliýe we ekenomikany ýola goýmagy başardy. Emma Rimlileriñ kuwwatly urgulary bilen Karfagen senaty ony bu wezipeden aýyrdy.
#Sürgün edilmegi we ölümi
Özüne garşy beýgelen garşylyklar sebäpli söweşde ýeñilen Gannibal ilki Selewki imperiýasyndaky Ermenistana we Bitiniýa baryp bu ýerdäki saraýlarda bolýan esgerler bilen tanyş boldy. Birnäçe çeşmelerde häzirki Türkiýadaky Bursa şäheriniñ gurulmagy Gannibal bilen baglanyşykly hasap edilýär[11].
B.e.öñki 183-nji ýa-da 182-nji ýylda Gannibal özüni Bitinýalylaryñ Rimlilere tutdurjakdygyny bilen wagty ýüzügindäki zäheri içmek bilen dünýeden ötdi. Nirede jaýlanany belli däl. Emma mazary Gebzede ýerleşýän Tübitak diýilýän ýerde hasap edilýär.
#Çeşme:
1. Gannibalyñ ölüm taryhy köplenç B.e öñki 183-nji ýyl diýlip kabul edilýär, ýöne b.e.öñ 182-nji ýyl diýlip hasap edilýär.

2. Microsoft Encarta — Hannibal (general)

3. HANNIBAL ("grace of Baal") 1911 Encyclopædia Britannica

4. http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=rome&story=hannibal2&PHPSESSID=eb1cde7138b9994d0c97c7a7c1005a85

5. Church, Alfred J., The Story of Carthage, p. 269, 6,0 6,1 John Lemprière, F.A. Wright, R. Willets; R. Willets (1983). "Lempriere's Classical Dictionary of Proper Names Mentioned in Ancient Authors Writ Large: With a Chronological Table". Routledge.

6. James Ussher, Larry Pierce, Marion Pierce; Larry Pierce, Marion Pierce (2007). "The Annals of the World". New Leaf Publishing Group.

7. Ayrault Dodge, Theodore (1995).Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthagonians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 BC. Da Capo Press.

8. Hannibal (şol ýerde)

9. 10,0 Dr. Sait Şirazi,Prusias ve Hannibal İlişkisi, Erişim tairhi:16.08.2012

10. Melike Ýalyly Sewal Kutlu Akal Solmaz, Su Temini Tesislerinin Tarihsel Gelişimi Sürecinde Bursa İli, Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, 2004

11. Kocaeli Gebze Anibal Anadolu Lisesi ile ilgili haber 31 Mart 2011 tarihinde erişilmiştir

Taýýarlan: Şamuhammet. S.