„Käriz“ (ýa-da söw-söw syryp ýör)

(Aşyrberdi Kürtüň „Biler bolsaňyz...“ atly kitabyndan)

Meniň şu makalany ýazmagyma okyjylardan gelen bir hat sebäp boldy. Şol hatda şeýle diýilýär:

„It aýagyny iýen ýaly, biderek ygyp ýören adama „plany söw-söw syryp ýör“ diýýäler. „Söw-söw“ nämekä? Syrmak diýen işligiň manysy köp-ä. Şu ýerde haýsy manyda gelýärkä? Mümkin bolsa, şu sowallara göwnejaý jogap bereweriň“.

Şu haty okan wagtym, şol sowala hatda ýazylyşy ýaly, göwnejaý jogap berjek bolsaň, umuman käriz barada gürrüň bermek gerek diýen netijä geldim. Sebäbi şeýdäýsem, käriz görmedikler üçin, onuň nämedigini doly göz öňüne getirip bilmeýänler üçin peýdaly bolar diýen pikirim bar.

Diýmek, käriz barada. Käriz aslyýetinde pars sözi bolup, ýerasty suwaryş kanaly diýen manyny aňladýar. Munuň özigadymy döwrüň enženerçilik desgasydyr. Käriziň döremegi, käbir alymlaryň pikiriçe, arta asyrlaryň irki döwründäki ägirt uly akyldarlaryň we ensiklopediýaçylaryň biri, Orta Aziýa Renessansynyň beýik wekilleriniň biri Abu Reýhan al-Beruni bilen baglanşyklydyr. Käbirleriniň pikiriçe bolsa, käriz ondan hem has ir döräpdir. Ýer astyndaky suwlary ýygnap, olary belli bir ýerde ýeriň üstüne çykarmak üçin käriz gazypdyrlar. Diňe suwa gaty mätäçlik çekilýän sebitlerde käriz gazylandygyny belläp geçmek gerek. Sebäbi biziň döwrümizdäki ýaly ýer gazýan kuwwatly tehnika ýok wagty daýhanyň iň uly ýaragy kätmen bilen pil hasaplanýarka, şeýle azaply işi ýerine ýetirmäge diňe suw gahatlygy mejbur edip biler. Käriz gazmagyň nähili hupbatly işdigini göz öňüne getirmek Garagum derýasynyň bolelin suwuna öwrenişen, gapysyndaky we içersindäki krandan mydama suw akyp durandygyna öwrenişen adamlar üçin ýeňil düşmese gerek.
Ilki bilen käriziň guýusyny gazýalar. Düşünikli bolar ýaly, men guýy diýäýdim weli, aslyýetinde oňa dikana diýilýär. Bir dikana bilen beýleki dikananyň arasy takmynan 10-20-30 metre ýetýär. Belli bir tertipde dikanalar gazylyp bolansoň, iki dikanany ýeriň astyndan birleşdirýän ötük gazýarlar. Şol ötüge söw diýilýär. Bir dikanadan beýleki dikana çenli söwi nädip göni gazyp bilýälerkä? Daşyndan seretseň, söwi göni gazaýmak asla mümkin däl ýaly bolup görünýär. Emma tilsimlerini bilýänler üçin bu iş aňsatdyr. Aýdaly, dikanalar belli bir aralykda setera gazylyp goýulypdyr. Indi dikanalary biri-biri bilen baglanşdyrmak üçin, söw gazmaly. Özi-de ilkinji dikanadan başlamaly. Şonda ilkinji dikananyň erňeginden ujuna bir zat düwülen ýüp ýa-da berkiräk erşi sallap goýýarlar. Şol ýüpüň ujuna zat daňylan tarapy dikananyň düýbüne takmynan 1 metre ýetmän sallanyp durýar. Ýüp indiki dikananyň tarapynda asylyp goýulýar. Şol ýüpüň sallanyp duran tarapyny köwüp gidip oturmaly. Söw gazýan adam ugruny gyşartmazlyk üçin, mahal-mahal yzyna garaýar. Dikananyň depesinden düşýän ýagta görünip duran ýüp göni ortadan görünmelidir. Gözden ýiten bolsa ýa-da bir tarapy çala görünýän bolsa, diýmek, söwüň ugry başga ýana gyşarypdyr. Düzetmek gerek. Düzetmek üçin bolsa, şol ýüp ortada görüner ýaly edip gazybermeli.
Ozal belläp geçişimiz ýaly, käriz gazmak gaty agyr iş. Özi-de abyny-tabyny bilmeýänlere başardaýjagam däl. Şonuňüçinem bu ugurda ýörite işleýän adamlar – ussatlar bar. Şol ussatlara kärizgenler diýilýär. Kärizgen. Käriz diýen sözüňyzyna goşulan „gen“ nämekä? „Gen“ – „kändan“ diýen pars sözüniň gysgalan görnüşi bolup, ol aslynda „gazýan adam“ diýen manyny berýär. Ol türkmen dilinde assimilýasiýa kanunyna eýerip, „gen“ görnüşine gelipdir. „Kärizgenler“ diýen filim ilki surata düşürilip ýörkä, onuň adyny geňlänler az bolmady. Bu termin käriziňdiňe bir dikanasyny gazýan, söwüni köwýänussany aňlatmak bilen çäklenmän, eýsem umuman käriziň oňat işleýşine gözegçilik edýän, mysal üçin, söwüň opurylan ýerlerini bejerýäň ussany hem aňladýandyr. Wagtyň geçmegi bilen her hili sebäplere görä söwüň ýokarsy ýa-da gapdallaryopurylyp, suwuň akymy dykyn alýar. Şeýle ýagdaýlarda söwi barlamaly, ýagny uzaboýuna syrmaly bolýar. Okyjylaryň sowalyna jogap bermeli ýeri geläýdi öýdýän. Ana şol söw syrmak soň-soňlar söw-söw syrmak ýaly görnüşde ulaylyp, başga bir goşmaça manyny – bikär ygyp ýörmegi aňladyp ugrapdyr. Diýmek, söw syrmak – kärizde remont işlerini geçirmek. Söw-söw syrmak – bikär ygyp ýörmek.
Söwüň opurylan ýerlerini nädip bejerýärkäler? Munuň iki usuly bar. Birinjisi, palana etmek. Palanany diňe arçadan edýäler. Näme üçin diňe arçadan bolmalyka? Sebäbi arça biçak berk, suwa çydamly agaç hasaplanýar. Arça biçak haýal ösýär. Elli ýaşlaryndaky arçanyň boýy metr ýaryma – iki metre ýetýär. Diňe telim ýyl geçensoň, äpet agaç bolýar. Arça üc müň ýyla çenli ýaşap bilýär – alymlaryň maglumatlary şeýle. Biziň ýurdumyzda iň uzak ýaşan agaçdyr. Bilmedim weli, Sawannada duş gelýän, 4-5 müň ýyl ýaşamany başarýan baobab bolaýmasa, biziň planetamyzda ýüzbe-ýüz oturyp, Köpetdagyň arçasy bilen müçe sanaşyp biläýjek başga agaç ýok bolsa gerek.
Hawa, biz palana diňe arçadan edilýär diýdik. Gaty ýogyn pürsleri dikligine 4 ýaryp, ýogynraklaryny dikligine iki yaryp, inçeräklerini şo durşuna palana edýärler. Söwüň dikligi galapyn metr ýatymdan gowrak, iki ýarym metrden gowrak bolýar.Şuňa laýyk edip, söwüň iki ýan gapdalynda kesilen agaçlary belli bir aralykda dikişdirip, şol dikilen arçalaryň üstünden keseligine ýene arça goýup çykýarlar. Munuň özi opurylan topragy suwa ýetirmän saklar ýaly özboluşly bir diregdir. Palana çygly howada özüni nähili alyp barýarka? Telim arka bäri zaýalanman gelýän palanany gören ýaşulylar bar, esasan hem arçanyň suwuň içindäki bölegi asla çüýremeýär.
Ikinji usul güle. Şireli topragyň palçygyny mazaly eýläp, şol palçykdan, edil biziň döwrümizdäki beton turbalar ýaly, gysgarak-gysgarak (uzynlygy bir metr çemesi) güle ýasap, kürede bişirýärler. Şol güleleri söwüň içinde biri-birine geýdirişdirip gidiberýäler. Söwüň opurylmas-a beýlede dursun, hat-da söwüň içinde kyýamat gopaýsada , güläniň içinden akýan suwuň päsgelçilige uçrajak ýeri ýokdur. Otuynjy ýyllarda güle ýasar ekenler.
Söwüň içiniň tüm-garaňkydygy öz-özünden düşünikli bolsa gerek. Kärizgenler şeýle garaňkylykda nädip işläp bilýärlerkä? Olar içini ýagtylatmak üçin goýun ýagyny ýa-da çigit ýagyny ýakýarlar, sebäbi şol ýaglar tüsselemeýär.
Ahalda käriz suwunyň ýeriň üstüne çykýan ýerine jalawa diýilýä. Tomus aýlary dagy jalawadan suw içip gören adam asyl başga bir ýerde şeýle jana şypaly, şeýle sowuk suw bardyram öýdenok.

Çeşme: „Edebiýat we sungat“ gazedi.