"ÝIGRENDIGIM - KITAP"

Ýakynda bir tanyşym maňa "ÝIGRENDIGIM - KITAP" diýip, kitap okamagy halamaýandygyny aýtdy. Şeýle bir çyny bilen aýtdy, oňa bir bada name jogap berjegimem bilmedim. Aýdyşyndan bellidi, oňa jogap gerek däl. Ol öz jogabyny özi berenlerdendi. Kim bilýär, gyzyksyz kitaplara köp gabat gelip, kitapdan göwni geçendir? Kitaplaram hil-hil bolýar ahyryn… Edil adamlar ýaly.
Adamlaram kitaplar ýaly dürli-dürli… Biri bilen çaltyrak tanyşasyň, dostlaşasyň gelýär, ýene biri bilenem sähel salymam bile bolmak kejebäňi daraladýar. Kitabyň artykmaçlygy tanyşaňsoň, göwnüňden turmasa, ony ýapyp, yzyna tekjä goýup bilersiň. Ýene bir gowy tarapy, kitaplar özüň baryp eliňe alaýmasaň, seniň bilen işleri ýokdur.
Kitap okamagy halamaýan tanyşym bien aramy edil, kitap sahypasyny ýapan ýaly ýapyp biljek däldim. Içimden pikir etdim, aramyzda okasy gelmeýän ýeke şu tanyşymmy? Onuň ýeke «günäsi» ýüregindäkini ýaşyrman aýtdy. Käbirlerimiziň öýünde bir gezegem ele alynmadyk kitaplar, munda özleri günäkär ýaly, tekjelerde sessiz-üýnsüz rejeli otyrlar. Olary ýazýanlaram «Näme üçin beýle bolýarka?» diýip, günäni özlerinden gözläp, örtenşip ýörler. Uly ýazyjylardan biri ýazanlaryny, hatda ogullarynyňam okamaýandygyny, gaýta «Kaka, ýazmak nämä gerek?» diýýänlerini aýdyp, hyrçyny dişläp, başyny ýaýkady. Gözüne ýaş aýlanyp gitdi…
Göz öňüne getiriň, bir binagär bar yhlasyny siňdirip uly jaý gursa, oňa-da hiç kim göçüp barmasa, binagär nähili hala düşer? Elbetde, binagärçilikde beýle bir wakanyň bolmagy mümkin däl, emma kitaba gezek gelende, gynansagam, bu bolup bilýän zat. Köpümiziň durmuşynda başga-başga aladalary kitabyň ornuny tutupdyr.
Belki, bu ýagdaý döwrüň talabydyr? Muňa uýmazlyk bolsa, döwürden yza galmak ýaly bir zat bolaýmasyn?
Bu sowala jogap bermek üçin, başga bir mysal getirmek isleýärin.
Döwrüň aýratynlyklary barada gürrüňdeşlikde, oturanlardan biri «Häzirki döwürde dost tutunylmaýar, ýoldaşlaryň bar bolsa, şol ýeterlik. Dostum diýip hiç kimiň öýüne barlyp ýörülmeýär. Iç döküşilmeýär. Ol köne döwür, dostumyňka diýip, eşeklije ol obadan ol oba gidilýän döwür. Indiki döwürde sen özüňi dostum diýip birine özüňi baglap goýmaýaň, kömek etmäge zorlap ýörmeýäň, başga birinem özüňe kömek etmäge borçly ýagdaýa salmaýaň. Özüň özüňe dost, özüňi bilmeli…»
Men gulaklaryma ynanmadym. Dogry, adam islendik ýagdaýda ilkinji nobatda, özünden kömege garaşmaly. Emma, maňa özümden öňürdip kömege ýetişýän dostlarym bolupdy, şükür, häzirem bar. Döwrüň okgunlylygam, durmuş şertleriniň üýtgeýändigem, başga bir sebäplerem muňa täsirini ýetirip bilmez diýip ynanýaryn. Adam özüni her näçe ösen edip görkezmäge çalyşsa-da, dostsuz nädip oňup biler? Dostsuz hemem kitapsyz. Dost bilen kitabyň ornuny tutup biljek başga hiç bir zat henize çenli bolmandyr, bolubam bilmez. Töwerginde dostlary hem-de eline kitap alýan wagty azalýan bolsa, diýmek, beýle adamyň durmuşynda bir näsazlyk dörändir. Bu edil bedende dörän näsazlyk ýaly adamy hassa hala getirip biler.
Bu hassalykdan kalpda, ýalňyzlygyň göwni çökgünligi dörär. Kitap hatda, gussa bilen ýazylanam bolsa, ruhubelentligiň çeşmesidir. Çünki, adam adam bolandygy üçin çuňňur gussa çekmäge ukyply. Gussasy hakyky bolan ynsanlar baharda aglap geçýän bulutlar mysalydyrlar. Olaryň gözýaşyndan «Zemin ýaşyl geýnip läle getirmiş». Men bu setiri Kitapdan aldym. Men bu pikiri Dostumyň gözlerinden okadym.
Kitap okamagy halamaýan tanyşymdan, munuň sebäbini soradym. Ol ýene aňyrsynda zat gizlemän gönüsini aýtdy.
«Kitap iç gysgynç zat. Ýok, kitapda beýan edilenler hakynda aýdamok, onuň özüniň harplardan, sözlerden, nokatlar bilen gutarýan sözlemlerden düzülendigi ýüregime düşüp başlaýar».
Gynansagam, bu-da, ýokardaky «dostlarsyz döwürbaplyk» hakyndaky düşünje ýaly bir düşünje. Eşidenleriňe ynanasyň gelmeýär, kitaby eliňe alyp onda diňe harplary, harplardan doly sahypalary, sahypalaryňam okap çykardan kän bolup görünmegi... geň. Şeýle düşünjedäki tanyşymdan «Kitaba mähir bilen garaýanam bar. Sen näme, kitabyň ýylysyny duýmaýarmyň?» diýip sorasym geldi. Emma, kitabyň ýylysynyň Güneşiň yssysy ýaly beden bilen duýulmaýandygy, bu ýylyny syzmak üçin azda-kände düşünje giňliginiň gerekdigi üçin sesimi çykarmadym. Bir soran zadym: «Magtymgylynam okamadyňmy?» boldy.
«Okamadym. Ýöne, okap berseler hezil edip diňleýärdim...»
Bu jogap begendirijidi. «Wagt tapsaň öýe gel. Men saňa şolar ýaly gowy kitaplary okap bereýin» diýdim. Biz hoşlaşdyk. Ýene içimden oýlandym, kitap onuň nämesine gerek?
Bir uly akyldar, adamy suwa goýberlen gaýyga meňzedipdir. Suw diýip ol dünýäniň eşretli durmuşyny göz öňünde tutýar. Şol suw näçe bol boldugyça gaýygyň aşagy ýere degmez, rahat ýüzer. Suw batly akdygyça gaýygyňam bady gatalar, göwni şatlanar. Emma, akyldar gaýygy batyrjagam ýene şol suwdur diýip aýdýar. Hakykatdanam, gaýygyň içi suwdan doldugy bes, ol batar gider. Eşretli durmuşyň keýpine düşüp, gara nebsimize buýrup bilmän, bar zady unutsak, içimiziň «gara suwdan» dolup bizi batyrjakdygy gümansyzdyr. Men muny kitapdan okadym. Beýik akyldar Jelaleddin Rumydan.
Onuň halypasy ýaly görülýän, Şemsiddin Töwrizi hakyndaky Kitapda ýazylanlardanam bir mysal.
Bir gezek, Şemsiddin Töwrizi inçejik dag ýodasy bilen gelýärkä öňünden hor, tüýleri bulaşyp giden, ondan-oňa selpäp ýören bir it çykypdyr. Töwrizi durupdyr-da oňa ýol beripdir. Muny görenler Töwrizä: «Bu näme etdigiň boldy? Bir eýesiz ite ýol berýäň, daşlap ýoluňdan kowsaň bolmaýarmy?» diýipdirler. Töwrüzi olara geň galdyryjy, bütin ömürlerine sapak bolup biljek, şeýle manydaky jogaby beripdir. «Ýok, ýok heý-de daşlamak bolarmy?! Şol it edilip menem ýaradylyp bilerdim ahyryn. Men özümiň adam edilip ýaradylanyma şükür edip, oňa ýol berdim».
Bulary we bulara meňzeş dürdäne akyllary kitaplardan okamda nähili begenipdim. Begenjimden olary görenime gürrüň beripdim. Meniň şol tanyşym, şeýle begenji başdan geçirmäge mynasyp dälmi näme? Olam adam ahyryn! Harsydünýäligi batyrmaz ýaly oňa kömege ýetişjek Kitap dälmi eýsem? Harplaryny däl, kitabyň özüni görse, ony söýse, ol özüniň Adamdygyna has çuň düşünmezmi?
Kitap, okamagyň hatyrasyna okalmaýar. Ýa-da durnaň gözi ýaly dury suwda bulanyklyk görjek bolubam okalmaýar. Her kim çagasyna heniz mekdep ýaşyna-da ýetmänkä harp öwretmegiň gara gaýgysynda. Näme üçin? Elbetde, çagasynyň kitap diýlen beýik gudratdan paýyny almagy üçin! Ene-atalarymyzyň isleýşi ýaly biz harplary doly öwrenýäris. Biz indi okabam bilýäris, ýazybam. Çagajykkak dil çykarşymyza begenişleri ýaly, olar biziň kitap okap bilýändigimize guwanýarlar. „Ogullarymyz-gyzlarymyz durmuşdan almaga borçly hakyky paýlaryny indi alarlar” diýip, umyt edýärler. Arman, başga-başga zatlardan paýymyz galyp barýan ýaly, käbirlerimiz kitaby örän tiz unudýarys. Kitabyň ornuny tutup biljek zadyň ýokdugyna düşünjämiz ýetmän galýar.
Heniz oglankak utan aşyklarymyzy paýlaşyp özümize dost tutunardyk. Mekdebe dostumyz bilen bile gitjek bolup gapysynda garaşyp oturardyk. Öýmüzde ejelerimiz oglumyň dosty bar diýip begenerdiler. Indi, ýaşamak ogluma ýeňil düşer, ýüküni paýlaşjagy bar, derdine düşünjegi bar diýerdiler. Emma käbirlerimiz, ulalyp, dost gadyryny hakyky bilmeli ýaşymyza ýetemizde, dost ornuny başga-başga zatlara berýäris. Bir-biregiň ýüzüne gelip, göwnüne degýäris. Dostlarymyzdan daşlaşýarys. Dostuňam, edil kitap ýaly, ornuny tutup biljek zadyň ýokdugyna düşünmeýäris. Muňa düşünmek üçinem ýene okamak gerek. Megerem, kitaba düşünmek üçinem dost gerekdir. Hezreti Möwlana ýaly, Hezreti Şemsitdin ýaly, seni kitaba tagzym etdirjek, dosta tagzym etdirjek dost.