Jumadurdy Hurmandy. "Mähnet pälwan". Hekaýa
Bu ýazgy RSS lentasyndan dikeldildi, teswirleri saklanmandyr.
Ýassygyny tirsekläp çaý süzüp oturan Yklym aga indi sessizligiň harasatyna özüni beripdi. Iki gündür sary sähralyga oduna diýip giden oglunyň gaýgysy ony halys çökder hala getiripdi. Oglunyň gelni Gülçemeni çagyryp:
– Adamyň ýolda oňa-muňa sowuljak-etjek dagy diýmedimi? – Gelni ýok diýýän mysaly başyny ýaýkady. Ýaşuly çaýyny içse-de içdi welin, nirä içenini bilmedi. Ne lezzetini duýdy, ne-de tagamyny. Gök çaýyňam ýeri özüňe belet.
***
En süýdünden doýa garna ganmadyk Enwerjik ýagty dünýä iglije gelýär. Şol sebäpdenem ol eýikmänjik kemala geldi. Oba içinde ýörgünli ady Keltedi. Her gezek muňa-da onuň oglantak göwni debsilenen ýaly bolýardy. Wagt geçdi, heňňam aýlandy. Indi bolsa öz deňleriniň hammesinden uzyn hem süňklekden eginlek, daýanykly ýigit.
***
Kelte çölde odun ýygyp ýörkä ýanyna iki sany sarwan gelip:
– Ýeri haw, peşeneli ýigit, nireden, kimlerden bolarsyň – diýip ýaşuluragy sorady.
– Ýandakly obasyndan, kakamada Yklym pälwan diýerler, amaşa kabylasyndan bolarys.
Ýaşuly Yklym aganyň adyny eşideninden:
– Oglum, gel täzedenem bir görşeli. Ahal ulusynda ony tanamaýan ýek-tükdür. Ata kesbini ýöredýänsiň-le senem?!
– Hawa, käýarym göreşäýmäm bar meniňem.
– Oň ýaly bolsa diňle. Ertir gum içindäki Dörtajy obasynda uly toý tutuljak. Ahalyň merdem pälwanlary ýygnanjak. Eger hyýalyň bolsa-ha...
Toý, göreş diýilse hiç durup bilmeýän Kelte dessine razy boldy.
Onuň göreşden tälimi ýetipdi. Kakasy juwan wagty bütin Ahaly baglan pyýadady.
Kelte toýda çaý-çörekden garnyny mazaly otaryp, özüni pugta seýisledi. Toýa dumly-duşdan pälwanlar gelipdir. Bir wagtyň özünde dört ýerde göreş gidýärdi. Kelte ägirt göreşýärdi, garşydaşlarynyň çaky-çeni däldi. Göreş gyş gijelerine döndi. Iň soňunda iki adam galyp, şolaryň biri hem Kelte boldy. Pälwanlar tutluşýar, boldum–boldum edilenden soň Bamydan gelen pälwan Keltäni aljyradyp barýardy. Ahyryn, maýyna geldimi, nämemi Kelte ýoldaşyny ýanbaşa alyp arkasyndan aşyryp, indew suwaran ýaly edip goýberýär. Arassa ýeňiş. Agyr mähelle ýeňijini gutladylar. Toýuň baýary köşekli düýäni idip:
– Ine, beg ýigit, baýragyň. Haýryny gör – diýip düýäniň ýüpüni Keltä tutduryp goýberdi.
***
Gojanyň bolsa ogluny alada edip bütin gije gözüne çiş kakylan ýaly boldy. Hasam ony iňkise goýýan zat, agtygy Nuralynyň her daýym alkymlap duran oýaly-ukuly gözlerini sermeläp “Ata, kakam näme gelenok” diýmesidi. «Gidenine esli gün boldy, suwam sabandyr, aç-suwsuz perişandyr o jelegaýlarda” ýaly ünjüler serinde dag dumany ýaly aýlanýardy. “Gowusy, yzyndan gideýin” diýip durka, gözleri gaýradan kerwen gurap gelýän iner-maýalarda eglendi. Kerwenbaşynyň ylla öz jigerbendidigine gözi ýetenden, şol tarapa yňdy. Ýükli erkegiň yzyndaky nätanyş köşekli düýe weli ony geňirgendirdi.
Kelte gelşine ýylgyryp ilki kakasy, soňam maşgalasy bilen görüşdi.
– Alyň, täze düýäňizi, höwri köp bolsun.
– Eý, ogul, kakaň indi o diýen elhal däl. Pälwan ýüregim indi birneme eljaslady. Saňa bir wesýetim, heran-haçan göreşe gitseň berk bellegin, baran ýeriňde öz akyl-parasat iň ilkinjidir.
Kelte ondan soňam ymgyr kän toýlarda ýeňiji boldy.
Bir günem ony idäp bir ýaş ýeleň Bamyda boljak toý çakylygyny gowşuryp gidýär.
Kelte bu toýa haý-meýilli gitmek bilen boldy. Ol kakasyndan idin alyp ýola düşýär. Bu toýa-da iç oguz, daş oguzdan ummasyz pälwanlar gelen eken. Beýle toý-tomgy ulusymyda setanda-seýranda bolardy. Baýragam gaty uludan – köşekli düýe, ownuk mallar, daşyndanam haly, ýene azyk-owkat…
Dörtajyda bolan toýda Kelteden asgyn gelen bamyly mapraç pälwanam ýeňlişinden heýwere ahmyrlydy. Ol bu toýda-da ýeňiläýse ile peçan boljak. Her edip, hesip etmeli, ýeňmeli. Bamyly pälwanyň kakasy oglunyň ýeňlenini gaty ýokuş görüpdi. Bu sapar ýeňlişden heder edip alaç ýumagyny çöşläp gelen eken. Göreş başlanyndan ol ýaşuly Keltäniň gowşak ýerini agtaryp başlaýar. Kelte bolsa yzly-yzyna ýeňýär. Howanyň jokrama jöwzasyndanmy, Keltäniň agzy kepäp ugraýar. Duran ýerinden iki tarapa garanjaklaýar, birdenem nazary guýa düşýär. Guýa tarap ýönelip, ýeteňkirläberende bir kamar ýüzli gelin eda bilen guýudan suw çekmäge durýar we çykaran ilkinji guwasyny Keltä uzadýar. Şo mahal barmaklary ýigidiň barmaklaryna kaklyşyp, Kelte nägehan duýgynyň toruna düşýär. Emma Kelte muňa ýanbermejekden gelýär.
Kelte göreş ýere gelýärkä, timisgenip yz çalyp ýören içi kitüwli netikaza şol Bamyly pälwanyň kakasy:
– Gidendäki ýöreýşi-hä däl, onda bir howsala bar, ine şu wagt göreşmegiň tüýs pursady – diýip ogluna meçew berýär. Hälki guýrugyny ýamzyna gysyp duran Bamyly pälwan orta çykyp özüniň Kelte bilen göreşmekçidigi hakynda bekewüliň gulagyna çawuş çakýar. Göreş başlanýar, ýöne, haýp, Keltäniň öňküligi ýok. Süňňi halys gowşapdy. Göreş uzaga çekýär, akybet Bamyly palwan Keltäniň aýagyndan çilşirip arkanlygyna ýykyp goýberýär.
Keltäniň ýeňişli dünýede birinji ýolam ýany ýere degipdi, şonda kakasynyň wesýeti ýadyna düşýär.
Ýeňilmegine şol sahypjemal gelin sebäp bolupdy. Ony germewine dulan zat, suw içende diňe bir barmaklaryň kaklyşmasy däl, şol wagt şemalam gelniň arka tarapyndan ösensoň keteni köýnegiň anwar ysy Keltäni beýhuş edipdi.
Kelte özüniň ýalňyşanyny bildi, “Ýeri saňa şol wagt suw içme nä körüňe gerek diýsene” diýip ah urdy.
Kelte kyrk ýaşyna barynça toýlarda göreşdi. Kakasynyň ündewlerini mydama kalbynda ezizledi. Gadyrdan pederiň hatyrasy, özüniň çyn yhlasy bilen ulus-il ony Mähnet pälwan diýip hormatlady. Ondan soň bolsa obanyň ýetginjeklerine göreş tilsimlerini öwretmek bilen boldy. Her bekewülçilik eden toýunda şol guýuly waka ýadyna düşüp, nakysja ýylgyranyny özi-de bilmän galýardy.
Jumadurdy Hurmandy
– Adamyň ýolda oňa-muňa sowuljak-etjek dagy diýmedimi? – Gelni ýok diýýän mysaly başyny ýaýkady. Ýaşuly çaýyny içse-de içdi welin, nirä içenini bilmedi. Ne lezzetini duýdy, ne-de tagamyny. Gök çaýyňam ýeri özüňe belet.
***
En süýdünden doýa garna ganmadyk Enwerjik ýagty dünýä iglije gelýär. Şol sebäpdenem ol eýikmänjik kemala geldi. Oba içinde ýörgünli ady Keltedi. Her gezek muňa-da onuň oglantak göwni debsilenen ýaly bolýardy. Wagt geçdi, heňňam aýlandy. Indi bolsa öz deňleriniň hammesinden uzyn hem süňklekden eginlek, daýanykly ýigit.
***
Kelte çölde odun ýygyp ýörkä ýanyna iki sany sarwan gelip:
– Ýeri haw, peşeneli ýigit, nireden, kimlerden bolarsyň – diýip ýaşuluragy sorady.
– Ýandakly obasyndan, kakamada Yklym pälwan diýerler, amaşa kabylasyndan bolarys.
Ýaşuly Yklym aganyň adyny eşideninden:
– Oglum, gel täzedenem bir görşeli. Ahal ulusynda ony tanamaýan ýek-tükdür. Ata kesbini ýöredýänsiň-le senem?!
– Hawa, käýarym göreşäýmäm bar meniňem.
– Oň ýaly bolsa diňle. Ertir gum içindäki Dörtajy obasynda uly toý tutuljak. Ahalyň merdem pälwanlary ýygnanjak. Eger hyýalyň bolsa-ha...
Toý, göreş diýilse hiç durup bilmeýän Kelte dessine razy boldy.
Onuň göreşden tälimi ýetipdi. Kakasy juwan wagty bütin Ahaly baglan pyýadady.
Kelte toýda çaý-çörekden garnyny mazaly otaryp, özüni pugta seýisledi. Toýa dumly-duşdan pälwanlar gelipdir. Bir wagtyň özünde dört ýerde göreş gidýärdi. Kelte ägirt göreşýärdi, garşydaşlarynyň çaky-çeni däldi. Göreş gyş gijelerine döndi. Iň soňunda iki adam galyp, şolaryň biri hem Kelte boldy. Pälwanlar tutluşýar, boldum–boldum edilenden soň Bamydan gelen pälwan Keltäni aljyradyp barýardy. Ahyryn, maýyna geldimi, nämemi Kelte ýoldaşyny ýanbaşa alyp arkasyndan aşyryp, indew suwaran ýaly edip goýberýär. Arassa ýeňiş. Agyr mähelle ýeňijini gutladylar. Toýuň baýary köşekli düýäni idip:
– Ine, beg ýigit, baýragyň. Haýryny gör – diýip düýäniň ýüpüni Keltä tutduryp goýberdi.
***
Gojanyň bolsa ogluny alada edip bütin gije gözüne çiş kakylan ýaly boldy. Hasam ony iňkise goýýan zat, agtygy Nuralynyň her daýym alkymlap duran oýaly-ukuly gözlerini sermeläp “Ata, kakam näme gelenok” diýmesidi. «Gidenine esli gün boldy, suwam sabandyr, aç-suwsuz perişandyr o jelegaýlarda” ýaly ünjüler serinde dag dumany ýaly aýlanýardy. “Gowusy, yzyndan gideýin” diýip durka, gözleri gaýradan kerwen gurap gelýän iner-maýalarda eglendi. Kerwenbaşynyň ylla öz jigerbendidigine gözi ýetenden, şol tarapa yňdy. Ýükli erkegiň yzyndaky nätanyş köşekli düýe weli ony geňirgendirdi.
Kelte gelşine ýylgyryp ilki kakasy, soňam maşgalasy bilen görüşdi.
– Alyň, täze düýäňizi, höwri köp bolsun.
– Eý, ogul, kakaň indi o diýen elhal däl. Pälwan ýüregim indi birneme eljaslady. Saňa bir wesýetim, heran-haçan göreşe gitseň berk bellegin, baran ýeriňde öz akyl-parasat iň ilkinjidir.
Kelte ondan soňam ymgyr kän toýlarda ýeňiji boldy.
Bir günem ony idäp bir ýaş ýeleň Bamyda boljak toý çakylygyny gowşuryp gidýär.
Kelte bu toýa haý-meýilli gitmek bilen boldy. Ol kakasyndan idin alyp ýola düşýär. Bu toýa-da iç oguz, daş oguzdan ummasyz pälwanlar gelen eken. Beýle toý-tomgy ulusymyda setanda-seýranda bolardy. Baýragam gaty uludan – köşekli düýe, ownuk mallar, daşyndanam haly, ýene azyk-owkat…
Dörtajyda bolan toýda Kelteden asgyn gelen bamyly mapraç pälwanam ýeňlişinden heýwere ahmyrlydy. Ol bu toýda-da ýeňiläýse ile peçan boljak. Her edip, hesip etmeli, ýeňmeli. Bamyly pälwanyň kakasy oglunyň ýeňlenini gaty ýokuş görüpdi. Bu sapar ýeňlişden heder edip alaç ýumagyny çöşläp gelen eken. Göreş başlanyndan ol ýaşuly Keltäniň gowşak ýerini agtaryp başlaýar. Kelte bolsa yzly-yzyna ýeňýär. Howanyň jokrama jöwzasyndanmy, Keltäniň agzy kepäp ugraýar. Duran ýerinden iki tarapa garanjaklaýar, birdenem nazary guýa düşýär. Guýa tarap ýönelip, ýeteňkirläberende bir kamar ýüzli gelin eda bilen guýudan suw çekmäge durýar we çykaran ilkinji guwasyny Keltä uzadýar. Şo mahal barmaklary ýigidiň barmaklaryna kaklyşyp, Kelte nägehan duýgynyň toruna düşýär. Emma Kelte muňa ýanbermejekden gelýär.
Kelte göreş ýere gelýärkä, timisgenip yz çalyp ýören içi kitüwli netikaza şol Bamyly pälwanyň kakasy:
– Gidendäki ýöreýşi-hä däl, onda bir howsala bar, ine şu wagt göreşmegiň tüýs pursady – diýip ogluna meçew berýär. Hälki guýrugyny ýamzyna gysyp duran Bamyly pälwan orta çykyp özüniň Kelte bilen göreşmekçidigi hakynda bekewüliň gulagyna çawuş çakýar. Göreş başlanýar, ýöne, haýp, Keltäniň öňküligi ýok. Süňňi halys gowşapdy. Göreş uzaga çekýär, akybet Bamyly palwan Keltäniň aýagyndan çilşirip arkanlygyna ýykyp goýberýär.
Keltäniň ýeňişli dünýede birinji ýolam ýany ýere degipdi, şonda kakasynyň wesýeti ýadyna düşýär.
Ýeňilmegine şol sahypjemal gelin sebäp bolupdy. Ony germewine dulan zat, suw içende diňe bir barmaklaryň kaklyşmasy däl, şol wagt şemalam gelniň arka tarapyndan ösensoň keteni köýnegiň anwar ysy Keltäni beýhuş edipdi.
Kelte özüniň ýalňyşanyny bildi, “Ýeri saňa şol wagt suw içme nä körüňe gerek diýsene” diýip ah urdy.
Kelte kyrk ýaşyna barynça toýlarda göreşdi. Kakasynyň ündewlerini mydama kalbynda ezizledi. Gadyrdan pederiň hatyrasy, özüniň çyn yhlasy bilen ulus-il ony Mähnet pälwan diýip hormatlady. Ondan soň bolsa obanyň ýetginjeklerine göreş tilsimlerini öwretmek bilen boldy. Her bekewülçilik eden toýunda şol guýuly waka ýadyna düşüp, nakysja ýylgyranyny özi-de bilmän galýardy.
Jumadurdy Hurmandy
Arhiwiň ýagdaýy
● Doly tekst · RSS
○ Teswirler saklanmandyr
Ýazylan saýty: ertir.com · Çeşme: RSS lentasy (Web Archive) — ertir.com, 3 iýun 2017 ý. · Lentany gör ↗
Teswirler 0
Teswir ýok.