Geçmişden Eşidilýän Ýañ (Arazbaý Öräýew) kitaby çapdan çykardyk

#ARAZBAÝ ÖRÄÝEW

#GEÇMIŞDEN EŞIDILÝÄN ÝAÑ

#Esseler

Aşgabat ''Magaryf'' 1992

BBK 84. Tur 7
Öräýew A.

083 Geçmişden eşidilýän ýañ: Esseler/ Orta hem uly ýaşly mekdep okuwçylary üçin. - A.: Magaryf, 1992.

Türkmen halkynyñ baý hem gyzykly taryhy bar. Eliñizdäki kitapda-da ylmy-çaklamalar žanrynda ýazylan makalalar, esseler sizi şol täsin geçmişe syýahata äkidýär. Bulary okan ýaş okyjy öz dünýägaraýşyny giñelder.

4802000000-2457
Ö_________________101-92 BBK 64 Tur 7

ISBN No 5-675-00671-0

A. Öräýew 1992

#Giriş

Aññat-aññat gum depeleri. Sähel şemal össe süýşüp, suw kimin akýan urgun çäge. Ine, Türkmenistanyñ tutýan meýdanynyñ ummasyz eýeläp ýatan Garagum çöli. Bu çölüñ asyrlar boýy syran mele çägesi, üýşmek-üýşmek, beýik-beýik depelere öwrülip, türkmen halkynyñ taryhynyñ, gör, näçe syrly sahypalaryny gömüp ýatyr. Güýçli tupandan soñ, gum depeleri göçüp-gonup, öñki orunlary ýalazy ýer galýar, şonda küýzedir aýna çäçlerine baý, haýsy döwürde azymly gala bolandygyny bildirip ýatan harabalyklaryñ hem üsti açylýar. Garagum çölünde, umuman, Türkmenistanda şeýle harabalyklar az däl. Gadymy Mary, Ürgenç, Änew, Maşady-Miaseriýan, Nusaý, Parawa ýaly ady birwagtlar äleme meşhur bolan şäherler, galalar hakda aýtnanyñda-da, olaryñ sany ýüzlerçe. Ine şol galalarda, şäherlerde, seññerlerde, obalarda ýaşan halk - türkmen halky, biziñ ata-babalarymyz hakda bilýän zatlarymyz örän ujypsyz. Olaryñ asyrlaryñ gatyna siñip galan aladasy, toýy-baýramy, ýasy-sadakasy, urşy-gowgasy, güni-güzerany biziñ üçin köp babatda garañky bir dünýä bolup görünýär.
Türkmenistanyñ ýowuz, suwsuz-çölsüz, jokrama yssy howa şertlerinde käriz gazyp, kak ýasap, ýap-çil çekip, ekin ýetişdiren babadaýhanlaryñ zähmetini göz öñüne getirip, hyrçyñy dişläniñi duýman galýarsyñ. Ýer togalagynyñ hiç bir ýerinde ekin ösdürip ýetişdirmek şeýle hossaly, kyn bolan däl bolsa gerek. Küdüñ bilen her gezek uranda ýalpyldap ot çykyp gidýän läheñ-läheñ daşlary goparyp gazylan kärizleriñ şu günki günlere çenli saklanyp, suwunyñ jüññüldäp durşuny görüp, ata-babalarymyzyñ jepakeşligine baş egesiñ gelýär. Bir pil göterseñ, ornuna on pillik çäge akyp gelýän gum depeleriniñ arasynda gazylan kyrk gulaçlyk guýulary, tomsuñ jokrama yssysynda hem buz ýaly suwly sardoblary synlanyñda, olar biziñ pederlerimiziñ jepakeşliginiñ şanyna gurlan ýadygärligi ýada salýar.
Ýüñ darap keçe basmagy, dünýäde deñi-taýy bolmadyk haly-palaslary dokamagy başaran gelin-gyzlarymyz, owazy äleme ýaýran gaz boýunly, gyz gylykly ynsan göwünli, ýüwrük bedewleri ýetişdiren seýislerimiz, seredeniñde gözüñi iýip gelýän nepis şaý-sepleri döreden zergärlerimiz, depesi buluda direýän äpet minaralary gurup, öz ýasalyş syryny şu gün hem bermän gelýän syrçaly ymaratlary, ýaşaýyş jaý gurmak ussatlygynyñ çür depesi hasaplanýan altyganat ak öýleri ýasan binagärlerimiz gündiziñ güni lowurdap, altyn-kümüş öwsüp duran sur hem-de garaköli baganalary almagy başaran çarwalarymyz; ýedi gat ýere, ýedi gat asmana pikir ýetirip oturan ak sakgally pähimdarlarymyz; il-günüñ namys ary üçin tug çekip, jyza parladan, gylyç urup, naýza sanjan, ok atyp, ýaý çeken şir ýürek merdanlarymyz, şirin-şirin aýdym - sazlary, başga hiç bir halkyñka meñzemeýän özboluşly saz gurallary bolan dutardyr gyjagy, gargydyr gamyş tüýdügi, gopuzdyr nagarasy bilen ýürekleri bendi etmegi başaran sazandalarymyz, akyl-paýhasyñ hem mertligiñ-batyrlygyñ gözbaşy bolan ak sakgally dana gojalarymyz, ellerinden dür, dillerinden bal dökülýän çeper mamalarymyz, uz basyp, seýkin ýörände ýüregi gobsundyrýan edepli-ekramly gyzlarymyz, är-ýigitlerimiz, aý, garaz, külli türkmen halky diýip at alan pederlerimiz, bize sanap tükedip bolmajak bimöçber-bibaha baýlyk, ummasyz miras galdyrypdyrlar.
Emma asyrlardan-asyra, nesillerden-nesle geçip, şu günlere ýetip gelen şol miras köp halatda har tutulmagy, nämynasyp bahalanmagy, gadyr-gymmatynyñ gaçyrylmagy örän gynandyrýar. Arkama - arka aýlanyp atadan ogla, eneden-gyza geçip gelen hünäleriñ ýitip daşlaşmagy ýüreklerde howsala döredip, köñlüñe gubar inderýär.
Okyjylaryñ giñ köpçüligi üçin niýetlenen şu kitapda, biz ata-babalarymyzyñ durmuşyny käbir sahypalary hakda gürrüñ ederis. Halk içinde giñ ýaýran rowaýatlara, ertekilere, nakyllara, atalar sözün, umuman folklora we beýleki dürli gürrüñlere esaslanyp, öz pederlerimiziñ durmuş psihologiýasyna aralaşmaga synanyşarys. Bu kitapda berilýän maglumatlar taryhylykda, ylmylykda belli bir derejede durnukly bolsa-da, oña bolan garaýyşlarda, çemeleşmelerde, çaklamalary öñe sürmek bilen, awtor diñe bir maksady göz öñünde tutýar. Ol hem her bir okyjynyñ, ata-babalarymyzyñ galdyran miraslaryna döredijilikli garaýyş bilen çemeleşmegini gazanmak we şonuñ bilen birlikde olaryñ baý fantaziýasyny gorjalamak arkaly täze pikir öwrümlerini döretmekdir. Şeýle etmek bilen awtor ýaşlar biziñ öz taryhymyza eýe bolan mirasymyza bolan dar garaýşyñ çygryndan çykyp, torç bolan ýol bilen ýene-de şol mälim netijelere tarap gitmän, täze-täze ugurlar tapar, bu ugur olary üýtgeşik bir açyşyñ üstünden elter diýip umyt edýär. Belläp geçişimiz ýaly, biziñ taryhymyzyñ köp sahypalary ýitirilendir. Olary haýsy ugurdan, nireden tapmalydygyny welin anyk aýdyp bilýän ýok. Ol sahypalary ylym folklor älemine seýran etmek bilen tapyp bolar. Halk pähiminiñ naýbaşy önümi bolan ''Görogly'' eposy, Magtymguly atamyz, söweşjeñ hem-de uz gelinler-gyzlar we ýene-ýeneler hakda gürrüñ gozgamak bilen, awtor olaryñ meşhurlygynyñ gözbaşy hakda pikir ýöredýär. Geliñ, her birimiz öz ýanyndan ylalaşyp ýa-da ylalaşman şol pikirleri akyl elegimizden geçirip göreliñ. Belki, olaryñ arasyndan her kim bir peýdaly dänejik tapýardy. Şeýle bolsa, siziñem, biziñem yhlasymyzyñ ýerine düşdügi bolar.

#Ýar gyrmyzy geýinipdir
Biziñ planetamyzyñ halklary üç müñden-de gowrak dilde gepleýärler. Olaryñ arasynda onlarça million adamly uly milletler hem, Amazonkanyñ Branka derýasynyñ ugrunda ýaşaýan Arikapo ýaly 14 adamly (5 erkek, 4 aýal, 5 çaga) taýpa-da bar.
Bu halklaryñ ählisiniñ (şol sanda Arikapo ýaly maýda taýpalaryñ-da) dil aýratynlyklarynyñ bolşy ýaly, gepleýiş äheñinde, geýnişinde, däp-dessurlarynda hem özboluşly aýratynlyklar bar. Olaryñ aglabasy forma taýdan başga-başga bolsa-da, mazmun taýdan juda ýakyn.
Emma, käbir halklaryñ durmuşynda başga ýerlerde juda seýrek duş gelýän, geñ enaýy adatlar we däp-dessurlaram bar. Şeýle täsin adatlaryñ birnäçesi indi ençeme wagt bäri etnograflary gyzyklandyryp gelýär. Şolaryñ esasylaryndan biri hem ýaşmak ýaşynmak adatdyr. Durmuşa çykan gyzlaryñ ýüzüni büremek adaty örän köp halklarda bar. Emma ýaşynmak adaty diñe türkmenlerde we başga-da sanlyja halkda bar.
Türkmenlerde ýañy-ýakynlara çenli dowam edip gelen, birnäçe halklarda häzir dowam edip gelýän bu adat boýunça, esasanam gelinler ýaşynýarlar. Munuñ tersine, ýeriñ ýüzünde ýekeje halkda - tuareglerde öýlenensoñ,erkekler ýaşynýarlar.
Yslam dininden birnäçe asyr ozal, iññän gadymy döwürlerde dörän bu adatyñ mazmunyna etnograflar häli-şu güne çenli düşünip bilenoklar. Şu babatda ''Znaniýe sila'' žurnalynda taryh ylymlarynyñ doktory A. Perşiñ ''Tuaregler näme üçin ýüzüni örtýärler'' diýen makalada hakykada has ýakyn çaklamalary öñe sürüpdir.
Biz şu makalamyzda ýeriñ ýüzünde, megerem, diñe türkmen halkynyñ durmuşynda duş gelýän, başga bir täsin däp hakynda aýtmakçy.
Näme üçindir, türkmen gelin-gyzlary öñki döwürde diñe iki reñkde: gyzyl we ýaşyl reñkde geýinipdir. Munuñ şeýledigine göz ýetirmek üçin biziñ günlerimize çenli ýetip gelen ýazuw çeşmelerine we halk döredijiligine ser salmak ýeterlikdir.
Al-ýaşyl bürenip çykar perisi,
Kükeýip bark urar anbaryñ ysy,
(Magtymguly, ''Türkmeniñ'')

Geýinipdir gyzyl-ýaşyly,
Bilmen nedir ýar hyýaly...
(Magtymguly, ''Uýat eýleýir'')

Her saba gelerdi gülüp oýnaýyp,
Al-ýaşyl geýinip, jöwlan eýleýip,
(Andalyp, ''Leýli-Mežnun'')

Gül gyrmyzy geýip çykmyş hülleden,
Bu ýerde söwdügim tapdym Alladan
(''Gül-Bilbil'')

Ýarym geler güle-güle,
Gülüşi meñzär bilbile,
Niçe gözel gyzlar bile,
Bar gyrmyzy geýinipdir.
(''Saýatly - Hemra'')

''...Gel Tahyrym, bag seýline gideli diýip, baga gitdiler, ikisi Leýli-Mežnun dek biri gyzyl, biri lajywert gülgün lybaslaryny geýip, göýä älemgoşar dek bolup, baga seýil edip, wagtlaryny hoşlap ýörer erdiler''.
(Mollanepes, ''Zöhre-Tahyr'')
Biziñ aýdýanlarymyzy tassyklaýan, ýazuw çeşmelerinden alnan, şeýle mysallary näçe getirseñ-de boljak.
Halk döredijiliginden hem şu manyda birki mysal alyp göreliñ:
Doganjygmy hopba etsem,
Altyn zerli gupba etsem,
Ýaşyl-gyzyl mahmaldan,
Öz ballyma güpbi etsem.
(Hüwdi)
Türkmenlerde öñki döwürde ýaş çatynjalaryñ toýy güni, nika gyýylýan wagty: ''Ak gök geýdirme, arpa çörek iýdirme'' diýen äheñdäki sanawajyñ sanalandygy köpler bilýän bolsa gerek. Bu zatlar toý şagalañyny artdyrmak üçin tapylan degişmemi ýa-da öýlenýäne berk sargytmy? Her näme hem bolsa, ýaş çatynjalar şol sargyda eýermäge çalşypdyrlar.
Munuñ şeýledigini ''Saýatly-Hemra'' dessanynda Hemranyñ:

''Ýarym geýinipdir gyzyl, aklary,
Arzrumdan gelen gyzyl, aklary.

Geýgeniñ gyrmyzy, çykar aklary,
Näzik endamlara dolaşan kibi

diýip, Saýadyñ ak reñkli lybas geýinmegine garşy bolýan epizodynda hem görýäris.
Hawa tebigatdaky asyl reñkler bolan gyzyl, ýaşyl, ak, gök, sary, gara reñklerden türkmen gelin-gyzlary, belläp geçişimiz ýaly, diñe iki reñkde: ýaşyl we gyzyl reñkde ýa-da şolar bilen düzümdeş al, gyrmyzy, mämişi, elwan reñklerde eşik geýipdirler. Munuñ sebäbi nämedenkä?
Gara reñkli geýimiñ aýal-gyzlar üçin ýas lybasy hasaplanandygy bize mälim. Emma, ata-babalarymyzyñ aýal-gyzlaryñ ak, gök reñklerde geýinmegi hem oñlamandyklaryny näme bilen düşündirmek bolar?
Garagumda mele suwly derýanyñ bolmazlygy, türkmen halkynyñ ýaşaýşyny belli bir derejede topbak-topbak bolup gaýyp ýören bulutlara bagly edip goýýardy. Şonuñ üçin-de, ýaz aýlaryndaky bulutsyz göm-gök asman şeýle garaýşyñ döremegine sebäp bolan bolaýmasyn? Ýa-da ''Bir gytçylygyñ, bir bolçulugy'' diýilşi ýaly, Garagum çöli bilen eginleşip ýatan Hazar deñziniñ gök öwsüp duran ýaramsyz suwy sebäpli boldumyka?
Türkmenleriñ gelin-gyzlara ak, gök reñkde geýinmezligi ündemeklerine şu zat sebäp bolandyr diýen çaklamalary näçe uzaltsañ uzaldyp oturmaly. Emma şu ýerde bir zady aýratyn bellemegimiz zerur. Ata-babalarymyzyñ reñklere gadym wagtky bolan garaýşy häzirki ylym taýdan ykrar edilen garaýyşlara juda kybapdaş gelýär. Munuñ özi türkmen halkynyñ reñkler äleminiñ syrlaryna has gadymy döwürlerden düşünip başlandygyny añladýar.
Sährada ýagtynyñ reñki ak, asmanyñ reñki hem gök. Bu ýerde ak, gök reñkdäki geýimiñ ýagty sähranyñ we gök asmanyñ fonunda täsirsiz görünmegi tebigy zatdyr. Ýaşulylarymyz aýal-gyzlara ak, gök reñkde geýinmezligi hut şu sebäbe görä nesihat eden bolsalar gerek.
Reñkler barada ýazylan ylmy işler olaryñ şu babatda mamla bolandyklaryny tassyklaýar.
Baryp 1810-njy ýylda tanymal nemes şahyry Iogan Wolfgan Gýote meñzeş reñkleriñ adama ýaramaz täsir edýändigini we giñden beýan edipdir. Ol gök reñki ''garañkylyk dünýäsi'' diýip häsiýetlendirýär. Reñkler meselesiniñ üstünde düýpli işläp, bu ugurda köp täzelikleri tapan Filip Otto Runge hem bu meselede Gýote bilen pikirdeş eken.
Angliýanyñ alymlary gök reñk adama ýaramaz täsir edýär diýen netijä gelipdirler. Häzir bu ýurtda gök reñk adama arrykladyjy täsir edýär diýen pikire uýup, naharhanalary gök reñke boýamakdan gaça durýarlar.
Umuman, bir söz bilen aýdanyñda, türkmenlerde ir wagtlardan bäri gök reñkler we görnüş olaryñ adama edýän täsiri barada anyk düşünjeler bolupdyr.
Durmuşyñ bezegi bolan zenanlara, ýowuz türkmen sährasynda şol döwürde hökmürowanlyk edýän ak, gök we sary reñklere meñzeş geýinmezligi ündemekleri olaryñ gündelik durmuşda-da şol garaýyşlara eýerendiklerini añladýar. Türkmen haly-palaslarynda, beýleki bezeg-nagyşly zatlarda agdyklyk ediji reñkleriñ gyrmyzy we ýaşyl bolmagynyñ bir sebäbi hem şonuñ üçindir. Ikinji bir tarapdan, bu reñkleriñ adamyñ ruhuny dokundyryjy häsiýeti hem barmyş. Agzalýan zatlaryñ gadymylygy şeýle düşünjäniñ türkmenlerde had irki döwürlerde dörändiginden habar berýär. Türkmenleriñ ata-babalary bolan oguzlarda-da reñkler bilen baglanyşykly däp-dessurlaryñ bolmagy munuñ şeýledigine güwä geçýär.
Oguzlar toýa gelen myhmanlar üçin dürli reñkli öý dikýän ekenler. Şonda her reñkde dikilen öýüñ ýörite añladýam manysy bar eken. Mysal üçin, olar öýleriñ gara reñklisinde ogul-gyzy bolmadyk myhmanlary oturdupdyrlar.
Şeýle düşünjäniñ gadymylygyny subut edýän faktlaryñ hataryna A. Steýniñ tarapyndan tapylan we W. Tomsen tarapyndan ilkinji gezek neşir edilen orhon-ýeniseý ýazuwynda, gadymy türki dilinde ýazylan golýazma-ýazuw ýadygärligi bolan ''Ýaşyl gaýa ýazlagam, gyzyl gaýa gyşlagym'' diýen jümläni hem goşmak bolar.
Has gadymy wagtlarda ölenleriñ jesedini hem gyzyl reñke boýap gömýän ekenler. Munuñ şeýledigini Türkmenistanyl territoriýasynda geçirilen arheologiki gazyp-agtaryşlar netijesinde toplanan maglumatlar tassyklaýar.
Umuman, sözümizi jemläp aýtsak, biziñ ata-babalarymyzyñ reñkler babatda berk uýan ýörite bir ýörelgesi bolupdyr. Şol ýörelgäniñ formirlenişi we ösüş prosesleriniñ öwrenilmegi, türkmen halkynyñ gadymy durmuşynyñ syrly taraplaryny açmaga uly ýardam ederdi.
#Söweşjeñ Zenanlar
Türkmen zenanlarynyñ häzirki döwürde dakynýan bezeg şaý-sepleriniñ, gadym zamanda aýal-gyzlara söweş lybasy bolup hyzmat edendigini köpler bilýän bolsa gerek. Asyrdan-asyra geçip, birwagtlar urşa çykylanda, kelläñe geýilýän kümüş sopbaç-gupba, döşüñi goramaga hyzmat eden galkan-gülýaka, bileginden tirsegine çenli geýilen sowut-goşma bilezlige, uzyn dört örüm saçy gylyjyñ ýiti tygyndan goran sowut-çapraz, gyz-gelinleriñ göwsüni garnyny naýzanyñ ýiti tygyndan goran galkan-asyga, bokurdaklaryny sary ýaýyñ gelip çümmeginden goran halka-bukawa öwrülip, özüniñ ilki görnüşini saklan hem bolsa, häsiýetini ýitirip simwola, bezeg-şaý mysalyna geçipdir.
Eýsem şol döwürde ýaşan gelin-gyzlar, erkekler bilen deñ hatarda şeýle söweş lybasyny geýip urşa çykdylarmyka? Bu agyr lybasy geýnen zenanlar, erkekler bilen başa-baş durup, gylyç salşyp, naýza urmagy, at üstünde omuz çakyşdyryp, ok-ýaý atyşmagy başardymyka?
Bu hakda diñe gadymy taryhçylaryñ ýazgylary anyk aýdyp bilerdi. Biziñ bagtymyza üstünden müñlerçe ýyl geçendigine garamazdan ol zenanlar hakda gyzykly taryhy maglumatlar şu günlere çenli gelip ýetipdir.
Dünýäde iñ gadymy eserleriñ biri hasaplanýan Awestada (Ýaşt) Orta Aziýada çarwa taýpalar bolan ''Ýüwrük atly Turlar ýaşaýarlar'' diýip bellenýär. Pars çeşmelerinde turlar ''sak'' diýip atlandyrylýar. Grek ýazyjylary bolsa olara Skifler diýýärler. Pliniýleriñ Ulusy (biziñ eramyzyñ I asyrynda ýaşap öten gadymy Rim alymy) ''Tebigy taryh'' eseriniñ 6-njy kitabynda ''Ýaksartyñ (Syrderýanyñ) añry tarapynda Skif halklary sansyzdyr... Olardan iñ tanymaly saklar, massagetler, daýlar, issedonlar... arimasplar'' diýip belleýär.
Türkmenleriñ düýp iştimahy gelip çykyşy hasaplanýan şu taýpalar, söweşjeñ skif-sak, massaget zenanlary hakda Kliment Aleksandrly (b.e. II asyrynda ýaşan rimli ýazyjy) özüniñ ''Halylar'' eserinde ''Sak aýallary at üstünde gaçyp barýan ýerlerinden yzlaryna öwrülip, erkekler ýaly ýaýdan ok atýarlar'' diýip haýran galmak bilen belleýär.
Klawdiý Elian (b.e. II-III asyrlarynda ýaşan grek ýazyjysy) ''Dürli gürrüñler'' eserinde ''saklardan kimdir biri gyza öýlenmekçi bolsa onuñ bilen göreş tutmaly. Eger-de göreşde ýeñiş gyzyñ tarapynda bolsa, onda ýeñlen göreşiji (ýigit) gyzyñ ýesiri bolýar we şonuñ doly ygtyýaryna geçýär. Ýigit gyzy diñe göreşde ýykansoñ öz ygtyýaryna geçirip bilýär'' diýip ýazýar. Şu däp ''Gorkut atada'' hem giñden beýan edilýär.
Örän gadym wagtda dörän bu däbiñ türkmen halkynyñ arasynda orta asyrlardan has soñragam dowam edip gelendigi mälimdir. Munuñ şeýledigine ''Görogly'' eposynda Harman däliniñ durmuşa çykmak üçin: ''Meni göreşde ýeñmeli!'' diýip goýýan şeýle şertini ýada salan her bir adam añsat göz ýetirip biler. Elbetde, söweşjeñ taýpanyñ döreden bu däbi, şerti, kämillige ýeten her bir erkek göbekliniñ, her bir zenanyñ atly esger, batyrgaý urşujy hasaplanýan döwründe, olaryñ arasynda müzzerip ýören lellim, nalajedeýin erkekleriñ bolmaly däldigi hakyndaky islegden gelip çykandyr. Has ýönekeýleşdirip aýdanda, öz-özüni oñarmaýan adamyñ nesil öndürmäge we nalajedeýinleriñ sanyny köpeltmäge hukugy ýokdur. Şeýle adamlar bolaýanda hem, agyr günde iliñ-günüñ derdine ýaramaz diýen düşünje şol döwürlerde höküm sürüpdir.
Diodor (b.e. I asyrynda ýaşap öten grek taryhçysy) özüniñ 40 tomdan ybarat ''Taryhy kitaphana'' diýen eseriniñ bir ýerinde ''Şol döwürde Saklarda Zarina atly söweşmegi gowy gören aýal patyşalyk edipdir. Zarina köp ýeri medeniýetleşdiripdir, şäherleri gurupdyr'' diýip ýatlap geçýär.
Zarina hakda bize gelip ýeten başga bir maglumat hem örän gyzyklydyr. Özüniñ ilkinji äri Kidreý ölensoñ Zarina Parfiýanyñ hökümdary Mermere äre barýar. Şol nikadan soñ, öñ Midiýanyñ patyşasy Astribara garaşly bolan parfiýalylar, saklaryñ gol astyna geçýärler. Midiýa olara garşy urşa başlaýar. Söweş wagty Zarina ýaralanýar. Midiýaly tanymal adam Striangeý kowalap ýetip ony atdan agdarýar. Ýöne, atdan ýykylanyñ juda owadan aýaldygyny görüp, ol Zarinany öldürmäge dözmeýär. Ykbalyñ gerdişine görä soñ bir söweşde Striangeý Zarinanyñ adamsyna ýesir düşýär. Ol Striangeýi ölüme höküm edýär. Emma Zarina birwagtky halasgäriniñ günäsini geçmegini adamsyndan haýyş edýär. Mermer onuñ aýdanyny etmeýär. Muña gahary gelen Zarina Mermeriñ özüni ölüme buýurýar. Midiýa bilen ýaraşyk baglaşylýar. Parfiýa Astibara gaýdyp berilýär.
Saklaryñ paýtagty hasaplanan Roksanak şäherinde Zarina bilen Striangeýiñ duşuşugy bolýar. Şa aýal ony hormat bilen garşylaýar. Onuñ söweş arabasyna münýär. Striangeý bu owadan aýala jany-dili bilen aşyk bolýar. Emma Zarina oña özi bilen söýgi gatnaşygyny açmak gelşiksiz hasaplanar diýip düşündirýär. Onuñ: ''Diñe söweşde, duşmana garşy göreşilende ruhuñ berk bolmagy ýeterlik däl, bir pursatlyk eşretiñ hatyrasyna özüñi tükeniksiz derde salmazlygy hem başarmaly'' diýen sözlerini eşiden aşyk Striangeý oña hiç zat diýmän gidýär. Onuñ Zarina ýazan hatynyñ bir bölegi iki-üç müñ ýyly üstünden ötürip biziñ günlerizde ýetip gelipdir. Ine şoñ hat.

#''Striangeýden Zarina!
Men seni ölümden halas etdim hem-de saña şu durmuşdan lezzet almaga mümkinçilik berdim. Emma sen, men babatda edýän işiñ göwnüñe makul bolmasa, senem meniñ düşen günüme düşersiñ''. Şeýle diýip, Striangeý özüni öldürmek üçin gylyç getirmeklerini buýrupdyr. Bu pajygaly söýgi dramasynyñ soñunyñ nähili gutarandygy belli däl, ýöne gadym döwürde zenanlaryñ öz mertebesiniñ nä detejede belent saklamagy başarandygy welin äşgär.
Gadym döwürde mertligi bilen özüni tanadan patyşa aýallaryñ biri Tomiris hakynda gyzykly rowaýat bar.
Taryhyñ atasy diýen at alan Geredotyñ ''Taryh'' kitabynda ýazmagyna görä, Eýranyñ patyşasy Kir, massaget taýpasyny golastyna salmak maksady bilen onuñ patyşasy Tomirise sawçy iberipdir. Tomiris onuñ pikirini añyp, sawçylary yzyna kowup goýberipdir. Şonda Kir Araks derýasyndan geçip, massagetlere garşy uruş başlapdyr. Tomiris oña''Saklan! Özüñkilere patyşalyk et!'' diýen duýduruş bilen ilçi iberipdir. Ýöne Kir bu duýduryşa gulak asmandyr. Ol çölüñ jümmüşine girip, şeýle bir pirim gurupdyr.
Ol çölde uly toý saçagyny ýazdyrypdyr, ony dürli-dümen iýmitden, meýden dolduryp, ol ýerde uly bolmadyk goşun bölümini galdyryp, özi buky ýere çekilipdir.
Tomirisiñ ogly Spargapisiñ başlyklarynda gelýän goşun, toý-toýlaýanlaryñ üstüne çozup, baryny gyrypdyr-da, şol ýerde meý içip, ýeñşini bellemäge oturypdyr. Şol wagt hem Kir ýetip gelip, olary paýhynlapdyr. Spargapis ýesir düşüpdir.
Bu habary eşiden Tomiris Kire hat ýollapdyr. ''Eý gana suwsamyş Kir, sen üzüm suwy bilen meniñ oglumy gapyl galdyranyña baýrynma, sen ony söweşde ýeñip, harby edermenlik görkezip tutmadyñ! Indi meni diñle, sebäbi men saña ýagşylyk isleýärin. Meniñ oglumy gaýtaryp ber hem-de biziñ ýurdumyzdan git. Eger-de sen şeýle etmeseñ, massagetleriñ hökümdary Günden ant içýärin, men seni gana suwsan hem bolsañ gandan gandyraryn!''
Kir ýene-de patyşa aýalyñ aýdanlaryna üns bermändir. Spargapis bu masgaralyga namys edip, çydap bilmän özüni öldüripdir. Tomiris ähli güýjüni jemläp, Kiriñ üstüne çozupdyr. Şeýle bir gazaply söweş bolupdyr. Bu massaget zenan pars goşunynyñ köp bölegini gylyçdan geçiripdir. Kir öldürilipdir. Tomiris: ''Men seni aýdyşym ýaly gandan doýuraýyn-la'' diýip, Kiriñ kellesini adam gany doldurylan meşige çümdüripdir.
Polien hem (b.e. I asyrynda ýaşap geçen grek ýazyjysy) ''Harby mekirlikler''diýen kitabynda gadym dünýäde örän meşhurlyk gazanan patyşa aýal Semiramidanyñ galdyran ýazgysyny getirýär: ''Tebigat meni aýal edip ýaratdy, emma men edermenligim bilen özümi batyr erkekler bilen deñeşdirdim. Nin patyşalygyna erk etdim (men), gündogarda Ginam derýasyndan, demirgazykda saklara, sogdlara çenli.
Semiramidanyñ gurduran asma bagy hakynda, onuñ gadymy döwürde ýedi gudratyñ biri hasaplanandygy hakynda hem okyjylar bilýändir.
Pompeý Trogyñ ''Filippin taryhy'' diýen kitabynda-da gadymy skif zenanlary hakda maglumatlar bar. Ol beýleki milletler tarapyndan amazonkalar diýlip atlandyrylan, diñe aýallardan ybarat bolan söweşjeñ taýpanyñ bardygyny belleýär. Olaryñ edermenligine, söweşjeñ ukyplaryna duşmanlary hem belent baha beripdir.
''Skifler ilki şeýle şöhratlydylar, şeýle güýçlidiler, olaryñ özi Parfiýany we Baktriýany esaslandyrdylar, aýallary bolsa - amazonkalar patyşalygyny.
Söweşjeñ aýallaryñ taýpasy - amazonkalar hakda Arrianyñ ''Anabasis Aleksandra'' diýen kitabynda-da şeýle maglumatlar bar. ''Şol wagt Aleksandryñ ýanyna horezmlileriñ patyşasy Farazman 1500 atlysy bilen geldi. Şol Farazman özüni Kolhlaryñ hem-de Amazonkalylaryñ goñşusy diýdi. Eger-de Aleksandr olaryñ garşysyna ýöriş etse hem-de Eweksin deñziniñ boýunda ýaşaýan taýpalary boýun egdirmek islese, olara ýol görkeziji bolmaga we azyk bilen üpjün etmäge boýun boldy''.
Biziñ iştimahymyza degişli zenanlaryñ erkekler bilen deñ hatarda söweşlere, ýörişlere gatnaşandygyny Abulgazy Bahadur han hem: ''Türkmenleriñ şejeresi'' diýen kitabynyñ, ''Oguz hanyñ patyşalyk etmegi'' diýen bölüminde şeýle belläp geçýär:
''Ol döwürlerde beýik hökümdarlaryñ uzak ýola syýahat edende ýany bilen aýallaryny almak adaty bardy: şonuñ ýaly-da olaryñ ýanyndakylar hem ýany bilen alýardylar (aýallaryny), Oguz hanyñ begleriniñ biri hem ýany bilen aldy (aýalyny). Onuñ özi söweşde heläk boldy, emma aýaly welin halas boldy. Ol iki derýanyñ arasynda Oguz hanyñ (otrýadynyñ) yzyndan kowup ýetdi''.
Ýene-de şol kitapda, ''Taryhy gowy bilýän garrylar we bagşylar aýdýarlar: ''Ýedi sany gy oguz taýpalaryny özüne boýun edip köp ýyllap beglik edipdirler'' diýen maglumat bar (Olar: Altyn-Gözekli, Barçyn-Salyr, Şabakty, Genyn-Görekli II, Kerçelýulady, Kymyça-Kugaldy, Genyn Görkli).
Gadymy pars, grek Rim ýazyjylarynyñ taryhçylarynyñ söweşjeñ zenanlar hakda hakykaty ýazandyklary, olaryñ söweş däplerini soñky nesilleriñ hem dowam egdirendigini görkezýän parçalar halk dessanlarynda hem az däl. Meşhur ''Görogly'':
- Aýsoltan, ''gel bäri'' diýdi.
Sen gaç-da, sen gaç, boluberdiler. Görogly öñüni başlap gaçyberdi. Aýsoltan naýzanyñ ökjesi bilen Göroglyny atdan agdardy'' (sah 532).
''Aýsoltan öñüni başlap gaçyberdi, Görogly yzyndan ýetip urýar naýzany, sarsanogam, göýä ýere çüýlenen ýaly.
- At üstünde güýjüñ-ä zor ekeni, ikimiz bir göreşem tutup göreli!
Ikisi gujaklaşyp göreşip gidiberdiler. Aýsoltan Göroglyny ýanbaşa göterip, aýlap-aýlap ýeriñ ýüzüne ýapdy'' (sah. 533)
''Ärhasan bilen Gülaýym: ''Sizden gaýdan namart bolsun'' diýip, bular hem at goýdular. Giñ meýdanyñ göwsünde uly söweş başlandy, tä garañky düşýänçä uruş etdiler. Ärhasan bilen Gülaýym duşman leşgerini syndyryp, niredesiñ Çandybil diýip ýene ugradyberdi'' (sah. 595).
''Gülaýym gyz Gyratyñ jylawyny deñläp duşman leşgerleriniñ bir ýan çetinden girip, öñünden gelenini urup-uşatmaga başlady. Ynha turdy uly galmagal, düşdi şaleşgerleriniñ arasyna uly gul-gula. Gülaýym üç gije-gündiz şeýle bir uruş etdi. Hasan şanyñ zamanasy lerzana geldi, yns-jyns bary haýran bolup, täjip etdiler''(sah. 601).
''Saýatly-Hemra'' dessanyndaky Saýat han hem şeýle söweşjeñ gyzlaryñ biri. Dessandaky şu pursat üns berilmegine mynasypdyr:
''Saýat han sary ýaýyny biline guşanyp, gyzyl geýip, Hemranyñ eline almaz gylyç, Selbinýazyñ eline iki ýüzli hanjar berip:
Başymyza iş düşse bu ýaraglar gerek bolar diýip gazaba çykyp, her haýsy bir ata münüp, patyşanyñ dergahyna bardylar (sah. 201). Saýat han:
Eý serdar aga, men saña wagtynda köp ýagşylyklar etdim, indi ol ýaýdan çykansoñ gaýdyp gelermi? Sen meni uýada goýma - diýdi.
Mämmetsöýün serdar:
- Eý Saýat han, sen maña nirede ýagşylyk etdiñ? - diýip sorady.
- Gara çeşmäniñ başynda atyñy suwa ýakyp durkañ seniñ üstüñe garakçylar dökülip, iki goluñy arkaña baglap, başyña gamçy bilen urup seni alyp gidende, ýoluñ sag tarapynda bir topar atly, bir çal telpek nowjuwan gelip, garakçylary öldürip, seni halas etmedimi? Bu bir. Ikinji - atam seni öldürmek üçin jellada buýranda, men seni halas etmedimmi? Ol ýagşylyklary unudan bolsañ, onda sary ýaýyñ oky bilsin, tomaşany meýdanda göreli''.
Şu epizodlar Saýat hanyñ gyz bolsa hem özüni erkeklerden kem saýmaýandygyny görkezýär.
Şeýle faktlary näçe uzaltsañ uzaldyp oturmaly. Olar belläp geçişimiz ýaly, türkmen halkynyñ taryhyna degişli eserleriñ köpüsinde bar. Ýöne bir zat weli belli. Şol söweşjeñ zenanlaryñ geýen lybaslarynyñ türkmen aýal-gyzlary tarapyndan şu günki günde hem milli guwanç hökmünde garalyp geýilmegi, olaryñ özünden öñki geçenleriñ sarpasyny, hormatyny saklamagy başarandyklaryny añladýar. Diñe bu babatda däl, biziñ gyz-gelinlerimize keşdeçilik, çeperçilik, haly-palas dokamak ýaly onlarça oñat zähmet däplerini hem ýitirmän asyrlardan-asyrlara geçirip, biziñ günlerimize çenli ýetendikleri üçin minnetdar bolmalydyrys. Aýal-gyzlaryñ ata-eneñe, maşgalaña, iliñe-günüñe wepaly bolmak, uýat-haýany saklamak, sylaşyklyk ýaly asylly däpleri hem olardan gymmatly miras hökmünde kabul edip, dowam etdirýändikleri guwançly ýagdaýdyr.
Asylkysyna garasañ iññän gadymy döwürden gözbaşyny alyp gaýdýan edermenligiñ, parasatlylygyñ, mertligiñ, çeperçiligiñ uzlugyñ oñat nusgasyny özüne siñdiren türkmen zenanlaryna berekella diýäýmeli.

#''Ura'' sözi nähili döräpdir?
''Ura'' sözi, halkyñ añyna örän berk ornaşan sözleriñ biri bolsa gerek. ''Uranyñ'' Sowet Goşunynyñ durmuşynda resmi görnüşde diýen ýaly ulanyşykdadygy hemmelere mälimdir. Biziñ demonstrasiýalarda, baýramçylyklarda dabaralarda öz şatlygymyzy ''Ura-a'' diýip gygyryp, şowhunly beýan etmegimiz adaty ýagdaýa öwrülip gidipdir. Eýsem ''Ura'' sözi nähili many añladýar. Onuñ döreýiş taryhy nähili?
''Ura'' näme diýilende, ilki bada haýbatly haýkylyk bilen, elleri awtomatly söweşe eñip barýan esgerleriñ suraty göz öñüne gelýär. Bu ýöne ýere däl. Çünki belläp geçişimiz ýaly, ''Ura'' Sowet Goşunynyñ söweş haýkylygydyr. Bu haýbatly haýkylygyñ gadymy döwürde Orta Aziýada ýaşan halklara degişli bolandygyny köpler bilýän däl bolsalar gerek.
Gadym wagtlarda söweş başlanmazdan öñ duşmançylykly taraplar açyk meýdanda biri-birine garşyma-garşy nyzama düzülýär eken. (Olaryñ ýaraglarynyñ ok-ýaý, gylyçdyr-naýza bolandygyny aýtmasak hem bilýänsiñiz). Soñra her tarapdan pälwanlar çykyp, başa-baş söweşipdirler. Olaryñ biriniñ öldürilmegi garşydaşlar üçin söweşi başlamaga esas bolupdyr. Iki tarap hem şeýle halatda gylyç syryp söweşe eñipdir. Çozup başlan goşun: Ur, duşmany, ur! Ura-ur! Ur-ha, Ura'' diýip haýkylyklaýan eken. Bu söweşdeş ýoldaşlarynyñ güýjüne güýç goşýan eken.
Munuñ hakykatdan hem şeýle bolandygyna ''Görogly'' eposyndaky söweş epizodlaryny okanyñda hem anyk göz ýetirýärsiñ:
''Gülaýym esewan edip görse, ynha bir topar atly, duşman leşgerlerini urup-sanjyp, pillisini pilden, atlysyny atdan agdarýar'' (''Görogly'', ''Gülaýym we Ärhasan'' şahasy).
''Hasan şa serkerdesini çagyryp:
- Ol ýerden biri ýaman urýar-la, ol kim? - diýip sorady.
Serkerdesi:
- Patyşa, işiñ gaýtdy, ol Görogly - diýdi.
- Sag tarapyndanam biri ýaman urýar.
- Ol Handan batyrlary bolmaly'' (Şol ýerde).
''Köse bolsa kyrk ýigide baş bolup, ýeñse berip gaçyp barýan alamanyñ girdi bir çetinden, Ur, ýyk, sanç, agdar, bas, öldür, gañyr, bas'' (Bu hem Göroglydan).
(XI-X asyrlarda Yslamy kabul etmedik Oguzlar demirgazyga tarap çekilip Ruslaryñ arasyna barypdyrlar. ''Ura'' ýaly buýsandyryjy äheñler hem Oguzlardan Ruslara geçen bolmagy mümkin - göçürijiniñ belligi).
Orta Asyrlarda mongol-tatarlar Orta Aziýany basyp alypdyr. Soñlugy bilen Russiýa çozanda onuñ goşunynyñ belli bir bölegi Orta Aziýa halklaryndan ybarat bolupdyr.
Şeýlelikde, bu söweş haýkylygy ilki mongol goşunynda ornaşypdyr, soñra rus goşunlaryna-da geçipdir. Rus halkynyñ 200 ýyla golaý mongollaryñ golastynda bolmagy muña öz täsirini ýetiripdir. Öz gezeginde ''Urany'' Sowet Goşunynyñ hem alany mälimdir. Soñlugy bilen ''Ura'' öñe diýen manyda ulanyp başlanypdyr.
Şeýlelikde, gadym wagtda dörän söweş haýkylygy ýüzlerçe ýyllardan bäri dilden-dile geçip, saklanyp biziñ günlerimize gelip ýetipdir.