ULUMSYLYGYŇ AZABYNYŇ WE JEZASYNYŇ BEÝANY

Resul alaýhyssalam aýtdy:
— Üç dürli halk hemmeden öň dowzaha girer. Owwal patyşa zalym bolup, raýatlaryna azar berýän bolsa. Ikinji, baýlar hüşür-zekat bermese. Üçünji, özüni halklardan belent görseler.
Fakyh Abu Leýs aýtdy:
— Haktagala üç dürli adamlary dost tutar. Owwal, berhizkär garryny, berhizkär ýigidi bolsa ondan hem ýagşyrak dost tutar. Ikinji, sahylary ondan hem ýagşyrak dost tutar. Üçünji, kiçi göwünli kişileri has hem ýagşyrak dost tutar.
Ol üç dürli adamlary duşman tutar. Owwal, bozuk ýigitleri duşman tutar. Garry bozuk adamlary ondan hem ýamanrak duşman tutar. Ikinji, ulumsylary (tekepbirleri) duşman tutar. Ýarym tekepbirleri ondan hem ýamanrak duşman tutar. Üçünji, kapyrlary duşman tutar. Zalym patyşalary ondan hem ýamanrak duşman tutar.
Resul alaýhyssalam aýtdy:
— Beýle adamlaryň köňlünde ýüzärligiň dänesi ýalyjak hem tekepbirlik bar bolsa, behişt oňa haramdyr.
Mutrap bin Abdylladan rowaýat edipdirler. Bir gün ol öýýniň işiginde otyrdy. Haçjajyň bir uly weziri bardy. Ol serhoşlyk endigi bilen iki tarapyndaky halklara seretmän ötüp barýardy. Üstünde bolsa zerli donlar bardy. Iki tarapynda bolsa iki kişi mestlikden ýaňa uçup barýardy.
Ol wagt Mutrap:
— Eý, gapyl mest, bu näme iş etdigiň?! Bu işiňi goý. Ertir kyýamat güni Hudaýtagala saňa rehmet etmez – diýdi.
Ol weziriň muňa gahary gelip aýtdy:
— Eý Mutrap, sen meni tanamadyňmy? Men kimdirin, sen bu sözi maňa aýdar ýaly. Maňa ýagşy gara! Eger galat tanap aýdan bolsaň günäňi ötdüm. Eger rast tanap aýdan bolsaň, seniň bilen köp işim bolar – diýdi.
Onda Mutrap aýtdy:
— Men tanap aýdýaryn.
Onda ol wezir aýtdy:
— Men kimdirin?
Mutrab aýtdy:
— Sen bir katra myrdar suwdan bolan adamsyň. Seni halklar görse ýüzleri gara bolar. Ahyryň hem bir myrdar öli sen. Sen ölseň mirasdüşerleriň: «Bu bendäni ýuwuň» diýip aýtsalar, hiç kim seni ýuwmaz. Namys ederler. Meger ol bende garyp biçäre bolsa, gazanç üçin ýuwar. Adamlar: «Bu myrdaryň tekepbirligi nähili tekepbirlik bolar» diýdiler. Ol wagtda ol wezir bir salym başyny aşak salyp durdy we bihuş bolup ýykyldy. Bir näçe wagtdan soň huşuna geldi. Eýse Mutrabyň aýaklaryna başyny goýup, toba etdi we näçe wagtdan soň Allanyň welilerinden (dostlaryndan) boldy.
Resul alaýhyssalamdan rowaýat aýdypdyrlar:
Resul alaýhyssalam zamanynda bir adam bardy. Ol adam tekepbirdi we halklara salam bermezdi. Hudaýtagala ýere emr etdi we «Eý ýer! Ol adamy ýuwut» diýdi. Ol bendäni şol wagt ýer ýuwtdy. Ol heniz hem ýeriň astynda bardyr – diýipdirler.
Hezreti Omar halypa wagtynda Şama barar boldy. Ýanynda birnäçe gullary bardy. Olar ony bir düýä mündürdiler. Ol onuň bilen birnäçe ýol ýöredi we birnäçe ýola bolsa gullaryny mündürdi. Çünki ol Seýit Älemden : «Özüňi halklardan artyk tutmaklyk oňat gylyk däldir» diýip eşidipdi. Olar Şama ýakyn bardylar.
Eýse Ebu Ubeýda:
— Hezreti Omar Şama gelýär – diýip, habar berdiler.
Abu Ubeýda ýüz müň atly kişini onuň öňünden çykardy. Bu wagtda düýä münmeklik guluň nobatydy. Hezreti Omar bolsa pyýada ýöräp gelýärdi. Ol wagt hezreti Omaryň iki aýaklary laýdy. Abu Ubeýda hezreti Omary bu halda görip aýtdy:
— Eý Omar, ýüz müň atly kişi sizi garşylamak üçin gelýär. Bu ne haldyr? – diýdi.
Abu Ubeýda at getirdi. Hezreti Omar münmedi.
Aýtdy:
— Eý Abu Ubeýda! Musulmançylygyň şertleri bardyr. Uly şerti halklaryň biderek işleri we gybatlarydyr. Halklaryň gözüne toprak ýaly pes bolmak mertebäňi belent eder. Ýene bir şerti kiçi göwünlilikdir. Musulmançylyk tekepbirlik bilen hasyl bolmaz – diýdi.
Ol düýäniň başyny tutup Şama girdi. Aýaklarynyň laýy bilen tagtyň üstüne geçip oturdy.
Adamlara:
— Eý jemagat! Biliň her kim özüni adamlardan uly tutsa, Haktagaladan daş bolar.
Azazyl özüni uly tutanlugu üçin Haktagaladan daş düşdi. Kapyrlar ýer ýüzüniň ylmyny okasalar hem tekepbirlik etdiler we Haktagaladan daş düşdüler. Eý doganlar gördüňizmi, tekepbirlik edeni üçin gamyşy oda köýdürdirler. Gamyşy kebap edip, dünýäniň oduna köýdüren bolsalar, adamlar tekepbirlik etseler, onda olary ahyrýet oduna köýdürerler. Ahyrýet ody bu dünýäniň odundan ýüz esse, belki müň esse, artykdyr.
Hezreti Süleýman alaýhyssalam bir gün alty ýüz müň kişi bilen patyşalygyny bildirmek üçin ýer astyna girdi. Ol wagt onuň gulagyna: «Eý, Süleýman, kimiň köňlünde azajyk tekepbirlik bar bolsa hem Meniň didarym şoňa haram bolar» diýen owaz geldi.
Muny eşidip hezreti Süleýman gorkdy. Ol:
— Eger mende ulumsylyk peýda bolsa, men Haktagaladan daş düşerin – diýip pikir etdi we ol ýerden gaýtdy.
— Şyh Hasan Basry (Alla ondan razy bolsun!) bir derýanyň kenaryndan ýöräp gelýärdi. Derýanyň boýunda bir är bilen bir hatyn şerap içip otyrdylar. Ol wagtda Şyhyň gözüne ol iş mekruh göründi. Şyh: «Bu niçiik bendedir hatyn bilen şerap içip oturar?!» diýip özüni ondan belent gördi. Ol wagtda derýada bir kimse gark boldy. Şerap içiji derýa girip, ol kimsäni maly bilen alyp çykardy. Emma derýada ýene bir kişini taşlap çykdy. Şol wagt ol Şyh ýetip geldi. Şerap içiji:
— Eý Hasan, ol kişini saňa goýdum-diýdi. Ol wagt Şyh Hasan derýa gadam goýdy. Eýse, Şyh Hasan derýa batdy. Mundan öň derýada ýüzerdi emma, batmazdy. Ol wagt Şyh gorkup derýadan çykdy.Şerap içiji derýa girip, ol bendäni hem alyp çykdy. Ondan soň aýtdy:
— Eý Şyh Hasan Basry, bir mertebe özüňi belent tutanyň sebäpli derýada batdyň. Mundan soň munuň ýaly işi goýgul, beýle ýol bilen kapyr bolarsyň. Biz ikimiz ene-oguldyrys. Seni synap görmek üçin enemi nämährem hatyn görkezip, suwy şerap edip içdik-diýdi. Ondan soň Şyh Hasan Basry hergiz özüni adamlardan belent tutmady.