KAKOW ARAZSÄHEDOW barada

SOŇLANMADYK SÖHBETDEŞLIGIŇ SOŇY...

Türkmenistanyň halk artisti, kinorežissýor Kakow Orazsähedow bilen köp ýyllaryň dowamynda "Türkmenfilm" kinostudiýasynda bile işleşmek maňa miýesser etdi. Gynansagam Kakow aga aramyzdan ir gitdi. Su döwür men milli kino sungatymyzyň halypasy bilen işleşendigime, onuň bilen kino surata düşüriş işinie gatnaşandygyma gaty buýsanýaryn. Halypamyz häzir aramyzda gezip ýören bolsa bu gün onuň 80 ýaş toýuny belläp geçerdik.
Kakow agada, aýaly Elza daýzada örän myhmansöýer adamlar. Biz Kakow aganyň ýaş toýlarynyň tegelek senelerini uly şowhun bilen öýlerinde belläp geçirerdik. Kakow aganyň doglan güni mydama teatrlaşdyrylan oýna öwrülip giderdi. Kim saz çalardy, kim tans ederdi, aktýorlar kinofilmlerden aýdym aýdyp bererdiler. Kakow aga kino surata düşürilende başynadan geçiren gülküli pursatlaryny ýatlap toýa gatnaşýanlary gyzyl-gyran gülüşdirerdi. Şonuň üçin Kakow aganyň doglan güni hiç kimiň ýadyndan çykman galýardy.
Kakow aganyň döredijiligini beýleki režissýorlar bilen deňeşdireniňde ol köptaraplylygy bilen tapawutlanardy. Ol käbir režissýorlar ýaly bütin ömrüni kino sungatynyň bir ugruna bagyş etmän, onuň ähli görnüşlerinde işläp bilýän ussatdygyny subut etdi. Ol dokumental filmlerem, çeper filmlerem, telewiziýon filmlerem, çagalara niýetlenen kinožurnallaram surata düşürip zehininiň köptaraplydygyny açyp görkezdi.
Men kinematografiýa institutyny tamamlap kinostudiýa işe geläýen ýyllarym Kakow aga bilen ilkinji duşuşygym agras duýgular galdyrypdy. Men Kakow agany kinostudiýanyň uzyn geçelgelerinde, filmleri surata düşürilýän pawilýonlarynda, sepleýiş-ses beriş otagynda gabat geläýsem çekinibräk salam bererdimde dessine onuň ýanyndan daşlaşmak bilen bolardym. Sebäbi onuň birhili hyýrsyz görünýän agrasdan gelen garaýagyz ýüzi, tapyşyp duran gür gara gaşlary, ýyrşarma-ýylgyrma diýen zatdan nam-nyşan bolmadyk ullakan gara gözleri bu adamyň gaty gaharjaň, ýeri gelende ustüňe heňkirmekdenem gaýtmajak ýaly pikirleri döredýärdi.

Biraz wagt geçeninden soň, maňa onuň "Ýaşlygymyzyň kasamy" atly çeper filminde redaktor bolup işleşmek miýesser etdi. Men şonda Kakow aga filmi surata düşürýän döwürleri, ünji aladasy başyndan agdyk bolýandygy sebäpli gaty tutuk, hyýrsyz sypatly adama meňzeş bolýandygyna düşündim. Ol özüniň nobatdaky filmini üstünlikli tabşyran dessine, ondan şadyýan, ondan degişgen adam bolmaýar ekeni.
Kakow Orazsähedowyň ömri we döredijiligi çarkandakly durmuş ýollaryndan geçipdir.
Ol 1935-nji ýylyň 12-nji aprelinde paýtagtymyzy etekläp oturan Bagyr obasynda eneden dogulýar. Çagalykda ir ýetim galýar. Ykbal ýoly ony dürli ýerlerden öz rysgyny gözlemeli edýär. Ol 1943-1950-nji ýyllar aralygy Aşgabadyň, Gökdepäniň, Baharly etrap merkezindäki ýetim çagalar öýünde terbiýelenýär. 1953-nji ýylda bolsa Aşgabatdaky 20-nji ýetim çagalar mekdep internadyny tamamlanyndan soň ilkinji türkmen oglanlarynyň biri bolup Moskwadaky kinematografiýa institutynyň S. A. Gerasimowyň ýolbaşçylyk edýän kinoaktýorçylyk fakultetine okuwa girýär.
1958-nji ýyldada kinoinstituty tamamlap "Türkmenfilm" kinostudiýasynda aktýorlar boýunça goýujy režissýorlaryň kömekçisi wezipesinde işläp başlaýar. Ol döredijilik ýoluny režissýor Alty Garlyýeweiň "Aýna" atly çeper filminden başlaýar. Alty Garlyýewe keşplere aktýorlary saýlaşmakda kömek berip, özi hem kiçi keşplerde surata düşýär.
1960-njy ýyllaryň başynda Aşgabatda ilkinji gezek türkmen telewideniýesi işläp başlaýar. Kakow Orazsähedowy režissýor hökmünde telewidenýäniň "Türkmentelefilm" studiýasyna işe çagyrýarlar.
Onuň režissýor hökmünde ilkinji işi 1964-nji ýylda ýazyjy Nurmyrat Saryhanowyň "Kitap" powesti esasynda "Welmyrat aganyň kitaby" atly telewizýon çeper filmi bolýar. Türkmen halkynyň beýik akyldary Magtymguly Pyragynyň kitabyny guba düýesine çalşan Welmyrat aganyň täsin durmuşyna bagyşlanan bu film köp ýyllaryň dowamynda türkmen telewidenýesiniň mawy ekranynda görkezilip giň tomaşaçylar köpçüligniň uly söýgüsine mynasyp bolýar. Bu film Gazagystanyň paýtagty Almaata şäherinde geçirilen Orta Aziýa we Gazagystan respublikalarynyň sebitara kinofestiwalynda baş baýraga we Diploma mynasyp bolýar. Film Kakow aga uly abraý getirýär.
Yzysüre ol 1966-njy ýylda ýazyjy Hajy Ysmaýylowyň "Iki atanyň bir ogly" atly eseri boýunça adybir filmi döredýär. Köpmilletli halklaryň dostlugyna bagyşlanan bu film hem oňa üstünlik getirýär. Film Ukrainanyň KIýew şäherinde geçirilen 1-nji telewizýon filmleriň festiwalynda baş baýraga mynasyp bolýar.
Telewizýon filmleri surata düşürip özboluşly döredijilik zehinini açyp görkezen Kakow Orazsähedowy 1970-nji ýyllaryň başynda "Türkmenfilm" kinostudiýasyna işe çagyrýarlar. Kakow aganyň Türkmenfilmde surata düşüren ilkinji işi dört dogan "Japbaklar" baradaky film bolýar.

Dört dogan "Japbaklar" barada halkymyzyň arasynda gaty kän gyzykly başdangeçirmeli wakalar ýörgünlidi. Halkyň göz öňüne getirýän doganlaryň keşbini kino sungatynda janlandyrmak režissýoruň işinde uly döredijilik meselesi bolup durýardy. Film çagalara we ýetginjeklere niýetlenendigi sebäpli režissýor ony komediýa žanrynda aýdymly, sazly edip täsirli we dartgynly wakalaryň üsti bilen gahrymanlaryň ugurtapyjylygyny, ruhybelentligini şowly sahnalarda ussatly bilen açyp görkezýär. "Japbaklar" kinofilmi hem türkmen kino sungatyna abraý getirýär. Film Azerbeýjanyň paýtagty Baku şäherinde geçirilen bütinsoýuz kinofestiwalynda "Çagalara we ýetginjeklere niýetlenen iň gowy film" diýen baýraga we Diploma mynasyp bolýar.
Kino sungatyny öwreniji hökmünde men Kakow Orazsähedowyň geçen baý döredijilik ýoluna ser salýan. Ol dogrudanam köpgyranly režissýordy. Ony türkmen halkynyň taryhy, şu güni, geljegi mydama tolgundyrýardy. Garaz ony biziň ýaşaýyş-durmuşymyzyň ähli temalary gyzyklandyrýardy.
Mysal üçin onuň 1976-nji ýylda surata düşüren "Ýurt eýesi" atly çeper filmi uruşda wepat bolan esgeriň yzynda galan gelniň ykbaly hakynda bolsa, 1978-nji ýylda gadym geçmişiň köne däp-dessurlarynyň, ynsany kemsidýän ýowuz adatyny näletleýän "Köýten nalasy" filmi bolsa, 1980-nji ýylda şäherli gyzyň obaly oglana durmuşa çykyp gaýyn atasy bilen gaýyn enesiniň ynamyna girip olaryň hormatyny gazanyşy hakyndaky filmi, 1983-nji ýylda ekrana çykaran "Guşgy galasy" atly çeper filmi ýurdumyzyň günorta çäginde ýerleşýän Guşgy serhet galasynda 1920-nji ynkylap ýyllary bolup geçen söweşler hakynda gürrüň berýär.
1986-njy ýylda döreden "Ar alyş jülgesi" hem ynkylap ýyllarynyň gowgaly döwürlerini suratlandyrýar. 1989-njy ýylda Kakow aganyň surata düşüren "Ýaşlygymyzyň kasamy" atly çeper filmi onuň çagalyk döwrüniň terjimehally sahypasy diýseňem bolýar. Şol filmde uruş ýyllarynyň gazaply döwürlerinden gürrüň berilip, ýetim çagalar öýünde terbiýelenýänleriň kyn durmuşy beýan edilýär. Ýokarda agzalyp geçilen filmlerde režissýor öz gahrymanlaryny ýowuz ykbal synaglaryndan geçirip, olaryň bagt üçin göreşlerde ynsan diýen belent ada ysnat getirmän arassa ýola duşuşlerini kinonyň çeper serişdeleriniň üsti bilen şekillendirýär.
Ýurdumyzyň beýik Garaşsyzlyga eýe bolan döwürleri Kakow Orazsähedow özüniň döreden şahsy kinostudiýasy "Garagumfilmde" kommersiýa ýugrulan melodrama žanrynda giň tomaşaçylar köpçüligine niýetlenen 1992-nji ýylda "Garamaňlaý hindi gyzy", 1993-nji ýylda "Garamaňlaý hindi gyzynyň ogurlanmagy" atly filmleri surata duşurýär.
Kakow aga döwrümiz bilen aýakdaş ýöräp, döwrüň talap edýän filmleriniň ençemesini surata düşürip ekrana çykarýar.
2004-nji ýylda surata düşüren "Bagtyň açary" atly çeper filminde durmuşyň uly ýoluna gadam basýan ýaşlara kär saýlap almakda paýhasly bolmagy ündeýär.

2005-nji ýylda bolsa, köp çagaly bagtly türkmen maşgalanyň durmuşyna bagyşlanan "Çakan aga" atly gülküli çeper filmi döredýär. Çakan agada türkmene mahsus bolan köpçagaly bagtly maşgalanyň kakasy. Bu filmde çaga terbiýesi, nesilleriň arasyndaky gatnaşyk gyzykly sahnalarda suratlandyrlýar.
Kakow aganyň 2007-nji ýylda surata düşüren "Söýginiň bir pursaty" atly çeper filminde bir göreniňden gözel gyza aşyk bolup bolýandygy baradaky pikir öňe sürülýär. Emma sen gyza çyn aşykdygyňy subut etmek üçin dürli synaglardan geçmelidigi täsirli sahnalarda beýan edilýär.
Kinorežissýor Kakow Orazsähedow 2009-nji ýylda ekrana çykaran "Gyzykly gezelenç" atly çeper filmi onuň kino sungatynda döreden iň soňky işi bolýar. Ol şu filmine ýaş türkmen artistleri bilen bilelikde, milli kino sungatymyzyň birwagtlar ýyldyzlaryna öwrülen aktýorlarynyň ençemesini surata düşmäge çagyrýar. Ol milli kinomyzyň ýyldyzlaryny şu günki tomaşaçylarymyza zehinleriniň täze taraplaryny açyp hödürleýär.
Kakow aga oba daýhanlarynyň, nebitçileriniň, kanal gurluşykçylarynyň, lukmanlaryň, mugallymlaryň, talyp ýaşlaryň durmuşyndan görrüň berýän ençeme dokumental film-oçerkleri hem surata düşürip kino sungatynyň bu ugrunda ötgür zehinini subut edýär. Oba zähmetkeşleriniň ene toprakdan bol hasyl öndürip ýetişdirişleri barada "Ýer we adamlar" – 1962ý., Amyderýanyň mele suwuny Aşgabada getiren kanal gurluşykçylarynyň şöhratly üstünligine bagyşlanan "Garagumuň uly suwy" - 1963 ý., ýurdumyzyň günbatarynda ýaňy üsti açylan nebit känlerinden önüm alýan nebitçileriň üstünligine bagyşlanan "Saňa nebit garaşýar" - 1964 ý., "Barsa gelmez" - 1968 ý., "Türkmen gawuny" - 1969 ý., "Lukmanlar nesli" - 1969 ý., "Hakyda" - 1970 ý., "Biz seni söýýäris-Teatr" - 1971 ý., we şuňa meňzeş dokumental, çeper-publisistik filmleriň ençemesini döredip şol işlere täsin duýgulary siňdirip buýsançly şekiller bilen mähriban Watanmyzyň mertebesini mahabatlandyrypdy.
Kakow aga syrkawlanmyş- diýen habary eşidip biz onuň kärdeşleri halypanyň halyndan habar almak üçin öýüne bardyk.

Halynyň teňdigine garamazdan ol düşeginden galyp biz bilen oturdy. Ol kinostudiýada edilýän işlerden habar bermegi haýyş etdi. Çaý başyndaky söhbetdeşlik Kakow aganyň döredijilik ýoluna syrygyp gitdi. Men kärime laýyklykda oňa sorag ýagdyranymy özümem bilmändirin;
— Kakow aga, siz Moskwadaky abraýly kinematografiýa institutynyň aktýorçylyk fakultetini tamaladyňyz. Näme üçin aktýorçylyk ugry bilen gitmän režissýorçylyk ýoluny saýlap aldyňyz?
—70-nji ýyllara çenli türkmen kino sungatynda özge ýurtlardan gelen režissýor filmleri surata düşürýärdi. Kinostudiýada ýerli milletden bolan hünärmenleriň ýetmezçiligi sebäpli meni telewidenýeden işe çagyrdylar. Men oňa çenli türkmen kino sungatynyň ussat rezissýorlarynyň kömekçisi bolup ençeme filmlerde işläp birazajyk tejribe toplapdym. Dogrymy aýtsam özümdede režissýor bolmak arzuwym bardy.
— Kakow aga, siz uzak döredijilik ýoly geçip, ajaýyp filmleriň ençemesini döretdiňiz. Siz öz eden işiňizden hoşalmy?
— Egerde režissýor men surata düşüren filmlerimden hoşal diýse, onda ol mundan aňryk döredijilik bilen meşgullanmasada bolýar. Döredijilik adamsy mydam gözlegde bolup, ol hemişe kämillige tarap dyngysyz hereket etmeli. Her bir tamamlan filmiňden beýleki bir filme geçeniňde ösüş bolmaly. Palçyk depgileýän ýaly bir ýerde durup döwrüň ösüşinden yza galsaň seniň döreden filmleriňe hiç kim tomaşa etmez. Şonuň üçin režissýor her bir döredýän filmine wagtyň geçmegi bilen ýokardan seredip baha bermeli, täze tärleri, täze şekillendiriş usullaryny gözlemeli. Režissýor diýen kär gaty agyr kärdir. Onuň döredýän eserleri bir adam üçin däl, sen köpçüligiň göwnünden turmaly.
— Siz şu döwür režissura wezipesi örän kyn wezipe diýdiňiz. Onuň kynçylygy nämede?
— Onuň kynçylygy döwür bilen aýakdaş gitmek ýeterlik däl-de, birazajyk öňde ýöremegi başarmakda. Biziň şu günki döwrümiz ýyldyrym çaltlygynda üýtgeýär. Döredilýän filmlerde tomaşaçylaryň bilýän lenç bolan zatlaryny gaýtalamaly däl. Geň galdyrýan täze pikirleri öňe sürmeli.
— Kakow aga, nesip bolsa sagalyp işe başlasaňyz geljekki filmiňiziň temasy, wakasy näme hakda bolar?
— Döwrümiziň gahrymanlary diýip men hasap edýän şu günki Türkmenistanyň ýaşlarynyň durmuşyna bagyşlanan bir film döretmek isleýärin. Ýaşlary gyzyklandyrýan meseleler, olaryň arzuwlary, hyýallary, söýgüleri, maksatlary, nesiller arasyndaky gatnaşyklary hakda bolar...
Hassany ýadatmaly diýip biz halypanyň ýanyndan turmak bilen bolduk. Hiç zady ertä goýmaly däl eken. Kakow agany ýoňsuz kesel aýaga galdyrmaga maý bermedi. Soň söhbetdeşligimizi dowam etdireris diýip eden maksadym amala aşman galdy...

Ol 2011-nji ýylyň 4-nji iýunynda aradan çykdy...
Halypa režissýorymyz Kakow aga milli kino sungatymyzda ençeme nusgawy kinofilmleri döredip giň tomaşaçylar köpçüliginiň çäksiz söýgüsine mynasyp bolan ussatdyr. Onuň döreden filmleriniň üstünden köp ýyllar geçen-de bolsa, ol häzirem hümmetini we täsiredijiligini ýitirmän tomaşaçylarymyzyň uly söýgüsine mynasyp bolup gelýär.